Հա

Ազգային

22/08/2016 - 10:20

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Սեբաստացի Մուրադ (Խրիմեան) (1874-1918)

Օգոստոսի 1918-ի առաջին օրերուն, 98 տարի առաջ, Բաքւի հայութիւնը կենաց-մահու կռիւ կը մղէր թուրքական զօրքերու եւ անոնց զինակցած մուսաւաթական թաթարներուն դէմ:
Թէեւ Առաջին Աշխարհամարտը մօտեցած էր իր աւարտին, բայց Բաքւի նաւթահորերուն տիրանալու համար կատաղի ու վերջին պայքար մը կը մղւէր մէկ կողմէ թուրք-գերման զինակիցներուն, իսկ միւս կողմէ ռուս-անգլիացի դաշնակիցներուն միջեւ:

Դիւցազնական ֆիդային եւ Դաշնակցութեան անկեղծ զինւորը

Ն.


Օգոստոսի 1918-ի առաջին օրերուն, 98 տարի առաջ, Բաքւի հայութիւնը կենաց-մահու կռիւ կը մղէր թուրքական զօրքերու եւ անոնց զինակցած մուսաւաթական թաթարներուն դէմ:
Թէեւ Առաջին Աշխարհամարտը մօտեցած էր իր աւարտին, բայց Բաքւի նաւթահորերուն տիրանալու համար կատաղի ու վերջին պայքար մը կը մղւէր մէկ կողմէ թուրք-գերման զինակիցներուն, իսկ միւս կողմէ ռուս-անգլիացի դաշնակիցներուն միջեւ:
1917-ի հոկտեմբերին բոլշեւիկներու իշխանութեան գլուխ գալով եւ ռուսական զօրքին ուղղւած Լենինի տուն-դարձի կոչով՝ ռուսեւթուրքական ռազմաճակատի ամբողջ երկայնքին ծայր առած էր կազմալուծումը. ամենուր զգալի էին ռուս զօրքի դասալքութիւնն ու նահանջը՝ պատճառ դառնալով, որպէսզի Հայ Կամաւորական գունդերն ու ռուսական բանակի հայ սպաներն ու զինւորները առանձին մնան թուրքական զօրքերուն եւ անոնց միացած թուրք-թաթար զինեալներուն դէմ, Նախիջեւանէն մինչեւ Բաքու:
Փետրւարի 1918-էն սկսեալ, ռուս-թուրքական ռազմաճակատի կազմալուծումէն օգտւելով՝ Նուրի փաշայի թուրքական զօրաբանակը ամէն գնով կարշաւէր դէպի Բաքու, գերման իր զինակիցին նաւթով ապահովելու ռազմավարական պատրւակով, բայց խորքին մէջ իթթիհադականներու համաթուրքական կայսրութեան երազը իրականացնելու նպատակով:
Բաքւի մուսաւաթականները, իրենց թուրք «եղբայրներ»-ուն դիմաւորելու կարգախօսով, ոտքի հանած էին թուրք-թաթար բնակչութիւնը՝ զանոնք մինչեւ ատամները զինելով եւ յատկապէս հայերու դէմ գրգռելով:
Հակադարձաբար՝ ռազմավարական աննախադէպ զինակցութիւն կնքւած էր Բաքւի հայութեան քաղաքական ուժերուն միջեւ: Ազգային խորհուրդը՝ Դաշնակցութեան գլխաւորութեամբ եւ ռուս սոցիալիստ-յեղափոխականներուն մաս կազմող հայ գործիչներու աջակցութեամբ, միացեալ ճակատ կը կազմէր հայ-ռուս-թուրք բոլշեւիկներու հետ, որոնց ղեկավարն էր Ստեփան Շահումեան: Ռուսական բանակի եւ կարմիր ջոկատայիններու հետ կռւի դաշտ կիջնէին դաշնակցական խումբերը: Կը ստեղծւէր ընդհանուր հրամանատարութիւն՝ ռուսական բանակի գնդապետ Աւետիսեանի ղեկավարութեամբ եւ հայդուկապետ Համազասպի փոխհրամանատարութեամբ:
Առանձին անդրադարձի արժանի է «Բաքւի Կոմունայ»-ի եւ ընդհանրապէս 1918-ի Բաքւի հայութեան հերոսամարտին պատմութիւնը՝ իր դրական նւաճումներով եւ անփառունակ վախճանով: Բայց անմիջապէս ընդգծումի արժանի է, որ ամիսներու հերոսական դիմադրութենէ ետք, Լենինեան կենտրոնական իշխանութեանց ու գերման-թուրք ճակատի միջեւ կնքւած գաղտնի թէ բացայայտ համաձայնութեանց հետեւանքով՝ Բաքուն լքւեցաւ իր բախտին, Շահումեանի կառավարութիւնը իր կուսակիցներով, ռազմամթերքով եւ պետական գանձով բարձրացաւ նաւերը եւ փորձեց, փախուստ տալով, սեփական գլուխը ազատել, հակառակ անոր որ անգլիական զօրքը արդէն Պարսկաստան կը գտնւէր եւ ի վիճակի էր օգնութեան հասնելու Բաքւի հայութեան՝ Նուրի փաշայի զօրքերու պաշարման դէմ մղւած օրհասական կռւի ընթացքին:
