Հա

Ազգային

20/08/2016 - 09:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Շահան Շահնուր (1903-1974)

«Կը նահանջեն ծնողք, որդի, քեռի, փեսայ. կը նահանջեն բարք, ըմբռնում, բարոյական, սէր: Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն: Եւ մենք դեռ կը նահանջենք բանիւ ու գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ. մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին:

Սփիւռքեան «առանց երգի նահանջին»... ինքնաքննադատութեան բուռն երգը

Ն.


«Կը նահանջեն ծնողք, որդի, քեռի, փեսայ. կը նահանջեն բարք, ըմբռնում, բարոյական, սէր: Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն: Եւ մենք դեռ կը նահանջենք բանիւ ու գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ. մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին:
«... Եղան հայեր, որոնք իրենց մորթը փրկելու համար վճարեցին ոսկի. եղան ուրիշներ, որոնք տւին հաւատք, կուսութիւն. եղան անոնք, որոնք լքեցին տուն, տեղ, երկինք. եղան դեռ վատեր, որ ուրացան ազգ ու լեզու. եւ հերոսներ, որ տւին արիւն, կեանք, օր ու արեւ:
«Իսկ մե՞նք, կը վճարենք իբրեւ վերջին փրկագին այն, որ պիտի գայ: Իբրեւ վերջին փրկագին՝ մանուկներ, որոնք կրնային մեծնալ. ապագայի սերունդներ, որոնք մեզմէ վերջ պիտի գային: Որովհետեւ այն, որ պիտի գայ, պիտի ըլլայ օտար, բանիւ եւ գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ, մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին»...
Թուրքական պետութեան կողմէ ցեղասպանութեան ենթարկւած, հայրենահան ու տարագիր դարձած եւ, իբրեւ նահատակւած ազգի աշխարհասփիւռ վերապրողներու, ամէն քայլափոխի այլասերման ու ուծացման, ինքնալքումի եւ մեծագոյն նահանջի մատնւած Սփիւռքի հայութեան ողբերգական այս անմահ երգին հեղինակին՝ Շահան Շահնուրի ծննդեան տարեդարձն էր 3 օգոստոսին:
87 տարի առաջ հրատարակւած իր գլուխ-գործոց «Նահանջը առանց երգի, կամ պատկերազարդ պատմութիւն հայոց» վէպով՝ Շահան Շահնուր ոչ միայն դարաշրջան բացաւ հայ գրականութեան մէջ, այլեւ՝ ամենէն բուռն եւ դասական հնչեղութեամբ ահազանգը հնչեցուց հայոց ազգային ճակատագիրը տագնապեցնող գլխադիր վտանգին դէմ, այլասերման ու ապահայացման, օտարացման եւ ի վերջոյ ձուլման եւ գալիք սերունդներու ազգային անհետացման ծանրագոյն աղէտին դէմ:
Որքան իր սեփական տւայտանքին, նոյնքան եւ աւելիով ամբողջ սերունդի մը ողբերգութեան բանբերը եղաւ Շահնուր: Թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութենէն վերապրած հայուն ողբերգութիւնը իւրովի եւ շատ խոր մղձաւանջով ապրեցաւ անձնապէ՛ս: Եւ որքան իր մարմնին ու սրտին, մտքին ու հոգիին յետին բջիջներուն մէջ զգաց ահաւորութիւնը դատապարտեալ հայու իր ճակատագրին, այնքան անզուսպ եւ կատաղի դարձաւ Շահնուրի ընդվզումը հայութենէ եւ հայկականութենէ նահանջին... անխուսափելիութեան դէմ:
