Հա

Ազգային

Չորեքշաբթի, 07 Սեպտեմբերի 2016 10:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Անդրանիկ Օզանեան (1866-1927)

31 օգոստոսին, 89 տարի առաջ, թէեւ բարձր ջերմաստիճանով տաք եղանակ էր Միացեալ Նահանգներու Կալիֆորնիոյ նահանգին Ֆրեզնօ քաղաքին մէջ, այդուհանդերձ՝ շատ ցուրտ էր հողը Հայաստան աշխարհէն բեւեռապէս հակառակ ուղղութեան վրայ գտնւող ծայրամասային այդ հեռաւոր ափին, որուն 31 օգոստոսի 1927-ին յանձնւեցաւ անշունչ մարմինը հայ ժողովուրդի դիւցազնական խիզախութեան, յանդգնութեան եւ հերոսութեան անմահ խորհրդանիշին՝ անզուգական «Քաջ Անդրանիկ»-ին:

Անսպառ քաջութեան, յանդգնութեան եւ մարտունակութեան անմահ աւանդը

Ն.

 

31 օգոստոսին, 89 տարի առաջ, թէեւ բարձր ջերմաստիճանով տաք եղանակ էր Միացեալ Նահանգներու Կալիֆորնիոյ նահանգին Ֆրեզնօ քաղաքին մէջ, այդուհանդերձ՝ շատ ցուրտ էր հողը Հայաստան աշխարհէն բեւեռապէս հակառակ ուղղութեան վրայ գտնւող ծայրամասային այդ հեռաւոր ափին, որուն 31 օգոստոսի 1927-ին յանձնւեցաւ անշունչ մարմինը հայ ժողովուրդի դիւցազնական խիզախութեան, յանդգնութեան եւ հերոսութեան անմահ խորհրդանիշին՝ անզուգական «Քաջ Անդրանիկ»-ին:
Ի՜նչ գործ ունէր, սակայն, Անդրանիկ հեռաւոր Ամերիկայի մէջ...
Հարցումը ինքնանպատակ չէ եւ նոյնիսկ այսօր կը պահէ իր այժմէականութիւնը, որովհետեւ կառընչւի ոչ միայն հայ ազգային-ազատագրական շարժման բարձրաթռիչ արծիւին դառն վախճանին, այլեւ՝ նոյնինքն հայ ժողովուրդին փառքի ու ողբերգութեան խորախորհուրդ ճակատագրին:
Ժամանակակիցները կը վկայեն, որ Անդրանիկի վերջին խօսքը եղաւ՝ «Գործս կէս մնաց»...
Ինչպէս որ Աւետիս Ահարոնեան կը շեշտէ Անդրանիկի մահւան առիթով մեծ հերոսին նւիրած իր մենագրութեան մէջ, ամբողջ յուսախաբութեան ճիչ մը կար հայ ազգային-ազատագրական շարժման ամենէն ժողովրդական հերոսին վերջին այդ արտայայտութեան մէջ:
Անդրանիկ քաջառողջ ու յաղթական դուրս եկաւ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի ազատագրութեան ճանապարհին իր դիմագրաւած բոլոր վտանգներէն, օրհասական ճակատումներէն եւ մահւան հետ անողոք «հանդիպումներէն», բայց ահա այդպէ՛ս, սուրը յետ պատեանին մէջ դրած եւ Հայաստան ղրկած՝ առասպելական հերոսներու տիեզերական օրինակով, իր կարգին մահւան յանձնւեցաւ ռազմի դաշտերէն հեռու՝ հասարակ մահկանացուներու պէս հանգիստ սնարի մէջ, այլեւ՝ հայրենի հողէն հեռու եւ շա՜տ հեռու...
1866-ին Շապին Գարահիսար, համեստ ատաղձագործի մը ընտանեկան յարկին տակ ծնած Անդրանիկ Օզանեանը ծնունդով ճակատագրւած էր, կարծէք, մարմնաւորելու հայ ժողովուրդին արդի ժամանակներ մուտք գործելու խոյանքը: Ունեցաւ համեստ ծագում, ապրեցաւ պարզ հայու կեանքով, ուզեց արդար վաստակով ապահովել իր օրաւուր հացը, բայց շարունակաբար դէմ յանդիման գտնւեցաւ թուրքական բռնատիրութեան եւ կեղեքումին, հայաջինջ խորշակին եւ թուրքամոլ խաւարամտութեան:
