Հա

Ազգային

21/08/2016 - 09:50

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 4 օգոստոսի 1922՝ Էնւեր փաշայի մահապատիժին գործադրութիւնը

Օգոստոսի 4-ին, 94 տարի առաջ, Թուրքեստանի մէջ իր արդար պատիժը կրեց տխրահռչակ Էնւեր փաշան՝ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներուն ամենէն մոլեռանդը:

Ն.


Օգոստոսի 4-ին, 94 տարի առաջ, Թուրքեստանի մէջ իր արդար պատիժը կրեց տխրահռչակ Էնւեր փաշան՝ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներուն ամենէն մոլեռանդը:
Իսմայիլ Էնւեր 27-ամեայ երիտասարդ թուրք սպայ մըն էր օգոստոսի 1908-ին, երբ իթթիհադական իր դասակիցներուն հետ գլխաւորեց սուլթան Համիդի բռնատիրութեան դէմ ծաւալած թուրք բանակայիններու յեղաշրջումը, որ յաղթական աւարտ ունեցաւ Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումով: Իսմայիլ Էնւեր արագօրէն գրաւեց նորահաստատ իշխանութեան առաջին դիրքերը՝ իբրեւ զինւորական եւ պատերազմական նախարար, նախ Էնւեր բէյ եւ ապա Էնւեր փաշա տիտղոսով հռչակւելով:
Էնւերի զինւորական ասպարէզը յատկանշւեցաւ չարաչար պարտութիւններով՝ սկսելով 1913-ի Բալկանեան մեծ պատերազմի ընթացքին իր հրամանատարութեան տակ թուրքական բանակին կրած անփառունակ պարտութեամբ: Նոյնը եղաւ Առաջին Աշխարհամարտի տեւողութեան, երբ Էնւերի պատերազմական նախարարութեան օրօք թուրքական զօրքերը ջախջախիչ պարտութիւններ կրեցին բոլոր ռազմաճակատներուն վրայ:
Զինւորականի միեւնոյն ձախաւերութիւնը բաժին հանւեցաւ Էնւերի, երբ Օսմանեան կայսրութեան անձնատւութենէն ետք Էնւեր իր բախտը փորձեց Անդրկովկասի եւ Միջին Ասիոյ մէջ՝ գլխաւորելով համիսլամական եւ համաթուրքական «պասմաճիներ»-ու ապստամբական շարժումը ընդդէմ «կարմիր բանակայիններ»-ուն, հակառակ որ մինչ այդ՝ կարճ ժամանակի համար, Էնւեր գլխաւոր դարբինը եղած էր Լենինի Ռուսաստանի հետ թուրքական եւ իսլամական զինակցութեան: Զինւորական գործիչի իր ձախողութիւնը թերեւս պատճառներէն մէկն էր Էնւեր քաղաքական գործիչի ծայրայեղ մոլեռանդութեան եւ ջարդարար վայրագութեան:
Էնւերի կը վերագրւի այն յոխորտանքը, թէ՝ «առանց մի թուրք զինւորի կորստի, ես ոչնչացրի թուրքութեան թշնամի հայերին»... Իսկ Մարթին Կիլման Վոլկոտ, «Չարոգի 100-ը» խորագրով իր գործին մէջ ներառելով Էնւերը, անոր կը վերագրէ հետեւեալ յայտարարութիւնը.- «Օսմանեան կայսրութիւնը պէտք է մաքրագործւի հայերէն եւ լիբանանցիներէն: Առաջինները մենք կործանեցինք սուրով, իսկ վերջինները պիտի կործանենք սովահար ընելով»:
Փաստօրէն ռազմական նախարարէ մը աւելի՝ ժողովուրդներու ցեղասպան դահիճ դարձաւ էնւեր՝ Թալէաթի, Ջեմալի եւ Բեհաէդդին Շաքիրի հետ:
Երբ Առաջին Աշխարհամարտը վերջ գտաւ թուրքերու ջախջախիչ պարտութեամբ, Էնւեր իր կարգին փախուստ տւաւ դէպի Գերմանիա, ուր ծպտւած ապրեցաւ մինչեւ ի բացակայութեան մահապատիժի դատավճիռ ստանալը՝ Պոլսոյ զինւորական յատուկ ատեանին կողմէ, որ դատեց եւ մահապատիժի վճիռ արձակեց իթթիհադական պարագլուխներուն դէմ, անոնց գործած պատերազմական ոճիրներուն համար:
Այնուհետեւ, խուսափելու համար արդար դատաստանէ, Էնւեր ձեռնարկեց նոր արկածախնդրութեան՝ յայտնւելով Անդրկովկասի եւ Միջին Ասիոյ մէջ, իբրեւ դրօշակիրը համիսլամական եւ համաթուրքական շարժումին:
Աւելի քան երկու տարի Էնւեր եռանդուն գործեց այս նոր ճակատին վրայ: Քեմալականներուն հետ զինակցաբար, համիսլամական զօրքեր կազմեց թուրքացեղ ժողովուրդներէն եւ գլխաւորեց «պասմաճիներ» անունով տխրահռչակ թուրքացեղ՝ ազգայնամոլական եւ կրօնամոլական շարժումը, որ խորհրդային կարգերու հաստատման դէմ կատաղի ապստամբութիւն մը եղաւ:
«Կարմիր բանակայիններ»-ու դէմ «պասմաճի»-ներու մղած այդ կռիւներու ընթացքին է, որ 4 օգոստոսի 1922-ին, Թուրքեստանի Չաղան Ղշլաղի մէջ, Էնւեր կրեց իր դէմ արձակւած արդարադատ մահապատիժը:
Թէեւ թուրք ցեղասպաններու դէմ Դաշնակցութեան որոշած «Նեմեսիս գործողութեան» ցուցակին վրայ առաջնահերթութեամբ դրւած էր Էնւերի ահաբեկումը, բայց պատմական իրողութիւն է, որ «Նեմեսիս»-ի իրագործման ծիրէն ներս տեղի չունեցաւ Էնւերի մահապատիժին գործադրութիւնը:
Երկար ժամանակ կարելի չեղաւ ճշգրտել, որ Էնւեր ռազմաճակատի վրայ եւ կռւի ընթացքին սպանւեցա՞ւ, թէ՞ ահաբեկումով վերջ դրւեցաւ մեծ ջարդարարի յանցագործութեանց:
Բայց 1950-ականներէն սկսեալ խորհրդային աղբիւրները սկսան բացայայտել, թէ Էնւերի մահապատիժը գործադրեց արցախցի Յակոբ Մելքումով (Թուրքմենստանի առաջին Հիսարեան յատուկ հեծեալ բրիգադի հրամանատարը): Նաեւ այդ բացայայտումները յստակացում չբերին ոչ միայն բուն հարցադրումին, որ Էնւեր սպանւեցա՞ւ, թէ՞ ահաբեկւեցաւ, այլեւ նոյնինքն Յակոբ Մելքումով անձին շուրջ:
Միայն վերջին տարիներուն է, որ Հրաչիկ Յարութիւնեան «Թուրքեստանի արծիւը» խորագրով իր հրապարակումին մէջ, հայ ժողովուրդին տարրական տեղեկութիւններ փոխանցեց Յակոբ Մելքումովի մասին:
Բերդաձորցի Յակոբ Մելքումեան ծնած է 1887-ին, Շուշիի շրջանի Բերդաձորի Մեծ Խերխան գիւղը: Յակոբի հայրը՝ Արշակը, եղած է հմուտ վարպետ, որ 1900-01 թւականներուն, երբ Բերդաձորի գիւղերուն տնտեսական վիճակը սկսած է ծանրանալ, ընտանիքով տեղափոխւած է Բաքու: Հոնկէ ալ, 1905-ի յունւարին, Արշակ Մելքումեանի ընտանիքը տեղափոխւած է Աշխաբադ: Յակոբ Մելքումեանը 1905-էն ետք, քանի մը տարի, հօր հետ աշխատած է եւ 25 տարեկանին տեղափոխւած է Ռուսաստան ու զինւորագրւած ցարական հեծելազօրքին՝ Պսկով քաղաքին մէջ: 1917-ի Յեղափոխութեան առաջին օրերէն, շատ մը երիտասարդ սպաներու հետ, Յակոբ ինք եւս անցած է յեղափոխութեան կողմը եւ դարձած վախմիստր (հեծելազօրքի աւագ սպայ): Կարճ ժամանակ անց, Յակոբ Մելքումեան նշանակւած է հեծելազօր գունդի հրամանատար:
Այնուհետեւ Կարմիր Բանակի յաղթական գործողութեանց մէջ աչքի զարնող հեծելազօրի հրամանատար մը դառնալով՝ Յակոբ Մելքումեան գործած է ռուսաստանեան տարբեր շրջաններու մէջ, մինչեւ որ 1919-ին ան ուղարկւած է Թուրքմենական ռազմաճակատ: Մելքումով կը տիրապետէր թուրքմեներէնին եւ ուզբեկերէնին, լաւ ծանօթ էր Միջին Ասիայի տարածքին: Կը նշանակւի «առաջին Թուրքմենական հեծեալ դիւիզիայի առաջին բրիգադի հրամանատար»:
1920-ին Մելքումով զօրաբաժինը յաղթական մարտեր կը մղէ Սամարղանդի՝ Սպիտակ բանակայիններու եւ պասմաճիներու դէմ: 1920-էն 1932 մնալով Միջին Ասիոյ տափաստաններուն մէջ, Մելքումով շատ մարտեր է մղած: Անոր գլխաւորած բրիգադը մարտնչած է Էմիր Սէյիդ-Ալիմ Խանի, Բուխարայի «պասմաճիներ»-ու պարագլուխ Իբրահիմ Բեկի, Ջունայդ Խանի աւազակախումբերուն դէմ: Բուխարայի մերձակայքին է, որ «Մելքումովի սրի զոհն է դարձել երիտթուրքերի պարագլուխներից մէկը՝ հայ ժողովրդի դահիճ Էնւեր փաշան: Հէնց այդ ժամանակ էլ Մելքումով ասել է.- «Ես իմ պարտքը կատարեցի հայ ժողովրդի հանդէպ»:
Հրաչիկ Յարութիւնեան նաեւ կը վկայէ, թէ «իսկ ինչպիսի՞ հատուցում է ստացել Յակոբ Մելքումովը վերջում: Հայրենիքին ու հարազատ ժողովրդին անձնւիրաբար ծառայած շատ զաւակների նման, նա էլ է ճաշակել յայտնի 1937-ի բոլոր դառնութիւնները՝ շուրջ 17 տարի մնալով հեռաւոր Սիբիրի աքսորավայրերում: 1954 թ. նա արդարացւել եւ վերադարձել է Մոսկւա»:
Հայ ժողովուրդի նկատմամբ իր պարտքը կատարած «Քաջ բերդաձորցին կեանքի վերջին երկու տասնամեակն ապրել է Մոսկւայում: Մահացել է 1964 թւականին, հողին է յանձնւած քաղաքի Նովոդեւիչեսկի գերեզմանատանը»:
Էնւերի ահաբեկման անդրադարձող այս հակիրճ տեղեկանքը եզրափակելով՝ կարժէ ընթերցողին ուշադրութեան յանձնել «Հայ զինւոր» կայքէջի 2005-ի 11-րդ թիւով հրապարակւած Գրիգոր Ջանկեանի գրութիւնը՝ արցախահայ վրիժառու Յակոբ Մելքումեանի եւ Էնւերի մահապատիժին գործադրութեան մասին.-
Էնւեր փաշան, թէեւ Մելքումեանցի բրիգադին դիմադարձել չէր կարողանում, անընդհատ լեռից լեռ էր փախչում եւ իրեն անձեռնմխելի, անհասանելի էր համարում:
Ինքն իրեն հռչակել էր մահմեդական զօրքերի գլխաւոր հրամանատար, Աֆղանստանից մարտական համալրում, Անգլիայից մեծ քանակութեամբ ռազմամթերք էր ստացել: Դրա համար, երբ առաւօտ վաղ համհարզը, առանց դուռը թակելու, նրա ննջասենեակ մտաւ ու տեղեկացրեց, որ Մելքումեանցի հեծեալ գնդերը սրընթաց ռազմարշաւով զօրակայանին են մօտենում, նոյնիսկ տեղից չշարժւեց: Նա ամբողջ գիշեր հարբել էր, գլուխը ցաւում էր:
- Հայն ո՞վ է, որ յանդգնի իմ հանգիստը խանգարել,- ասաց,- բացի դրանից, մեր հետախոյզները տեղեկացրել են, որ յարձակումը յուլիսի 18-ին է նախատեսւում…
Փաշայի խօսքը խզեց Մելքումեանցի հատու ձայնը.
- Գնդացրային հեծելավաշտ, սրարշաւով գրոհի, առա՜ջ…
Էնւերը ցատկեց անկողնուց, փորձեց համհարզի օգնութեամբ հագնւել, չկարողացաւ՝ ձեռքերը դողում էին, մարտասրերն արդէն պատուհանի տակ էին շաչում: Նա այդպէս փոխանով էլ ձի հեծաւ, փախաւ:
Զօրակայան մտնելուն պէս՝ Մելքումեանցը, նախ, Էնւերի ննջասենեակը խուժեց, դռների մէջ հիասթափւած կանգ առաւ: Մահճակալը դատարկ էր: Յատակին ցիրուցան ընկած էին անգլիացիների նւիրած գեներալական համազգեստը, Ղուրանը, Օսմանեան կայսրութեան մարտական դրօշը, որից նա չէր բաժանւում:
Մելքումեանցի սիրելի հեծեալներից մէկը՝ Վանեա Սաւկօն, նկատեց, թէ ինչպէ՛ս է մթնել, մռայլւել հրամանատարը:
- Դէ, ժպտացէք, ուրախացէք, էլի, Եակով Արկադիչ,- թախանձեց նա,- Դուք այսօր 18 հազարանոց բանակ էք ջախջախել, ինչ վերաբերում է այդ արկածախնդրին, թոյլ տւէք իմ դասակով հետապնդումը շարունակել:
Հետապնդումը ուղիղ տասնեօթ օր տեւեց: Էնւերը 200 հաւատարիմ բասմաչներով, ձիւնածածկ լեռնանցքները, յորդացած գետերը ճեղքում, խուսանաւումներով Աֆղանստանին էր մօտենում: Սահմանամերձ Չագան գիւղում միայն թեթեւացած շունչ քաշեց, որոշեց մզկիթում իր գոհունակութիւնը յայտնել Ալլահին, որ փրկել էր կեանքը: - Հէնց այդտեղ էլ նրան հասան Մելքումեանցի մարտիկները:
Աւելորդ զոհեր չտալու համար, նրանք դիրքաւորւեցին որոշակի հեռաւորութեան վրայ, սպասեցին: Բայց Էնւերին նախազգուշացրել էին կարմիր բանակայինների յայտնւելու մասին, ուստի, նամազը չաւարտած, անակնկալ դուրս թռաւ մզկիթից, ցատկեց նժոյգի գաւակին ու սուրաց դէպի Աֆղանստան:
- Կրա՛կ,- կրկնեց Սաւկօն,- հիմա սահմանը կանցնի:
Ճարճատեց գնդացիրը՝ «Էս մի կրակահերթը Մելքումովի կողմից, էս մէկը՝ կազակ Գրիշկայի, էս մէկը՝ խախոլ-Վանեայի…»:
Ուշ երեկոյեան, Իւան Սաւկօն բրիգադի հրամանատարին ներկայացրեց ռազմավարը՝ Էնւերի գրպանից հանւած հետախուզական խիստ կարեւոր նշանակութիւն ունեցող նամակներ, որոնցից մի քանիսը հրապարակւեցին «Պրաւդա»-յում, ինչպէս նաեւ անձնական կնիքը՝ հետեւեալ մակագրութեամբ՝ «Իսլամական զօրքերի գլխաւոր հրամանատար, խալիֆի՝ Մուհամմէդի փոխանորդի փեսայ»:

Յարակից լուրեր

  • Պարզաբանումներ Քաջազնունու հեռագրի վերաբերեալ
    Պարզաբանումներ Քաջազնունու հեռագրի վերաբերեալ

    Վերջին տարիներին տարբեր դրդապատճառներով շատ է շահարկւում Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան Կառավարութեան հեռագիրը ուղղւած` Օսմանեան կառավարութեան զինւած մինիստր Էնւեր փաշային: Հեռագիրը ստորագրւած է Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեան նախագահ` Յովհաննէս Քաջազնունին, զինւորական մինիստր` Արամ Մանուկեանը եւ Կառավարութեան Խորհրդի նախագահ` Աբրահամ Սահակեանը:

  • Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է
    Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է

    Դիմատետրի էջիս տեղադրած «ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԻ ԳԱՐ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ» յօդուածիս առիթով երէց ընկերս Կարօ Արմէնեան կատարած է սքանչելի նկատողութիւն, որուն ճշմարտութիւնը, հարազատութիւնը եւ իմաստութիւնը թարգմանն է իւրաքանչիւր Դաշնակցականի գաղափարական բծախնդրութեան։

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը
    Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը

    Թուրք ուսումնասիրող Ումիթ Իւքսէլը Թուրքիայում հրատարակւող մշակութային «Հայաթ» ամսագրին տւած հարցազրոյցում պատմել է Օսմանեան կայսրութեան տարիներին սուլթանական պալատում 23 տարի լուսանկարիչ աշխատած Ֆեբուս Էֆենդիի մասին, ով իրականում հայազգի Պօղոս Թագուլեանն էր եւ անձամբ էր լուսանկարում սուլթաններին։

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։