Շահնուրեան այս ահազանգը սթափեցուց ամբողջ սերունդներ եւ անոնց մէջ վառեց հայկականութեան ծանր ժառանգը միշտ Արարատն ի վեր բարձրացնելու պայքարունակ ոգին՝ իջնալով եւ վար գլորելով հանդերձ վերստին կանգնելու եւ դժւարին մագլցումը վերսկսելու հոգե-մտաւոր լարումով, յար ու նման յունական առասպելի Սիզիֆին, որ երբեք չհաշտւեցաւ իրեն վիճակւած անկումներուն հետ եւ անխոնջ շարունակեց իր ուսերուն շալկած ժայռը մինչեւ գագաթ բարձրացնելու անվերջ մագլցումը:
Անձնատուր չըլլալու վճռականութենէն տարբեր կրակ չէր կրնար վառել Շահնուրի արձակած ահազանգը, որուն մինչեւ այսօր ունկնդիր կը մնան մեր ժողովուրդին իրերայաջորդ սերունդները ոչ միայն սփիւռս աշխարհի, այլեւ վերանկախացեալ մեր հայրենի հողերուն վրայ, ուր նոյնպէս հայեցի՛ ոգեղէն արժէքներու նորովի նահանջ է՝ հոգե-մտաւոր այլասերման ահաւոր փորձութեանց ճնշումին տակ:
Շահան Շահնուր ծնած է Պոլիս, 1903-ին, Շահնուր Քերեսթէճեան աւազանի անունով: Նախնական կրթութիւնը թաղի ազգային վարժարանին մէջ ստանալէ ետք, աւարտած է «Պերպերեան» վարժարանը, 1921-ին:
Ինքնաշխատութիւնը հիմնական դեր ունեցաւ Շահնուրի գրական-գեղարւեստական եւ մտաւորական-իմաստասիրական հակումներու մշակման ու զարգացման մէջ: Յատկապէս իր մօրեղբօր՝ հայ իրականութեան մէջ տարեգիրքի գրական աւանդը ստեղծած Թէոդիկի հարուստ գրադարանը իսկական դպրոց մը եղաւ պատանի Շահնուրի համար, որ «Պերպերեան» վարժարանը նոր աւարտած՝ սկսաւ կանոնաւորաբար աշխատակցելու ատենի Պոլսոյ «Ոստան» հանդէսին, առաւելապէս թարգմանութիւններով:
1923-ին, Թուրքիոյ մէջ քեմալականութեան վերջնական հաստատումէն ետք, իր սերնդակից հայ գրողներէն շատերու պէս, Շահնուր իր կարգին հեռացաւ Պոլիսէն: Հաստատւեցաւ Փարիզ, ուր նկարչատան մը մէջ աշխատելու կողքին, թափով նւիրւեցաւ գրական-գեղարւեստական ստեղծագործութեան:
1920-ականներու սկզբնաւորութեան՝ Փարիզը հայ մտքի եւ գրականութեան ամենէն եռուն կենտրոններէն մէկը դարձաւ սփիւռքահայ իրականութեան մէջ: Իսկ Շահնուր շատ արագ դարձաւ փարիզեան սերունդին ամենէն տաղանդաւոր դէմքերէն մէկը, եթէ ոչ ամենէն հնչեղը:
Արդարութեան սիրոյն եւ յանուն ճշմարտութեան կարժէ անմիջապէս ընդգծել, որ հայ գրողներու փարիզեան սերունդին դիմագիծը միայն Շահնուրեան չէ, որքան ալ անուրանալիօրէն մեծ ըլլայ «Նահանջ»-ի երգիչին գեղարւեստական տաղանդը եւ որքան ալ արտահերթօրէն ուժեղ հնչէ անոր ահազանգով փոխանցւած պատգամը:
«Փարիզի տղոց»-մէ իւրաքանչիւրը՝ Ահարոն եւ Որբունի, Սարաֆեան եւ Թոփալեան, բայց մանաւանդ Շուշանեան նոյնքան եւ, վերջինի պարագային, նաեւ աւելիով իրենց դրոշմը դրին սփիւռքահայ գրականութեան վրայ: Շուշանեան - թէ՛ իր արձակին բանաստեղծական թափով եւ թէ՛ սփիւռքեան իր պատգամին հնչեղութեամբ - եւ Շահնուր միասնաբար ու փաստօրէն կը կազմեն միեւնոյն շքանշանին որքան իրերամերժ, նոյնքան եւ լրացուցիչ երկու երեսները:
Շաւարշ Միսաքեանի դաշնակցական «Յառաջ»-ի մէջ իբրեւ թերթօն տպւելէ ետք, 1929-ին, առանձին հատորով լոյս տեսաւ Շահնուրի «Նահանջը առանց երգի»-ն, որ ռումբի մը պէս պայթեցաւ... Շահնուր եկաւ իր ուրոյն հորիզոնը բանալու՝ ե՛ւ գեղարւեստի, ե՛ւ մտածողութեան առումներով:
