Հա

Ազգային

21/08/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 4 օգոստոսի 1922՝ Էնւեր փաշայի մահապատիժին գործադրութիւնը

Օգոստոսի 4-ին, 94 տարի առաջ, Թուրքեստանի մէջ իր արդար պատիժը կրեց տխրահռչակ Էնւեր փաշան՝ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներուն ամենէն մոլեռանդը:

Ն.


Օգոստոսի 4-ին, 94 տարի առաջ, Թուրքեստանի մէջ իր արդար պատիժը կրեց տխրահռչակ Էնւեր փաշան՝ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներուն ամենէն մոլեռանդը:
Իսմայիլ Էնւեր 27-ամեայ երիտասարդ թուրք սպայ մըն էր օգոստոսի 1908-ին, երբ իթթիհադական իր դասակիցներուն հետ գլխաւորեց սուլթան Համիդի բռնատիրութեան դէմ ծաւալած թուրք բանակայիններու յեղաշրջումը, որ յաղթական աւարտ ունեցաւ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումով: Իսմայիլ Էնւեր արագօրէն գրաւեց նորահաստատ իշխանութեան առաջին դիրքերը՝ իբրեւ զինւորական եւ պատերազմական նախարար, նախ Էնւեր բէյ եւ ապա Էնւեր փաշա տիտղոսով հռչակւելով:
Էնւերի զինւորական ասպարէզը յատկանշւեցաւ չարաչար պարտութիւններով՝ սկսելով 1913-ի Բալկանեան մեծ պատերազմի ընթացքին իր հրամանատարութեան տակ թուրքական բանակին կրած անփառունակ պարտութեամբ: Նոյնը եղաւ Առաջին Աշխարհամարտի տեւողութեան, երբ Էնւերի պատերազմական նախարարութեան օրօք թուրքական զօրքերը ջախջախիչ պարտութիւններ կրեցին բոլոր ռազմաճակատներուն վրայ:
Զինւորականի միեւնոյն ձախաւերութիւնը բաժին հանւեցաւ Էնւերի, երբ Օսմանեան կայսրութեան անձնատւութենէն ետք Էնւեր իր բախտը փորձեց Անդրկովկասի եւ Միջին Ասիոյ մէջ՝ գլխաւորելով համիսլամական եւ համաթուրքական «պասմաճիներ»-ու ապստամբական շարժումը ընդդէմ «կարմիր բանակայիններ»-ուն, հակառակ որ մինչ այդ՝ կարճ ժամանակի համար, Էնւեր գլխաւոր դարբինը եղած էր Լենինի Ռուսաստանի հետ թուրքական եւ իսլամական զինակցութեան: Զինւորական գործիչի իր ձախողութիւնը թերեւս պատճառներէն մէկն էր Էնւեր քաղաքական գործիչի ծայրայեղ մոլեռանդութեան եւ ջարդարար վայրագութեան:
Էնւերի կը վերագրւի այն յոխորտանքը, թէ՝ «առանց մի թուրք զինւորի կորստի, ես ոչնչացրի թուրքութեան թշնամի հայերին»... Իսկ Մարթին Կիլման Վոլկոտ, «Չարոգի 100-ը» խորագրով իր գործին մէջ ներառելով Էնւերը, անոր կը վերագրէ հետեւեալ յայտարարութիւնը.- «Օսմանեան կայսրութիւնը պէտք է մաքրագործւի հայերէն եւ լիբանանցիներէն: Առաջինները մենք կործանեցինք սուրով, իսկ վերջինները պիտի կործանենք սովահար ընելով»:
Փաստօրէն ռազմական նախարարէ մը աւելի՝ ժողովուրդներու ցեղասպան դահիճ դարձաւ էնւեր՝ Թալէաթի, Ջեմալի եւ Բեհաէդդին Շաքիրի հետ:
Երբ Առաջին Աշխարհամարտը վերջ գտաւ թուրքերու ջախջախիչ պարտութեամբ, Էնւեր իր կարգին փախուստ տւաւ դէպի Գերմանիա, ուր ծպտւած ապրեցաւ մինչեւ ի բացակայութեան մահապատիժի դատավճիռ ստանալը՝ Պոլսոյ զինւորական յատուկ ատեանին կողմէ, որ դատեց եւ մահապատիժի վճիռ արձակեց իթթիհադական պարագլուխներուն դէմ, անոնց գործած պատերազմական ոճիրներուն համար:
Այնուհետեւ, խուսափելու համար արդար դատաստանէ, Էնւեր ձեռնարկեց նոր արկածախնդրութեան՝ յայտնւելով Անդրկովկասի եւ Միջին Ասիոյ մէջ, իբրեւ դրօշակիրը համիսլամական եւ համաթուրքական շարժումին:
Աւելի քան երկու տարի Էնւեր եռանդուն գործեց այս նոր ճակատին վրայ: Քեմալականներուն հետ զինակցաբար, համիսլամական զօրքեր կազմեց թուրքացեղ ժողովուրդներէն եւ գլխաւորեց «պասմաճիներ» անունով տխրահռչակ թուրքացեղ՝ ազգայնամոլական եւ կրօնամոլական շարժումը, որ խորհրդային կարգերու հաստատման դէմ կատաղի ապստամբութիւն մը եղաւ:
«Կարմիր բանակայիններ»-ու դէմ «պասմաճի»-ներու մղած այդ կռիւներու ընթացքին է, որ 4 օգոստոսի 1922-ին, Թուրքեստանի Չաղան Ղշլաղի մէջ, Էնւեր կրեց իր դէմ արձակւած արդարադատ մահապատիժը:
Թէեւ թուրք ցեղասպաններու դէմ Դաշնակցութեան որոշած «Նեմեսիս գործողութեան» ցուցակին վրայ առաջնահերթութեամբ դրւած էր Էնւերի ահաբեկումը, բայց պատմական իրողութիւն է, որ «Նեմեսիս»-ի իրագործման ծիրէն ներս տեղի չունեցաւ Էնւերի մահապատիժին գործադրութիւնը:
Երկար ժամանակ կարելի չեղաւ ճշգրտել, որ Էնւեր ռազմաճակատի վրայ եւ կռւի ընթացքին սպանւեցա՞ւ, թէ՞ ահաբեկումով վերջ դրւեցաւ մեծ ջարդարարի յանցագործութեանց:
Բայց 1950-ականներէն սկսեալ խորհրդային աղբիւրները սկսան բացայայտել, թէ Էնւերի մահապատիժը գործադրեց արցախցի Յակոբ Մելքումով (Թուրքմենստանի առաջին Հիսարեան յատուկ հեծեալ բրիգադի հրամանատարը): Նաեւ այդ բացայայտումները յստակացում չբերին ոչ միայն բուն հարցադրումին, որ Էնւեր սպանւեցա՞ւ, թէ՞ ահաբեկւեցաւ, այլեւ նոյնինքն Յակոբ Մելքումով անձին շուրջ:
Միայն վերջին տարիներուն է, որ Հրաչիկ Յարութիւնեան «Թուրքեստանի արծիւը» խորագրով իր հրապարակումին մէջ, հայ ժողովուրդին տարրական տեղեկութիւններ փոխանցեց Յակոբ Մելքումովի մասին:
Բերդաձորցի Յակոբ Մելքումեան ծնած է 1887-ին, Շուշիի շրջանի Բերդաձորի Մեծ Խերխան գիւղը: Յակոբի հայրը՝ Արշակը, եղած է հմուտ վարպետ, որ 1900-01 թւականներուն, երբ Բերդաձորի գիւղերուն տնտեսական վիճակը սկսած է ծանրանալ, ընտանիքով տեղափոխւած է Բաքու: Հոնկէ ալ, 1905-ի յունւարին, Արշակ Մելքումեանի ընտանիքը տեղափոխւած է Աշխաբադ: Յակոբ Մելքումեանը 1905-էն ետք, քանի մը տարի, հօր հետ աշխատած է եւ 25 տարեկանին տեղափոխւած է Ռուսաստան ու զինւորագրւած ցարական հեծելազօրքին՝ Պսկով քաղաքին մէջ: 1917-ի Յեղափոխութեան առաջին օրերէն, շատ մը երիտասարդ սպաներու հետ, Յակոբ ինք եւս անցած է յեղափոխութեան կողմը եւ դարձած վախմիստր (հեծելազօրքի աւագ սպայ): Կարճ ժամանակ անց, Յակոբ Մելքումեան նշանակւած է հեծելազօր գունդի հրամանատար:
Այնուհետեւ Կարմիր Բանակի յաղթական գործողութեանց մէջ աչքի զարնող հեծելազօրի հրամանատար մը դառնալով՝ Յակոբ Մելքումեան գործած է ռուսաստանեան տարբեր շրջաններու մէջ, մինչեւ որ 1919-ին ան ուղարկւած է Թուրքմենական ռազմաճակատ: Մելքումով կը տիրապետէր թուրքմեներէնին եւ ուզբեկերէնին, լաւ ծանօթ էր Միջին Ասիայի տարածքին: Կը նշանակւի «առաջին Թուրքմենական հեծեալ դիւիզիայի առաջին բրիգադի հրամանատար»:
1920-ին Մելքումով զօրաբաժինը յաղթական մարտեր կը մղէ Սամարղանդի՝ Սպիտակ բանակայիններու եւ պասմաճիներու դէմ: 1920-էն 1932 մնալով Միջին Ասիոյ տափաստաններուն մէջ, Մելքումով շատ մարտեր է մղած: Անոր գլխաւորած բրիգադը մարտնչած է Էմիր Սէյիդ-Ալիմ Խանի, Բուխարայի «պասմաճիներ»-ու պարագլուխ Իբրահիմ Բեկի, Ջունայդ Խանի աւազակախումբերուն դէմ: Բուխարայի մերձակայքին է, որ «Մելքումովի սրի զոհն է դարձել երիտթուրքերի պարագլուխներից մէկը՝ հայ ժողովրդի դահիճ Էնւեր փաշան: Հէնց այդ ժամանակ էլ Մելքումով ասել է.- «Ես իմ պարտքը կատարեցի հայ ժողովրդի հանդէպ»:
Հրաչիկ Յարութիւնեան նաեւ կը վկայէ, թէ «իսկ ինչպիսի՞ հատուցում է ստացել Յակոբ Մելքումովը վերջում: Հայրենիքին ու հարազատ ժողովրդին անձնւիրաբար ծառայած շատ զաւակների նման, նա էլ է ճաշակել յայտնի 1937-ի բոլոր դառնութիւնները՝ շուրջ 17 տարի մնալով հեռաւոր Սիբիրի աքսորավայրերում: 1954 թ. նա արդարացւել եւ վերադարձել է Մոսկւա»:
Հայ ժողովուրդի նկատմամբ իր պարտքը կատարած «Քաջ բերդաձորցին կեանքի վերջին երկու տասնամեակն ապրել է Մոսկւայում: Մահացել է 1964 թւականին, հողին է յանձնւած քաղաքի Նովոդեւիչեսկի գերեզմանատանը»:
Էնւերի ահաբեկման անդրադարձող այս հակիրճ տեղեկանքը եզրափակելով՝ կարժէ ընթերցողին ուշադրութեան յանձնել «Հայ զինւոր» կայքէջի 2005-ի 11-րդ թիւով հրապարակւած Գրիգոր Ջանկեանի գրութիւնը՝ արցախահայ վրիժառու Յակոբ Մելքումեանի եւ Էնւերի մահապատիժին գործադրութեան մասին.-
Էնւեր փաշան, թէեւ Մելքումեանցի բրիգադին դիմադարձել չէր կարողանում, անընդհատ լեռից լեռ էր փախչում եւ իրեն անձեռնմխելի, անհասանելի էր համարում:
Ինքն իրեն հռչակել էր մահմեդական զօրքերի գլխաւոր հրամանատար, Աֆղանստանից մարտական համալրում, Անգլիայից մեծ քանակութեամբ ռազմամթերք էր ստացել: Դրա համար, երբ առաւօտ վաղ համհարզը, առանց դուռը թակելու, նրա ննջասենեակ մտաւ ու տեղեկացրեց, որ Մելքումեանցի հեծեալ գնդերը սրընթաց ռազմարշաւով զօրակայանին են մօտենում, նոյնիսկ տեղից չշարժւեց: Նա ամբողջ գիշեր հարբել էր, գլուխը ցաւում էր:
- Հայն ո՞վ է, որ յանդգնի իմ հանգիստը խանգարել,- ասաց,- բացի դրանից, մեր հետախոյզները տեղեկացրել են, որ յարձակումը յուլիսի 18-ին է նախատեսւում…
Փաշայի խօսքը խզեց Մելքումեանցի հատու ձայնը.
- Գնդացրային հեծելավաշտ, սրարշաւով գրոհի, առա՜ջ…
Էնւերը ցատկեց անկողնուց, փորձեց համհարզի օգնութեամբ հագնւել, չկարողացաւ՝ ձեռքերը դողում էին, մարտասրերն արդէն պատուհանի տակ էին շաչում: Նա այդպէս փոխանով էլ ձի հեծաւ, փախաւ:
Զօրակայան մտնելուն պէս՝ Մելքումեանցը, նախ, Էնւերի ննջասենեակը խուժեց, դռների մէջ հիասթափւած կանգ առաւ: Մահճակալը դատարկ էր: Յատակին ցիրուցան ընկած էին անգլիացիների նւիրած գեներալական համազգեստը, Ղուրանը, Օսմանեան կայսրութեան մարտական դրօշը, որից նա չէր բաժանւում:
Մելքումեանցի սիրելի հեծեալներից մէկը՝ Վանեա Սաւկօն, նկատեց, թէ ինչպէ՛ս է մթնել, մռայլւել հրամանատարը:
- Դէ, ժպտացէք, ուրախացէք, էլի, Եակով Արկադիչ,- թախանձեց նա,- Դուք այսօր 18 հազարանոց բանակ էք ջախջախել, ինչ վերաբերում է այդ արկածախնդրին, թոյլ տւէք իմ դասակով հետապնդումը շարունակել:
Հետապնդումը ուղիղ տասնեօթ օր տեւեց: Էնւերը 200 հաւատարիմ բասմաչներով, ձիւնածածկ լեռնանցքները, յորդացած գետերը ճեղքում, խուսանաւումներով Աֆղանստանին էր մօտենում: Սահմանամերձ Չագան գիւղում միայն թեթեւացած շունչ քաշեց, որոշեց մզկիթում իր գոհունակութիւնը յայտնել Ալլահին, որ փրկել էր կեանքը: - Հէնց այդտեղ էլ նրան հասան Մելքումեանցի մարտիկները:
Աւելորդ զոհեր չտալու համար, նրանք դիրքաւորւեցին որոշակի հեռաւորութեան վրայ, սպասեցին: Բայց Էնւերին նախազգուշացրել էին կարմիր բանակայինների յայտնւելու մասին, ուստի, նամազը չաւարտած, անակնկալ դուրս թռաւ մզկիթից, ցատկեց նժոյգի գաւակին ու սուրաց դէպի Աֆղանստան:
- Կրա՛կ,- կրկնեց Սաւկօն,- հիմա սահմանը կանցնի:
Ճարճատեց գնդացիրը՝ «Էս մի կրակահերթը Մելքումովի կողմից, էս մէկը՝ կազակ Գրիշկայի, էս մէկը՝ խախոլ-Վանեայի…»:
Ուշ երեկոյեան, Իւան Սաւկօն բրիգադի հրամանատարին ներկայացրեց ռազմավարը՝ Էնւերի գրպանից հանւած հետախուզական խիստ կարեւոր նշանակութիւն ունեցող նամակներ, որոնցից մի քանիսը հրապարակւեցին «Պրաւդա»-յում, ինչպէս նաեւ անձնական կնիքը՝ հետեւեալ մակագրութեամբ՝ «Իսլամական զօրքերի գլխաւոր հրամանատար, խալիֆի՝ Մուհամմէդի փոխանորդի փեսայ»:

Յարակից լուրեր

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը
    Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը

    Թուրք ուսումնասիրող Ումիթ Իւքսէլը Թուրքիայում հրատարակւող մշակութային «Հայաթ» ամսագրին տւած հարցազրոյցում պատմել է Օսմանեան կայսրութեան տարիներին սուլթանական պալատում 23 տարի լուսանկարիչ աշխատած Ֆեբուս Էֆենդիի մասին, ով իրականում հայազգի Պօղոս Թագուլեանն էր եւ անձամբ էր լուսանկարում սուլթաններին։

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

  • Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք
    Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք

    Դաշնակցական կոչուելու համար բաւական չէ տեսականօրէն յարել Դաշնակցութեան ծրագրին ու կանոնագրին եւ համակրանքով ընդունել կանոնագրութեան հինգ պահանջներն ու կուսակցական որոշումները եւ կրաւորական կերպով ենթարկուել նրանց:

  • Ապշեցուցիչ մանրամասներ. ինչպէս են գերմանացի գեներալներն օգնել թուրքերին կոտորել հայերին
    Ապշեցուցիչ մանրամասներ. ինչպէս են գերմանացի գեներալներն օգնել թուրքերին կոտորել հայերին

    Գերմանական պարբերականը ապշեցուցիչ մանրամասներ է պարզել այն մասին, թէ ինչ դեր է ունեցել Գերմանիան Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։