Հազիւ երիտասարդ էր, 18 տարեկան, երբ հայոց աւանդական օրէնքով ամուսնացաւ, բայց դժբախտութիւնը ունեցաւ կորսնցնելու իր կինը եւ, այնուհետեւ, ամբողջովին կապւեցաւ իր ազգին:
Հայոց յեղափոխական զարթօնքը վարակած էր նաեւ Շապին Գարահիսարի հայութիւնը եւ Անդրանիկ փարեցաւ տեղւոյն Վռամշապուհ քահանայի (որ հետագային պիտի դառնար Փարիզի հայոց առաջնորդ) կազմած յեղափոխական գաղտնի խմբակին: Մատնութեան մը հետեւանքով ընդյատակեայ խմբակը գաղտնազերծւեցաւ, իսկ անդամները ձերբակալւեցան: Երիտասարդ Անդրանիկ կարճատեւ բանտարկութենէ ետք ազատ արձակւեցաւ, անցաւ Պոլիս, ուր ատաղձագործի աշխատանքով իր կեանքը կապահովէր եւ, միաժամանակ, պանդուխտ հայ երիտասարդներու մօտ, ազգային-յեղափոխական շունչով ինքնակազմակերպման աշխատանք կը ծաւալէր:
Այդպէ՛ս մասնակցեցաւ 1895-ի Բաբը Ալիի մեծ ցոյցին, որուն անփառունակ վախճանէն ետք անցաւ Կովկաս, ծանօթացաւ եւ անդամագրւեցաւ Դաշնակցութեան: Երկիր մտնելու եւ յեղափոխական բուն գործին նւիրւելու կրակով կայրէր նաեւ Անդրանիկ, որ 1897-ի յուլիսին, պարսկական սահմանէն Վան անցնող Վազգէնի եւ Գուրգէնի խումբին հետ, իբրեւ պարզ զինւոր մտաւ Երկիր, անցաւ Սասուն եւ իր ճակատագիրը կապեց Տարօն աշխարհին:
Շատ կարճ ժամանակի մէջ հաստատւեցաւ Անդրանիկի հռչակը՝ իբրեւ քաջ ֆիդայի, խիզախ մարտիկ եւ յանդուգն ռազմիկ, որ թէ՛ կազմակերպական բնատուր տաղանդ ունէր, թէ՛ ռազմական վտանգաւոր պահերը դիմագրաւելու բացառիկ ընդունակութիւն: Իսկ ժողովուրդի զաւակի իր նկարագրով, ընկերային բնաւորութեամբ եւ պարզութեամբ՝ Անդրանիկ անմիջապէս դարձաւ սասունցի թէ՛ Հայաստան Աշխարհի տարբեր շրջաններէն Սասուն փութացած հայ յեղափոխականներու սիրելի ու վստահելի առաջնորդը՝ խմբապե՛տը:
Սերոբ Աղբիւրի մատնութենէն եւ անարգ գլխատումէն ետք, Անդրանիկ իր ընկերներով լուծեց Սերոբի վրէժը, գլխատեց Բշարա Խալիլը եւ, այնուհետեւ, Սասնոյ յեղափոխական կազմակերպման աշխատանքներուն մէջ՝ Վահանի, Հրայր Դժոխքի, Գուրգէնի, Գէորգ Չաւուշի եւ անւանի հայ ֆիդայիներու հետ, յատկապէս Անդրանիկ մեծ ներդրում ունեցաւ, մանաւանդ Առաքելոց վանքի պատմական կռւին հերոսութեան իր հռչակը նւիրագործելով:
Սասնոյ երկրորդ ապստամբութեան, Անդրանիկ ընտրւեցաւ զինւորական ընդհանուր հրամանատար եւ ամբողջապէս արդարացուց իրեն հանդէպ ցուցաբերւած վստահութիւնը: Ոչ միայն հրաշքներ գործեց կռիւներու ընթացքին, այլեւ մեծ ռազմագէտի հնարամտութեամբ ղեկավարեց ֆիդայիներու Սասունէն հեռացումը դէպի Վան եւ պարսկական սահման, երբ նահանջի որոշումը կայացուցին Տարօնի եւ Վասպուրականի յեղափոխական շարժման ղեկավարները, Աղթամար կղզիի վրայ իրենց մեծ խորհրդակցութեան ժամանակ:
Այնուհետեւ հայ ժողովուրդի աստանդական կեանքին բաժնեկիցը դարձաւ Անդրանիկ, որուն անունն ու քաջագործութիւնները առասպելականացուցած էին արդէն հայ աշուղներն ու գրողները: Հայ ժողովուրդի աչքին Անդրանիկ մարմնաւորեց հայոց ազատամարտը եւ այդ հռչակով ու դափնեպսակով՝ ո՛ւր որ ալ գնաց, Եգիպտոս, Ժնեւ թէ Բուլղարիա, ամենուր Անդրանիկ արժանաւորապէս տէր կանգնեցաւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման մարտական ղեկավարի՝ դաշնակցական հայդուկապետի իր կոչումին:
Իբրեւ այդպիսին մասնակցեցաւ ՀՅԴ 4-րդ Ընդհանուր ժողովին եւ մեծ ներդրում ունեցաւ հայ ազատագրական շարժումը արեւմտահայու եւ արեւելահայու պառակտումէն փրկելու եւ Դաշնակցութիւնը աւելիով միակամ ու հզօր վերականգնելու դժւարին գործին յաջողութեամբ պսակումին մէջ: Իբրեւ այդպիսին իր ղեկավար մասնակցութիւնը բերաւ նաեւ Բուլղարիոյ մէջ ՀՅԴ Զինւորական վարժարանի ստեղծման ու կազմակերպման մէջ՝ Ռոստոմի կողքին:
1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան նկատմամբ թերահաւատութեան դրօշ պարզող առաջին դաշնակցականներէն եղաւ Անդրանիկ, որ ի տես Իթթիհադի հետ Դաշնակցութեան սկզբնական գործակցութեան՝ նաեւ հրապարակաւ ու ցուցադրականօրէն Դաշնակցութենէն հեռացաւ, բայց միայն ժամանակաւորապէս, որովհետեւ երբ 1913-ի Բալկանեան պատերազմին Դաշնակցութիւնը դիմեց իր հայդուկապետին, Անդրանիկ անվերապահօրէն լծւեցաւ հայկական գունդի կազմութեան՝ բուլղարներու կողքին պատերազմի դաշտ իջնելու եւ անվիճելի զօրահրամանատարի իր կարողութիւնները վերջնականապէս նւիրագործելու համար:
Այնուհետեւ զօրահրամանատարի ասպարէզ մը եղաւ Անդրանիկի կեանքը: Դաշնակցութեան հետ գաղափարական իր պորտակապը անխզելի պահելով հանդերձ՝ Անդրանիկի մէջ զօրահրամանատար գործիչը շարունակ բախման մէջ եղաւ դաշնակցական կազմակերպական գործիչին հետ. հակադրւեցաւ օրւան մարմիններու քաղաքական որոշումներուն եւ կազմակերպական տնօրինումներուն. ընդհանրապէս թերահաւատութեամբ եւ վերապահութեամբ մօտեցաւ Թիֆլիս կենտրոնացած ղեկավարութեան քայլերուն եւ կարգադրութիւններուն: Բայց երբ ՀՅԴ Բիւրօն պաշտօնապէս դիմեց արդէն ազգային հերոս Անդրանիկին, ոպէսզի իր ղեկավար դերը ստանձնէ 1915-ին Հայ Կամաւորական շարժման կազմակերպման մէջ, Անդրանիկ անվարան ընդառաջեց եւ ստանձնեց Կամաւորական Առաջին գունդի հրամանատարութիւնը:
Մեծ զօրավարի գործունէութեան տարիներ եղան Անդրանիկի ոգորումները ռազմադաշտերուն վրայ՝ մինչեւ 1920 թւականը եւ Հայաստանէն վերջնական հեռացումը: Յատկապէս Դիլմանի ճակատամարտը պատմական նշանակութեամբ փառաւոր դափնեպսակը կազմեց Անդրանիկ Զօրավարի զինւորական կեանքին՝ դաշնակցական ֆիդային եւ հայոց ազգային հերոսը արժանացնելով ցարական բանակի սպայակոյտին բարձրագոյն գնահատանքին:
Բայց 1917-ի Բոլշեւիկեան յեղափոխութեամբ սկսած ռուս-թուրքական ռազմաճակատի ընդհանուր փլուզումը իր ծանրագոյն անդրադարձը ունեցաւ ինչպէս Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի, նոյնպէս եւ Անդրանիկի անընկճելի ոգեկան կորովին վրայ: Յատկապէս Կարնոյ մէջ իր ղեկավարած հայկական ուժերու ռազմական ձախողութենէն եւ քաղաքի պարպումէն ետք, Անդրանիկ մատնւեցաւ ներքին անդոհանքի, որ շարունակւեցաւ մինչեւ իր մահը՝ հակասութիւններու, ինքնահաստատման եւ ինքնաժխտումի ծանր պահեր ստեղծելով աննման Անդրանիկի կեանքի վերջալոյսին:
Բնաւ չընդունեց Հայաստանի Հանրապետութեան հռչակումը. Հայաստանի անկախ պետականութեան ստեղծումը «թուրքերու նւէրը» հռչակողներէն եղաւ. նոյնիսկ Երեւանի վրայ յարձակելու սպառնալիք ալ ըրաւ... Բայց մինչեւ Հայաստանէն վերջնական հեռացումը, որ ի դէպ Դաշնակիցներու՝ անգլիական բանակի հրամանատարութեան ցուցմունքով կատարւեցաւ, Անդրանիկ իր կամաւորներով փութաց հոն, ուր թուրքական վտանգ կար: Զանգեզուրը, իբրեւ այդպիսին, հանդիսացաւ թուրքական զօրքի դէմ հայոց պաշտպանութեան վերջին ռազմաճակատը Անդրանիկի երկարամեայ գործունէութեան:
Արտասահման անցնելով՝ Անդրանիկ ամբողջապէս շրջապատւեցաւ հայ ունեւոր եւ պահպանողական խաւին կողմէ: Պօղոս Նուբար փաշայի կնքահայրութեամբ ամուսնացաւ: Գրեց եւ խօսեցաւ Դաշնակցութեան դէմ, որ սակայն երբեք հանդէս չեկաւ անզուգական իր զաւկին դէմ, ընդհակառակն՝ միայն հասկացողութեամբ ու ներողամտութեամբ հետեւեցաւ անոր ներքին տւայտանքին, որովհետեւ հայ ժողովուրդի պատմութեան անողոք ճակատագրին հարազատ ու դառնագոյն ցոլացումն էր Անդրանիկի կեանքի վերջալոյսին վրայ իշխող այդ ամբողջ անդոհանքը:
Ահա այդպէ՛ս Անդրանիկ իրեն նւիրւած մեծահռչակ «Սուրը» նւիրեց Հայաստանի խորհրդային կառավարութեան, լծւեցաւ Հայրենիքի օգնութեան հասնելու եւ արտերկրի հայ տարագիրներու կեանքի դժւարութիւնները յաղթահարելու գործին: Անցաւ ու հաստատւեցաւ Ֆրեզնօ, ուր եւ չդիմացաւ այլեւս տարիներու ընթացքին զինք տառապեցուցած սուր յօդացաւերուն:
61 տարեկան էր Դաշնակցական ֆիդային, հայոց զօրավարն ու ազգային հերոսը, երբ 31 օգոստոսի 1927-ին առյաւէտ փակեց իր աչքերը:
Ֆրեզնոյի ցուրտ հողէն իր աճիւնները փոխադրւեցան Փարիզ եւ ազգային մեծ շուքով ամփոփւեցան Փեր Լաշէզի գերեզմանատունը:
Հակառակ հայրենիքի մէջ թաղւելու Անդրանիկի կտակին՝ ատենին Խորհրդային Հայաստանի իշխանութիւնները չուզեցին կատարել անկրկնելի հայուն կտակը եւ միայն 2000-ին, վերանկախացեալ Հայաստանի Հանրապետութեան օրով, Անդրանիկ իր արժանի տեղն ու վերջնական հանգիստը գտաւ Եռաբլուրի մէջ:
Օգոստոսի 31-ին, 89-րդ տարելիցն էր հայկեան ռազմական հանճարին բացառիկ ծնունդներէն Անդրանիկի, որ իբրեւ անկեղծ զինւոր, անվեհեր մարտիկ եւ անյաղթ զօրահրամանատար պիտի յիշւի դարէդար՝ հայ ժողովուրդի իրերայաջորդ սերունդներուն ներշնչելով, անձնւէր զոհաբերումի իր վառ օրինակով, անսպառ քաջութիւն, յանդգնութիւն եւ մարտունակութիւն:

Related items

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Joomla-ի վրիպազերծման կառավարակետ

Աշխատաշրջան

Հարցումների հսկման արդյունքները

Հիշողության օգտագործում

ՏԲ-ի հարցումներ