Ուզեց եւ յաջողեցաւ բանալ հոգե-կան ամբողջ աշխարհը հայրենի հողէն արմատախիլ եղած հայ մարդոց, որոնք օտար ափերու վրայ դատապարտւած են անխուսափելիին՝ այլասերման ու օտարացման, ուծացման եւ ի վերջոյ ձուլումին:
Շահնուր 1933-ին լոյս ընծայեց իր երկրորդ հատորը՝ «Յարալէզներու դաւաճանութիւնը» անունով պատմւածքները, որոնք հայերէնով գրւած իր արձակին կարապի երգը եղան երկար ժամանակաշրջանի մը համար:
1937-ին ան ոսկորախտ ունեցաւ, որ շատ արագ իր աւերը գործեց երիտասարդ Շահնուրի կեանքին մէջ, ֆիզիկապէս անկարողութեան մատնեց զինք եւ մինչեւ մահ ցաւն ու տառապանքը բաժին հանեց Շահնուրի:
1939-ին, սեփական տունէ ալ զրկւած, ան ինկաւ հիւանդանոցները:
1945-ին, մասամբ ապաքինած իր հիւանդութենէն, Շահնուր սկսաւ ֆրանսերէնով ստեղծագործել՝ Արմէն Լիւպէն գրչանունով: Յաջորդաբար լոյս ընծայեց «Կրակ կրակի դէմ», «Օտարականը», «Աննկատ անցորդը» եւ «Գիշերային փոխանցում» վէպերը, ինչպէս նաեւ բանաստեղութեանց երկու հատորներ, որոնք գրական մրցանակներու արժանացուցին զինք:
Բայց հայերէնով ստեղծագործելու հայ գրողի իր կոչումին հետ կապը բնաւ չխզեց Շահնուր, հակառակ որ արդարօրէն դառնացած էր հայ գրողին նկատմամբ հայ իրականութեան մէջ դրսեւորւած անփութութեան վերաբերումէն:
1960-ականներուն վերստին սկսաւ լոյս ընծայել հայերէնով գործեր՝ «Ազատն Կոմիտաս», «Թերթիս կիրակնօրեայ թիւը», «Երկու կարմիր օրատետր» եւ ուրիշներ:
Եւ շարունակեց իր պայքարը անողոք հիւանդութեան դէմ, մինչեւ որ 1974-ի օգոստոսի 20-ին, «Սէն Ռաֆայէլ» հիւանդանոցին մէջ, առյաւէտ փակեց իր աչքերը:
Դժբախտ կեանք ունեցաւ Շահնուր՝ հակառակ ի վերուստ իրեն շնորհւած մեծ տաղանդին եւ սեփական ժողովուրդի ցաւով ու ճակատագրով տառապելու հոգեկան մեծութեան:
Եւ նոյնիսկ այսօր, երբ կը կարդանք իր «Նահանջը առանց երգի»-ն, ոչ միայն կը յափշտակւինք իր վիպագրական տաղանդով ու պատումի բացառիկ կարողութեամբ, այլեւ՝ իր աչքերով կը բանանք խորագոյն ծալքերը հաւաքական մեր գիտակցութեան եւ յուզաշխարհին, նորովի ապրելու համար տւայտանքը Հայուն դատապարտւածութեան՝ Ի վերջոյ «նահանջ»-ի... դատապարտւած մեր ճակատագրին, այնքան ատեն որ հայրենի մեր հողէն ու ջուրէն, արեւահամ Հայաստանէն իրենց կենարար աւիշը չեն ստանար մեր... արմատները:
Օգոստոսի 3-ին տարեդարձն էր անմահն Շահնուրի, այդ առիթով նաեւ հաղորդութեան՝ հայոց «Առանց երգի նահանջ»-ին կամ «Պատկերազարդ պատմութեան» հետ:
«Նահանջ»-ին դէմ Շահնուրի հնչեցուցած ահազանգը ամէն բանէ առաջ սփիւռքեան կեանքի դատապարտւած հայ մարդուն անկասելի ընդվզումն ու ցասումն է:
Թուրքիոյ պետականօրէն գործադրած ցեղասպանական մեծագոյն ոճիրէն ճողոպրած հայ երիտասարդին անսանձ կատաղութիւնը կը պոռթկայ Շահնուրեան ահազանգին մէջ, որ խարազանող է եւ անդին կանցնի ցեղասպան թուրքին դատապարտումէն՝ ամենէն սուր քննադատութեան նշաւակ դարձնելով նաեւ սեփական ժողովուրդին, նահատակւած հայութեան ազգային թերութիւններն ու ճակատագրական սխալները ինքնաքննադատութեան ենթարկելով:
Աւելի՛ն. սեփական եսին հետ ներքին անհաշտ պայքարի «պատկերազարդ պատմութիւն»-ն է Շահնուրի «Նահանջ»-ին... երգը: Մեծատաղանդ գրողը, իր հակադիր հերոսներուն բերնով, հարազատօրէն կարտայայտէ հակասական կեցւածքներու այն բախումը, որ բնորոշ է Ցեղասպանութենէն վերապրած հայու ներքին տւայտանքին:
Այդպիսի՛ն է, օրինակ, շահնուրեան հերոսներէն մէկուն պոռթկումը հայոց ազգային սրբութիւնը հանդիսացող «Նարեկ»-ին դէմ.
- «Հայերը գիրք մը ունին: Անոնց ամենագէշ, զզւելի, ամենասխալ, վատառողջ եւ ամենէն աւելի անբարոյական գիրքն է ան - Նարեկը: ...Ո՛չ մէկ սերունդ չխորհեցաւ զայն ջնջել, որովհետեւ անոր լեզւական եւ բանաստեղծական ինչ-ինչ յատկութիւններէն խաբւելով՝ ծածկւած թոյնը չնշմարեց: Ընդհակառակը՝ փոխանցեցին որդիէ որդի, արիւնէ արիւն, ու ան եկաւ մինչեւ մեզի:
«Թունաւորւեցանք, ազգովին թունաւորւեցանք: Ահա՛ թէ ինչու պարտւած ենք: Պարտւածներ ենք, որովհետեւ... արհամարհեցինք եւ անգիտացանք գոյութիւնը մեր եսին, մեր ուժին, կամքին, անհատականութեան.- չկռւեցանք, չխածինք, չմաքառեցանք»:
Շահնուրեան ինքնախարազանումը լիարժէք ընկալելու համար, անհրաժեշտ է հաղորդւիլ հեղինակի ողբերգական այն տւայտանքին հետ, որուն կիզակէտը բախումն է մէկ կողմէ ազգային իր ժառանգութեան ու սրբութիւններուն տէր կանգնելու նախանձախնդրութեան, իսկ միւս կողմէ այդ սրբութեանց պահպանման համար ազգի մարմնէն եւ Հայրենիքէն այդքա՜ն ծանր ու անփոխարինելի կորուստներու գին վճարած ըլլալու պարտւողականութեան միջեւ:
87 տարւան հեռաւորութենէն՝ այսօր ալ ցնցիչ է Շահնուրեան ինքնախարազանումին գործած ազդեցութիւնը հայ մարդու մտքին եւ հոգիին վրայ.
- «Մենք ձեզ կը պաշտպանենք, քանի որ կը կրենք միշտ առկայծ կանթեղը, մինչ դուք չէք պաշտպաներ մեզ՝ ետեւէն եկող թշնամիին դէմ, որ է ձեր անցեալը: Լեզունիդ կը չորնայ, մի՛ ուրանաք: Դուք, որ պատասխանատւութիւն մը ունիք հայկական քայքայումին մէջ: Սխալներ գործեցիք: Եւ հիմա կուզէք մեզի փոխանցել ձեր սխալները, այսինքն՝ անմիաբանութիւնը, կուսակցական, ոճրային եւ դռնբաց վէճերը, լրագրութիւնը (կազեթաճիութիւնը), թուլամորթութիւնը, անպատասխանատւութիւնը, բառախաղը, սիրունը, չնչազարդը...
«Արտաքին թշնամիներէ աւելի կը փնտրենք ներքին թշնամիները: Կը կռւինք ներքին թշնամիներու դէմ: Դուք մեզ բոլորովին տարբեր տեղ մը առաջնորդեցիք: Անվերջ հայհոյեցիք թուրքին...
«Մենք կը խորհինք, որ եթէ երբեք մենք պարտւեցանք, որովհետեւ «անգլիական զրահաւորները չէին կրնար Արարատը ելնել», պարտւեցանք նաեւ անոր համար, որ մենք չէինք կրնար մեր մէջը իջնել: Այդ իսկ պատճառաւ սկսած է ինքնաճանաչման շրջան մը: Կուզենք ճանչնալ մեր կարողութիւնները, մեր արժանիքներն ու թերութիւնները: Կը կռւինք այդ թերութիւններուն դէմ: Կը պոռանք՝ ցնցելու համար:
«Մեր այս ճիչը ձեզ կը գայթակղեցնէ, որովհետեւ դուք միայն արտաքին թշնամիին դէմ պոռալ վարժւած էիք: Դուք չէիք հակազդեր ժողովրդին, այլ կը հետեւէիք անոր...»:
Շահնուրեան «ահազանգ»-ին ներքին այս տւայտանքն է, որ ինքնաքննադատութեան երգը տւաւ հայոց «առանց երգի Նահանջ»-ին:

Յարակից լուրեր

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

    Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։