Ահա՛ այդ օրհասական պահուն Բաքւի հայութեան օգնութեան հասան, Ռոստոմի պահանջին ընդառաջելով, դաշնակցական ֆիդայիի հերոսական ուղի նւաճած Սեպուհն ու Սեբաստացի Մուրադը իրենց խումբերով: Եւ յուլիսի 31-էն մինչեւ օգոստոսի 5, ահեղ կռիւներ մղւեցան Բաքւի մէջ՝ Նուրի փաշայի աւելի քան 20 հազար զինւոր եւ հազարաւոր մուսաւաթական զինեալ հաշւող զօրքի խուժման դէմ:
Ռազմական գերակշռութիւնը թուրքական կողմին կը պատկանէր, անգլիական զօրքը կուշանար, բայց Բաքւի պաշարւած հայութիւնն ու հայկական զօրքը անտեղիտալիօրէն կը պայքարէին...
4 օգոստոսին, երբ թուրքական զօրքերը ուժեղ յարձակողականով մը վերջին ու մահացու հարւած մը կը փորձէին հասցնել հայկական ուժերուն, դիւցազնական խոյանքներու անզուգական հերոսը՝ Մուրադ կացութիւն փրկեց, իր ուժերով ռազմավարական մեծ կարեւորութիւն ներկայացնող բլուր մը գրաւելով եւ թուրքական ուժերը երկուքի բաժնելով, ընդհանուր խուճապի մատնելով եւ զանոնք փախուստի մղելով:
Յաղթական այդ ճակատամարտին կերտի՛չն ու միաժամանակ նահատա՛կը եղաւ Սեբաստացի Մուրադ, որ Սասնոյ լեռներուն, Վասպուրականի տարածքին եւ Սեբաստիոյ մէջ ընդհուր եւ ընդարիւն երկար ճամբայ կտրելէ ետք՝ առյաւէտ փակեց աչքերը Բաքւի մէջ:
Առասպելական տիպար էր Մուրադ՝ քաջ ու յանդուգն ֆիդայի, դիւցազնական հերոս: Ծնած էր Սեբաստիոյ Կովտուն գիւղը, 1874-ին, հայ բոշայական ընտանիքի մէջ: Ինչպէս հայ բոշայական ծագում ունեցող Կոմսն (Վահան Փափազեան) ու գրող Վրթանէս Փափազեանը, Սեբաստացի Մուրադ եւս ամբողջական հայու իր կերպարը ստեղծեց եւ հայ ժողովուրդի յաւերժական հերոսներու փաղանգին մէջ արժանաւոր դիրք գրաւեց:
Իր գիւղի տէր-թոդիկեան դպրոցին մէջ երկար չդիմացաւ: Իր ըմբոստ ու ազատութիւնը սիրող նկարագրով՝ հազիւ պատանի, հեռացաւ դպրոցական կեանքէն ու խաշնարածութեան նւիրւեցաւ: Լեռներու սիրահար եւ վարպետ որսորդ Մուրադի կեանքը կտրուկ փոխւեցաւ, երբ հովիւ եղած ատեն պատահական թուրքեր յարձակեցան վրան՝ զինք սպանելու եւ հօտը գողնալու համար: Մուրադ սպանեց յարձակող թուրքերէն մէկը եւ միւսներուն փախուստի մատնեց: Ոստիկանութիւնը չկրցաւ Մուրադին ձերբակալել, բայց փոխարէնը՝ հօրը բանտարկեց եւ Մուրադ ստիպւեցաւ յանձնւիլ, որպէսզի փրկէ հօրը: Բանտարկւեցաւ, բայց կարճ՝ քանի մը ամիս տեւեց բանտարկութիւնը, որովհետեւ անչափահաս էր: Ազատ արձակւեցաւ, բայց հեռացւեցաւ Սեբաստիայէն: Անցաւ Պոլիս, ուր բեռնակրութիւն ըրաւ եւ երեկոները դպրոց յաճախեց՝ տարրական ուսման տիրանալու համար:
Նոյն շրջանին անդամակցեցաւ Հնչակեան կուսակցութեան, որուն կողմէ նախաձեռնւած Աչըքեան պատրիարքին դէմ ցոյցին մասնակցած ըլլալու մեղադրանքով Մուրադ դարձեալ ձերբակալւեցաւ: Այս անգամ եւրոպական միջամտութեանց շնորհիւ աքսորւեցաւ Պոլիսէն իր ընկերներով: Անցաւ Եգիպտոս ու Յունաստան: Բայց արդէն չէր կրնար Երկրէն հեռու մնալ: Գնաց Թիֆլիս, ուր նորակազմ Դաշնակցութիւնը ի մի կը խմբէր գաղափարապաշտ հայ երիտասարդները՝ Դէպի Երկիր ֆիդայական խումբեր կազմելով:
Մուրադ անդամագրւեցաւ Դաշնակցութեան եւ ուղարկւեցաւ Կարս՝ հոնկէ Երկիր անցնելու համար: 1903-ին իրականացաւ երազը, երբ Թորգոմի առաջին խումբին հետ, իբրեւ պարզ զինւոր, մտաւ երկիր:
Մուշ եւ Սասուն, Հրայր Դժոխքի եւ Գէորգ Չաւուշի կողքին, Սեբաստացի Մուրադ ոչ միայն կրակէ մկրտութիւն ստացաւ, այլեւ՝ իր բնատուր ֆիզիկական ուժով, մարտիկի խիզախութեամբ եւ դիւցազնական նկարագրով անմիջապէս գրաւեց բոլորին ուշադրութիւնը: Կարգւեցաւ խմբապետ եւ 1904-ի գարնան, երբ Սասնոյ երկրորդ ապստամբութեան հրամանատարական կազմը կորոշւէր, Մուրադի առաջարկւեցաւ ընդհանուր հրամանատարի պաշտօնը: Բայց Մուրադ կտրականապէս մերժեց եւ պնդեց, որ Անդրանիկն է այդ պաշտօնին արժանաւոր տէրը: Եւ այսօր արդէն պատմական դարձած է այդ առթիւ Մուրադի արտասանած խօսքը, թէ՝ «Անդրանիկն է այդ առաջնորդը եւ եթէ անգամ նա մեռած լինի, իր դիակը մեր դրօշակին հետ պէտք է տարւի մեր առջեւէն.- դէպի կռիւ ու ազատութիւն»:
Մուրադի անւան շուրջ առասպելներ շատ հիւսւեցան Սասնոյ երկրորդ ապստամբութեան շրջանին՝ իր քաջագործութիւններուն բերումով: Յատկապէս հռչակ ստացաւ Մուրադի հերոսական գործունէութիւնը՝ 1904-ի ամռան, Սասնոյ ապստամբութեան աւարտէն եւ Աղթամար կղզի հաւաքւած ֆիդայիներու նշանաւոր ժողովէն ետք, երբ թուրքական զօրքերու պաշարման շղթան ճեղքեց, թուրքական նաւ մը գրաւեց եւ իրեն հետեւող ժողովուրդն ու ֆիդայիները ապահով Պարսկաստան հասցուց: Այդ առիթով, Ս. Թադէի վանքի պատերուն, ֆիդայիներու յատուկ արձանագրութիւն ձգելու սովորութեամբ, Սեբաստացի Մուրադ իր կարգին փորագրեց հետեւեալը.- «Անցանք մենք ընդհուր եւ ընդջուր, իսկ ես կաւելցնեմ նաեւ ընդարիւն եւ նորէն կերթանք դէպի հուր եւ արիւն»:
Այդպէ՛ս հունաւորւեցաւ Մուրադի ողջ կեանքը:
1905-ի հայ-թաթարական կռիւներու ամբողջ տեւողութեան, Ն. Դումանի ընդհանուր հրամանատարութեան տակ մղւած մեր ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան պայքարին առաջապահներէն հանդիսացաւ Մուրադ: Յատկապէս Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի ճակատներուն վրայ դիւցազնական մարտեր ղեկավարեց, դարձաւ Ղափանի հայութեան պահապան բազուկը:
1906-ին վերադարձաւ Սասուն, մասնակցեցաւ 1907-ի հերոսական կռիւներուն:
Եւ երբ ապստամբութեան աւարտին, Անդրանիկի գլխաւորութեամբ, Սասնոյ դիւցազունները դուրս եկան արծւաբոյնէն, Մուրադ իր կարգին անցաւ արտասահման եւ մասնակցեցաւ Վիեննայի մէջ գումարւած ՀՅԴ Չորրորդ Ընդհանուր Ժողովին: Վճռորոշ եղաւ Սեբաստացի Մուրադի ներդրումը Դաշնակցութեան ներքին միասնութիւնը գաղափարական եւ քաղաքական առումներով ամրապնդող այդ ժողովի աշխատանքներուն մէջ, դաշնակցական մարտիկներու կամքը ներկայացնելով:
Ընդհանուր ժողովի աւարտին եւ ժողովի իսկ որոշումով, Մուրադ ուղղւեցաւ դէպի Պարսկաստան՝ իր պատասխանատու մասնակցութիւնը բերելու համար Սահմանադրական ուժերու կողքին Դաշնակցութեան ծաւալած աշխոյժ գործունէութեան:
1908-ին, երբ հռչակւեցաւ Օսմանեան Սահմանադրութիւնը, Մուրադ երկար ժամանակի համար վերադարձաւ Սեբաստիա: Բնաւ չհաւատաց Սահմանադրութեան եւ տենդագին շարունակեց ժողովուրդի զինման եւ երիտասարդներու պատրաստութեան գործը: 1910-ին, իր ընկերներու եւ շրջապատի ճնշման տակ, ամուսնացաւ՝ Դանիէլ Վարուժանի կնքահայրութեամբ, որ Մուրադի պաշտողներէն էր եւ անոր նւիրած է իր լաւագոյն քերթւածներէն մէկը:
Առաջին Աշխարհամարտի նախօրէին, երբ Իթթիհադական ոճրապետութիւնը ձեռնարկեց հայերու զինւորագրումին, Մուրադ ըմբոստացողներէն մէկը եղաւ՝ իր զինակիցներով քաշւելով լեռները: Լեռներու վրայ Մուրադ դարձաւ հայկական գիւղերու պահապան հրեշտակը՝ թուրք եւ քուրդ ասպատակողներու դէմ: Եւ երբ թուրքական ճնշումը սաստկացաւ ու տարագրութիւնն ու ջարդերը համատարած բնոյթ ստացան, Մուրադ ապրեցաւ իր կեանքին մեծագոյն ոդիսականը: Հարիւրաւոր գաղթական ժողովուրդի եւ զինեալ երիտասարդութեան գլուխն անցած՝ Մուրադ դժւարին ճամբորդութիւն մը կատարեց, թուրքերու կողմէ բռնագրաււած առագաստանաւով, դէպի Բաթում. Մուրադի ոդիսականին պատմականը եւ արժեւորումը այնքան հարազատօրէն ու առասպելական շունչով կատարած է Զաբէլ Եսայեան՝ մեծարժէք հերոսին յուշերը անձամբ գրի առնելով:
Կովկաս հասնելով՝ Մուրադ ամբողջապէս նւիրւեցաւ Կամաւորական շարժման: Ռազմաճակատներու վրայ, հերոսական իր խոյանքներով, միշտ կացութիւններ փրկեց: Եւ Արեւմտահայաստան մտնող ռուսական զօրքերուն ու հայ կամաւորներուն հետ՝ Սեբաստացի Մուրադ եւ Կայծակ Առաքել պատմական տարողութեամբ փրկարար գործ կատարեցին, երբ Հայկական Բարձրաւանդակի տարածքին ցիրուցան եղած եւ քրդական ցեղախումբեր ինկած հայ բեկորներու ազգահաւաքին ձեռնարկեցին: «Մէկ հայ, մէկ ոսկի» կարգախօսով՝ անոնք Կովկասէն նւիրահաւաք կատարեցին եւ հայ բեկորները... «գնեցին» քուրդերէն:
Ռուսական զօրքի նահանջէն եւ, այնուհետեւ, լենինեան տխրահռչակ «տուն-դարձ»-ի կոչէն ետք, Մուրադ եւ Սեպուհ, որոնք Սասնոյ կռիւներու օրերէն անբաժան դարձած եւ եղբայրացած էին, փութացին հոն, ուր հայութեան վտանգ կը սպառնար:
Այդ ճամբով ալ անոնք՝ Սեպուհ եւ Մուրադ երկուքով, 1918-ին, յայտնւեցան Բաքու՝ մեծ ոգեւորութիւն առաջացնելով իրենց երբեմնի ընկերոջ, Համազասպի հրամանատարութեան տակ կռւող հայ քաջորդիներու շարքերուն մէջ:
Բայց ճակատագիրը դասաւորած էր այնպէս, որ Բաքւի հայոց հերոսամարտը դառնայ հայ ազգային-ազատագրական շարժման դիւցազնական այս հերոսին վերջին խոյանքին ժամադրավայրը:
4 օգոստոսի 1918-ին նահատակւեցաւ Մուրադ՝ պատրաստելով յաջորդ օրւան, 5 օգոստոսի 1918-ի Բաքւի հայութեան յաղթանակը թուրքական զօրքին դէմ:
Եւ հերոսի փառքով հողին յանձնւեցաւ հայրենի մեր հողին ինքնատիպ ծնունդ այս դիւցազնը, որուն յիշատակին Աւետիս Ահարոնեան տարիներ ետք պիտի վկայէր՝ «Ի՜նչ խոհուն էր Մուրադ... անփառասէր խառնւածք, բարդ միտք, յստակ իմացականութիւն՝ Մուրադ կարող էր վէճի նստել ամէն մի հրապարակախօսի, ամէն մի հասարակագէտի, գրագէտի հետ՝ միշտ աւելցնելով մի անոյշ ժպիտով, թէ «դէ՜, մենք ժողովրդի մարդ ենք, անգէտ, ռամիկ ենք, աւելի-պակաս կը ներէք»...

