Հա

Ազգային

17/09/2016 - 10:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Նշան Պեշիկթաշլեան (1898-1972)

Սեպտեմբերի 7-էն 8-ի լուսցող գիշերը, 44 տարի առաջ, Փարիզի հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ, մեր կեանքէն առյաւէտ հեռացաւ հայ գրականութեան երախտաւորներէն Նշան Պեշիկթաշլեան, որ սերունդներու յիշողութեան մէջ յաւերժ պիտի ապրի իբրեւ հայկական երգիծանքի վերջին իշխանը:

«Նուրբ երգիծանք»-ի սփիւռքահայ իշխանը

Ն.


Սեպտեմբերի 7-էն 8-ի լուսցող գիշերը, 44 տարի առաջ, Փարիզի հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ, մեր կեանքէն առյաւէտ հեռացաւ հայ գրականութեան երախտաւորներէն Նշան Պեշիկթաշլեան, որ սերունդներու յիշողութեան մէջ յաւերժ պիտի ապրի իբրեւ հայկական երգիծանքի վերջին իշխանը:
Միայն երգիծագիր չէ Նշան Պեշիկթաշլեան: Նաեւ բանաստեղծութեանց, վէպերու եւ թատերախաղերու հեղինակ է:
Իր կեանքի վերջալոյսին ան հռչակւեցաւ նաեւ իբրեւ հմուտ թատերագէտ՝ հայ գրականութեան կտակելով շուրջ 1200 էջերէ բաղկացած «Թատերական դէմքեր» կոթողական աշխատասիրութիւնը, որ արժանացաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան «Գէորգ Մելիտինեցի» գրական մրցանակին ու հրատարակութեան:
Արեւմտահայերէնի գեղեցկութեան եւ կատարելութեան անվիճելի վարպետներէն է Նշան Պեշիկթաշլեան, որ իր գրիչին գեղեցիկ պարզութեան միացուց պատկերաւոր արտայայտութեան եւ սրատես մտածողութեան վաւերական դրոշմը: Իր այդ արժանիքներուն շնորհիւ՝ երգիծանքի իր ուրոյն ոճն ու դպրոցը ստեղծեց. բնաւ հեգնող ու քինախնդիր չեղաւ, այլեւ իր ամենէն սուր խայթոցներուն մէջ անգամ մնաց... յարգալիր:
Պեշիկթաշլեանի երգիծական իւրայատուկ այդ ոճին խօսուն վկայութիւններէն է, օրինակի համար, հռչակաւոր կեսարացի հայերուն վերաբերեալ իր դիպուկ բնութագրումը (Նշան Պեշիկթաշլեան, «Հայ աղբրտիք»).
«- Քար մը դրէք ակնցիին ափը, ան այդ քարէն աղբիւր մը կը հանէ: Նոյն այդ քարը դրէք վանեցիին ձեռքը՝ ան ալ քարէն իր հացը կը հանէ: Այդ քամւած քարը յանձնեցէք կեսարացիին, ան կը բռնէ քարը, ու յանկարծ քարը ոսկի կը կտրի:
«- Կեսարացիին համար կեանքի մէջ ամենէն խոր բանը նաւթահորն է, ամենէն ընդարձակ բանը՝ գորգը, ու ամենէն նուրբ բանը՝ ապուխտը: Իսկ ամենէն բարձր, օրինակելի, հանճարեղ մարդը Գալուստ Գիւլբենգեանն է:
«- Կեսարացիին դաւանանքը առուտուրն է, տաճարը՝ շուկան, խորանը՝ խանութը: Իր աստւածը՝ ոսկի հորթը, սուրբը՝ արծաթը ու սրբուհին կամ սիրուհին՝ գոհարեղէնը:
«- Կեսարացին իր կրօնքին ու պետութեան զօրութեամբ պատերազմի մէջ է խաղաղութեան ատեն, ինչպէս խաղաղութեան մէջ է պատերազմի ժամանակ»:
Իր այդ ոճին պատճառով ալ Նշան Պեշիկթաշլեան սիրւեցաւ ընթերցող լայն հասարակութեան կողմէ, որ անհամբեր սպասումով «լափեց» հայ մամուլի էջերուն հրամցւած անոր գրեթէ ամենօրեայ տոմսերը, որոնք ինքնաքննարկման, քննադատութեան եւ ինքնաքննդատութեան առումով հարազատ հայելին դարձին հաւաքական մեր կեանքին՝ Սփիւռքի բոլոր ափերուն:
Անխոնջ աշխատող մը եւ ներշնչումի անսպառ աղբիւր մը եղաւ Պեշիկթաշլեան, որ աւելի քան քսան հատորով հրատարակւած իր գործերու կողքին՝ ժառանգ ձգեց նաեւ անտիպ գործերու ամբողջ հարստութիւն մը:
Նշան Պեշիկթաշլեան ծնած էր 1898-ին, Պոլիս, ուր Բերայի նախակրթարաններուն մէջ տարրական իր ուսումը ստանալէ ետք՝ 12 տարեկանէն նետւեցաւ կեանքի ասպարէզ եւ ինքնաշխատութեամբ կատարելագործեց ոչ միայն իր մայրենին ու գրելու տաղանդը, այլեւ՝ հայ մշակոյթին եւ հայոց պատմութեան մասին գիտական իր այնքա՜ն լայն պաշարը:
Սկսաւ ստեղծագործել պատանի տարիքէն՝ պոլսահայ մամուլի էջերուն քերթւածներ եւ պատմւածքներ հրատարակելով: Միայն կարճ ժամանակ մը զբաղեցաւ հայերէնի ուսուցչութեամբ, որմէ ետք ամբողջ կեանքը նւիրեց գրական ստեղծագործութեան:
Եղեռնէն վերապրած պոլսահայ գրողներէն շատերու պէս, Պեշիկթաշլեան ինք եւս նախ ձեռնամուխ եղաւ յետեղեռնեան պոլսահայ գրական կեանքի վերաշխուժացումին, ապա՝ 1922-ի Զմիւռնիոյ մեծ աղէտէն ետք, անցաւ Յունաստան, կարճ ժամանակ մը նւիրւեցաւ Քերքիրայի որբանոցները հաւաքւած հայ մանուկներու հայեցի դաստիարակութեան:
Այնուհետեւ վերջնականապէս հաստատւեցաւ Փարիզ, ուր ամբողջ կէս դար իր աշխոյժ մասնակցութիւնը բերաւ արեւմտահայ գրականութեան եւ ընդհանրապէս հոգե-մտաւոր ժառանգութեան պահպանման ու զարգացման նւիրական պայքարին: Մնայուն եւ փնտրւած աշխատակիցը դարձաւ ատենի հայ մամուլին՝ օրաթերթային տոմսեր հասցնելով Փարիզի «Յառաջ»-էն ու Բոստոնի «Հայրենիք»-էն մինչեւ Աթենքի «Ազատ օր»-ին ու Բէյրութի «Ազդակ»-ին եւ «Սփիւռք»-ին: Իսկ գրական իր ստեղծագործութիւններով՝ մնայուն ներկայութիւն եղաւ նախ «Հայրենիք» ամսագրի եւ, ապա, «Բագին»-ի էջերուն: Յատուկ կանոնաւորութեամբ աշխատակցութիւն բերաւ յատկապէս «Բժիշկ» ամսագրին:
Պեշիկթաշլեան անձուկ պայմաններու մէջ ապրեցաւ եւ ստեղծագործեց, բայց բնաւ վար չդրաւ գրիչը. ապրուստի դժւարութեանց եւ հիւանդութեան դէմ շարունակ պայքարեցաւ, բայց բարութիւնն ու լաւատեսութիւնը բնաւ չկորսնցուց: Ընդհակառակն՝ ժպիտը վերածեց կեանքի փիլիսոփայութեան եւ այդ պատգամով ոգեւորեց մեր սերունդները՝ «ժպիտը» խորագրով գրելով.-
«Ժպիտը շնորհաց շնորհն է, Աստուծմէ առաքւած միմիայն մարդ արարածին: Մարդը պարտի գործածել ու փայլեցնել այդ շնորհը: Երեսը կախ մարդը կը մեղանչէ Արարիչին, արարածներուն եւ մանաւանդ իր շուրջիններուն դէմ:
«Գիտէ՞ք թէ ինչո՛ւ Երկնաւոր Հայրը ժպտելու շնորհը միայն մարդ էակին տւաւ: Ատով ան ըսել ուզեց.
«- Ա՜յ մարդ, աշխարհի վրայ, բոլոր շնչաւորներուն մէջ, դուն ես, որ ամէն միջոց ու պատճառ ունիս երջանկանալու: Դուն ես, որ կրնաս խնդալ՝ վայելելով առատաձեռն մայր բնութեան բարութիւնները:
«Մարդը երջանկացա՞ւ, խնդա՞ց: Ո՛չ: Մարդը չխնդաց ու չխնդացուց: Իր երջանկութիւնը, ամէն դարերու մէջ, իր ձեռքով խեղդեց:
«Հիմա պէտք է մարդկութիւնը ժպտիլ սորվի, վերագտնելու համար կորուսեալ դրախտը:
«Ու երգիծաբանը, այս բարի սատանան, հարկ է ներբողեան հիւսէ ժպիտին համար:
«Ժպիտը անթառամ ոսկեշուշան մըն է, զւարթուններու խումբի մը կողմէ յանձնւած մարդուն:
«Ժպիտը աստղն է հոգիին: Ու ճառագայթը մարմնոյն: Բարերար է աստղը ու կենսատու է այդ ճառագայթը: Երանեալ է ան, որ այդ բարի աստղին տակն է միշտ: Գովեալ է ան, որ այդ ճառագայթին ազդեցութեան ներքեւ է:
«Ժպիտը կը պարգեւէ մեզի ներքին ծափեր: Կընծայէ մկանային շարժումներ: Կու տայ արեան ալիք, կարմիր գնդիկներուն հրճւանք, մեր յօրինւածքին կենսահոսանք: Անով կը վերանորոգւի արիւնը, կարագանայ շրջանը:
«Մարդ կերիտասարդանայ ժպտելով:
«Մտածումը կոսկեջրւի, երազը կը բուրումնաւէտւի եւ յոյսը կը մտնէ լուսեղէն ոլորտի մէջ:
«Ժպիտը լոյսն է գոհունակութեան, եւ գոհունակութիւնը աստւածահաճոյ է: Ժպտիլը ուրեմն քրիստոնէական է: Ժպտողին գլխուն շուրջը կարծես լուսապսակ կայ»:
Որքա՜ն դիպուկ է հայկական երգիծանքի վերջին իշխանին նւիրւած Մինաս Թէօլէօլեանի այն արժեւորումը, թէ՝
«Պեշիկթաշլեան բնաւ «չէ ծաղրած, այլ՝ երգիծած է, չէ խնդացած, այլ՝ ժպտած է: Երգիծողը հոն է, ուր մարդը կրնայ ճապաղիլ, կոպտանալ: Ու Պեշիկթաշլեան առհասարակ կրցած է նուրբ երգիծանքին վարպետը մնալ»:
«Նուրբ երգիծանք»-ի այդ ոճին մասին կը վկայէ Արշակ Չոպանեանին նւիրւած Պեշիկթաշլեանի «դիմաստւեր»-ին հետեւեալ պատկերը.-
«Երբ ծնած է Արշակ Չոպանեան՝ իր դայեակը սարսափէն գետին ինկած, մարած է:
«Հայրն ու մայրը՝ վերցնելով այդ գլուխը, խանթարը զարկած են ու կշռած: Կապար՝ 3500 տիրէմ:
«Բժիշկ մը, վրայ հասնելով, կը յայտարարէ.
«- Վախու բան չկայ: Ընդհակառակն՝ ուրախացէ՛ք, քանզի ծնաւ նոր արքայ, ի Պեշիկթաշ քաղաքի: Գլուխ մը՝ մեր անգլուխ ազգին համար:
«Անուշիկ մայրը կառարկէ.
«- Դոկտոր էֆէնդիս, սա ամէնը աղէկ, ամմա, ասանկ անմարմին ինտո՞ր պիտ որ ապրի իմ մինուճար զաւակը...
«- Կնիկ, ըսի քեզի, որ ազգը անգլուխ է ու զաւակդ ալ գլուխ է: Բռնէ զաւակդ ու ազգին վիզը անցուր»:
Իր կեանքի վերջին տարիներուն, Պեշիկթաշլեանի առողջական վիճակը կտրուկ վատթարացաւ: Անկողնոյ ծառայեց երկար տարիներ, բայց դարձեալ շարունակեց թափով ստեղծագործել, մինչեւ որ 1972-ին, սեպտեմբերի 7-էն 8-ի լուսցող գիշերը, առյաւէտ փակեց բարութեամբ զեղուն իր աչքերը:
Յօդւածի այս տարւան վկայութիւնը կարժէ ամփոփել՝ Նշան Պեշիկթաշլեանի գլուխ-գործոցներէն «Հայը» խորագրով անմահ տոմսէն քաղւած հետեւեալ սլաքներով.-
«- Աստւած Հայը հրեշտակ է ստեղծած. վերջը զղջացած է ու սատանայի է վերածած: Յետոյ ջնջած է անոր սատանայութիւնն ալ: Հայը, սակայն, երկու էակներէն մէյ մէկ բան պահած է իր մէջ:
«- Աստւած Հայը երկիր ղրկած է՝ իբրեւ ֆէնոմէն:
«- Հայը մարդ չկրցաւ ըլլալ աշխարհի մէջ:
«- Զինքը մեռցնելու միակ միջոցը իրեն նպաստ տալն է:
«- Հայուն մէջ երկու հոգի կայ՝ վախկոտ մը եւ քաջ մը, կամ ստրուկ մը եւ հերոս մը: Ամէն ազգի մէջ վախկոտը կը կծկւի քաջին յետեւը. ընդհակառակն է Հայուն մէջ. քաջը կը գտնւի վախկոտին տակը: Ամէն բռնակալ կրնայ իր առաջին հոգին հանել: Հանե՞ց. սոսկալի է հրաշքը: Կը ցցւի պահեստի հոգին՝ խենթի նման: Ու կը զարնէ: Եւ իր հարւածը անսխալական է… Պապին պէս:
«Երբ վտանգի օրերը անցնին, Հայը կը մեռցնէ իր մէջի հերոսը ու վախկոտին հետ քաջաբար շուկայ կիջնէ՝ գրաւելու համար Ոսկեբերդ մը»:
«- Հայը, երբ կուսակցական է, կը ճառէ ազատութենէ, երբ չէզոք է, կը խօսի միութենէ: Իբր մարդ՝ անիշխանական է, իբր Հայ՝ ազգայնական: Անգամ մը որ տիրանայ իր հայրենիքին, կրկին անիշխանական կը դառնայ:
«- Քաղաքական կեանքի մէջ գործազուրկ է, ու գործազրկութեան նպաստ չի տրւիր իրեն: Հայասէրներու բարոյական լումաներով կը կառուցանէ իսպանական դղեակներ եւ, անոնց մէջ նստած, կարկանդակներ կորոճայ:
«- Եթէ տարագրւի կամ աղքատանայ կամ երբ աշխարհի հեռաւոր մէկ անկիւնը իյնայ, շուտով կը գտնէ հացի ճամբան: Փորձէ իրեն նպաստ տալ՝ այն ժամանակ կը ծուլանայ, մոլութենէ մոլութիւն կը գլտորի:
«- Կարելի չէ ոչ սուրով, ոչ հուրով սպանել զինքը: Զինքը մեռցնելու միակ միջոցը իրեն նպաստ տալն է:
«- Կրօնաւորները լաւ գիտեն այս գաղտնիքը ու հայուն վրայ կը վազեն աղէտներէ վերջը՝ տանելով նպաստի, կաթոլիկութեան կամ բողոքականութեան սնդուկներ եւ պարկեր: Հայը լեռան մը վրայ կանգնած ըլլայ, ու միսիոնարը լեռան ստորոտը՝ պարկը բացած, Հայը ահագին բարձրութենէն, մէկ ոստումով, ամբողջ գլուխովը կը մտնէ պարկին մէջ:
«- Գիտունները կը փնտրեն յաւիտենական շարժումը: Հայը կը խնդայ անոնց վրայ ու կըսէ իւրովի. «Ե՛ս եմ յաւիտենական շարժումը, եւ ինծի է, որ կը փնտրեն»: Ինքն ալ, սակայն, բան մը կը փնտրէ՝ Անկախութիւնը, ու զայն գտնելու համար օտարին դռները ափ կառնէ: Կըսես իրեն. «Անկախութիւնը դուն պիտի յայտարարես»: Այս անգամ կը չէզոքանայ՝ անկախ հռչակւելու համար»:

Յարակից լուրեր

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

    Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։