Յարակից լուրեր

  • Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է
    Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է

    Դիմատետրի էջիս տեղադրած «ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԻ ԳԱՐ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ» յօդուածիս առիթով երէց ընկերս Կարօ Արմէնեան կատարած է սքանչելի նկատողութիւն, որուն ճշմարտութիւնը, հարազատութիւնը եւ իմաստութիւնը թարգմանն է իւրաքանչիւր Դաշնակցականի գաղափարական բծախնդրութեան։

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Սեբաստացի Մուրատ (Խրիմեան, 1874-1918). Հայ յեղափոխական շարժման դիւցազնական ֆետային
    Սեբաստացի Մուրատ (Խրիմեան, 1874-1918). Հայ յեղափոխական շարժման դիւցազնական ֆետային

    Օգոստոս 4-ի այս օրը կ’ոգեկոչենք հերոսական նահատակութեան հարիւրամեակը հայ ժողովուրդի քաջարի ծնունդներէն անմահն Սեբաստացի Մուրատի։

    Մուրատ զոհուեցաւ թրքական զօրքի արշաւանքին դէմ Պաքուի հայութեան մղած ինքնապաշտպանութեան անհաւասար ուժերով ահեղ կռուի ընթացքին, ճիշդ այն պահուն, երբ հերոսաբար կրցած էր ճեղքել թշնամի բանակին պաշարման օղակը եւ յաղթանակ ապահովել հայկական զօրքին։

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

  • Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք
    Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք

    Դաշնակցական կոչուելու համար բաւական չէ տեսականօրէն յարել Դաշնակցութեան ծրագրին ու կանոնագրին եւ համակրանքով ընդունել կանոնագրութեան հինգ պահանջներն ու կուսակցական որոշումները եւ կրաւորական կերպով ենթարկուել նրանց:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։