Հա

Ազգային

18/09/2016 - 10:30

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Փեթարայ Մանուկ (1887-1920)

Սեպտեմբերի 10-ին ազատատենչ հայութիւնը ոգեկոչեց նահատակութիւնը մեր ազգային-ազատագրական շարժման անմոռանալի գաղափարի մարտիկներէն՝ Փեթարայ կամ սասունցի Մանուկի:
1920 թւականի սեպտեմբերը ծանր ու դաժան ամիս մըն էր հայ ժողովուրդին եւ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան համար:

Սասունցի քաջ ֆիդայիի արժանաւոր ներկայացուցիչը

Ն.


Սեպտեմբերի 10-ին ազատատենչ հայութիւնը ոգեկոչեց նահատակութիւնը մեր ազգային-ազատագրական շարժման անմոռանալի գաղափարի մարտիկներէն՝ Փեթարայ կամ սասունցի Մանուկի:
1920 թւականի սեպտեմբերը ծանր ու դաժան ամիս մըն էր հայ ժողովուրդին եւ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան համար:
Հայաստանի անկախութիւնը եւ ընդլայնւած տարածքը միջազգային ճանաչումով ու իրաւականօրէն ամրագրող Սեւրի Դաշնագրին ստորագրութենէն քանի մը շաբաթ ետք, Լենին-Քեմալ գաղտնի, այլեւ սադայէլական զինակցութիւնը իր ամբողջ մերկութեամբ՝ դաժանութեամբ ու կատաղութեամբ շարժման մէջ դրւեցաւ: Հայաստանի հիւսիսէն եւ արեւելքէն Կարմիր Բանակը սաստկացուց իր ճնշումը, իսկ հարաւէն ու արեւմուտքէն քեմալական զօրքը, առանց պատերազմի յայտարարութեան, ներխուժեց Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը:
Արարատեան դաշտի հարաւ-արեւմտեան դարպասը համարւող եւ Սուրմալու նահանգի աղահանքով ու քարածուխով հարուստ Կողբ աւանը դարձաւ գլխաւոր ռազմադաշտը թուրքական ներխուժման դիմագրաւումին:
Օրւան պաշտպանութեան նախարար Ռուբէն Տէր-Մինասեան այդ ճակատին վրայ կենտրոնացուց 1904-ի Սասնոյ ապստամբութեան ժամանակներէն իր զինակիցները հանդիսացած քաջարի ֆիդայիներու՝ խմբապետ Մուշեղի եւ Փեթարայ Մանուկի գլխաւորած սասունցիներու ջոկատը:
Կողբի կռիւը եղաւ, բառին ծանրագոյն իմաստով, Գողիաթի եւ Դաւիթի անհաւասար ճակատում մը, ուր օրեր շարունակ հայ քաջարի զօրքը հերոսական դիմադրութիւն ցոյց տւաւ քանակով եւ ռազմական ուժով գերհզօր թուրքական բանակին դէմ եւ ի վերջոյ ստիպւեցաւ նահանջելու...
Կողբի այդ բախտորոշ կռւին էր, որ 35 տարեկանին հերոսաբար ինկաւ հայ ֆիդայական շարժման եզակի հերոսներէն սասունցի Մանուկը՝ պատանի տարիքէն իսկ թուրքական պետութեան դէմ յանուն ազատութեան եւ արդարութեան անվեհեր կռիւ մղած քաջագործ հերոսը:
Սեփական կեանք չունեցաւ Մշոյ դաշտի Փեթար գիւղի ծնունդ Մանուկը. ընտանեկան ազգանունի փոխարէն ճանչցւեցաւ իբրեւ Փեթարայ Մանուկ՝ զատորոշւելու համար նոյնպէս հռչակաւոր ֆիդայիներ Շէնըկի Մանուկէն եւ Սեմալի Մանուկէն:
Փեթարայ Մանուկի ծննդեան թւականը ամենայն հաւանականութեամբ 1887-ը կը յիշատակւի, որովհետեւ 1903-4-ի Սասնոյ երկրորդ ապստամբութեան շրջանին, առաջին անգամ կը հանդիպինք տակաւին պատանի տարիքին Գէորգ Չաւուշի հաւատարիմ զինւոր դարձած Փեթարայ Մանուկի քաջագործութեանց:
Իր կենսագրութեան նախաֆիդայական շրջանին մասին գիտենք միայն, որ ուսումի տէր էր եւ ազգային-յեղափոխական իր կազմաւորումը ստացած էր Ս. Յովհաննու եւ Ս. Կարապետի վանքերուն մէջ:
Մինչեւ մայիսի 1907-ի Գէորգ Չաւուշի նահատակութիւնը, Փեթարայ Մանուկի անւան եւ գործունէութեան վերաբերեալ յիշատակութիւնները անբաժան են Գէորգ Չաւուշի մղած կռիւներէն եւ հերոսական քայլերէն:
1907-էն ետք, երբ Անդրանիկի գլխաւորութեամբ ֆիդայիներու ամբողջ փաղանգը հեռացաւ Սասունէն՝ եւրոպական միջամտութեան առջեւ բարենորոգումներու իրականացման նպաստաւոր դաշտ տրամադրելու նպատակով, Փեթարայ Մանուկ փախստական մնաց Երկրի մէջ եւ Մշոյ դաշտի ու Սասնոյ լեռներուն վրայ ստանձնեց պահապան հրեշտակի պատասխանատւութիւնը՝ արիւնարբու սուլթանին տմարդի պաշտօնեաները սանձելու համար:
1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Փեթարայ Մանուկ իբրեւ շրջուն գործիչ աշխատանքի կոչւեցաւ Սիմոն Զաւարեանի կողմէ, որ այդ տարիներուն Թուրքիոյ հայոց պատրիարքութեան ազգային վարժարաններուն կրթական ընդհանուր քննիչն էր: Մանուկ եղաւ սերտ ու հաւատարիմ գործակիցը խստապահանջ Զաւարեանի:
Փեթարայ Մանուկի հռչակը նոր հորիզոններու բացւեցաւ 1915-ին, երբ Ռուբէն Տէր-Մինասեանի անմիջական գործակիցներու շարքին՝ ղեկավար դերակատարութիւն ունեցաւ Սասնոյ եւ Մշոյ դաշտի հայութեան ինքնապաշտպանութեան հերոսամարտներու կազմակերպման մէջ: Հերոսամարտի վախճանին, Փեթարայ Մանուկ առաջնորդեց սասունցիներու եւ մշեցիներու զանգւածային նահանջգաղթը դէպի արեւելեան Հայաստան՝ արագածի փէշերուն հանգրւանելով:
Այնուհետեւ, զինւորական գործիչի եւ քաջ հրամանատարի բեղուն գործունէութեամբ յատկանշւեցան սասունցի Մանուկին վերապահւած կեանքի վերջին տարիները:
Կամաւորական գունդերուն մէջ սասունցիներու հեծեալ զօրքին գլխաւոր առաջնորդներէն հանդիսացաւ ան. իբրեւ այդպիսին մասնակցեցաւ 1918-ի Անկախութեան կերտման հերոսամարտներուն. ապա՝ կենսական ներդրում ունեցաւ հայոց բանակի կազմութեան եւ ռազմական-կազմակերպական հզօրացման մէջ. վերջապէս ու մանաւանդ՝ գլխաւոր կերտիչներէն մէկը եղաւ Հայաստանի հայացման պատմակշիռ գործին:
Հայաստանի Հանրապետութեան իշխանութիւնները, յատկապէս 1920-ի մայիսմէկեան բոլշեւիկեան խռովութիւններէն ետք կազմւած Բիւրօ-կառավարութեան օրով, Զինւորական նախարար Ռուբէնի կարգադրութեամբ, սասունցիներու ջոկատին վստահեցաւ հայոց բանակը պառակտել փորձող ներքին խռովարարներու զսպումը:
Իսկ նոյն տարւան սեպտեմբերին, երբ թափ առաւ Հայաստանի ուղղութեամբ քեմալական ներխուժումը, Փեթարայ Մանուկի սասունցիներու գունդին վստահւեցաւ թուրքական զօրքին սատար կանգնած թուրք-թաթար բնակչութեան վնասազերծման կարեւորագոյն առաքելութիւնը:
Մայիսէն սեպտեմբեր 1920 երկարող այդ շրջանին, Փեթարայ Մանուկ իր վերջին ծառայութիւնը մատուցեց հայրենիքին ու հայ ժողովուրդին՝ անձնազոհաբար ղեկավարելով սասունցի քաջարի զինւորները կռւի տարբեր ճակատներուն վրայ:
Թուրքական ոսոխին դէմ Մանուկի վերջին ճակատումը եղաւ սեպտեմբերի 1920-ի Կողբի կռիւներուն: Հայ ազատագրական շարժման հերոս ֆիդային ինկաւ ռազմի դաշտին վրայ 10 սեպտեմբերին՝ քաջաբար դիմադրելով ներխուժող թուրքական զօրքին:
Բառացիօրէն ամբողջ կեանք մը՝ ի վերուստ իրեն շնորհւած 35 տարիներուն աւելի քան քսան տարիները Փեթարայ Մանուկ անցուց Ազգի եւ Հայրենիքի պաշտպանութեան համար մղւած կռւի ճակատներուն վրայ, Սասունի լեռներէն մինչեւ Սարդարապատի դաշտը եւ Կողբի առաջապահ դիրքերը:
Անձնուրաց զոհաբերութեան եւ գաղափարական հաւատարմութեան դաշնակցական աւանդին անմոռանալի կերտիչներէն եղաւ Սասնայ Ծռերու քաջ ֆիդայիներուն արժանաւոր ներկայացուցիչ Փեթարայ Մանուկը:

Յարակից լուրեր

  • Հայաստան-Թուրքիա սահմանագծի անվաւերականութիւնը (Սեւրի դաշնագրի հեղինակութիւնը)
    Հայաստան-Թուրքիա սահմանագծի անվաւերականութիւնը (Սեւրի դաշնագրի հեղինակութիւնը)

    Սեւրի դաշնագիրը քաղաքական եւ դիւանագիտական ուրոյն հեղինակութիւն պարտադրող այն հիմնական միջազգային համաձայնագիրն է, որ հետեւողականօրէն կը հաստատէ ու կը վերահաստատէ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ այժմու սահմանագծին անվաւեր հանգամանքը։ 98 տարիներ առաջ, 1920 օգոստոս 10-ին ստորագրուած այս դաշնագիրը միջազգային միակ պայմանագիրն է, որ կը բացորոշէ ցարդ չգործադրուած վաւերական սահմանագծումը երկու երկիրներու միջեւ։

  • 10 օգոստոս 1920. Սեւրի Դաշնագրին այժմէական արժէքն ու նշանակութիւնը
    10 օգոստոս 1920. Սեւրի Դաշնագրին այժմէական արժէքն ու նշանակութիւնը

    10 օգոստոսին, 1920-ին, հայ ժողովուրդը յաղթահասակ կանգնեցաւ միջազգային բեմահարթակի վրայ՝ անկախ հայրենիքի եւ ազատ պետականութեան տէր ազգի իրաւական կարգավիճակով նոր դարաշրջան իր մուտքը նուիրագործելով։

    Օգոստոս ամսու 10-րդ օրը, 98 տարի առաջ, հանդիսաւոր շուքով ստորագրուեցաւ Սեւրի Դաշնագիրը, որ նուիրագործեց Հայաստանի անկախութեան եւ ազգային պետականութեան՝ Հայաստանի Հանրապետութեան միջազգային իրաւական ճանաչումը։

  • Խմբագրական. Իրաւապայմանագրային բարձրակէտը կեանքի կոչելու համար (Սեւրի դաշնագիրին 98-ամեակին առիթով)
    Խմբագրական. Իրաւապայմանագրային բարձրակէտը կեանքի կոչելու համար (Սեւրի դաշնագիրին 98-ամեակին առիթով)

    Հայաստանի Հանրապետութեան 100-ամեակի նշումները առիթ էին եւ առիթ են վեր առնելու հանրապետութեան կարճատեւ ժամանակաշրջանին իրագործուած պատմաքաղաքական կարեւորագոյն իրադարձութիւնները եւ այժմէական կարգով զանոնք լուսարձակի տակ բերելու: Տարին դեռ յոբելենական է եւ կայ մօտեցում, որ ընթացիկ երկուքուկէս տարուան ընթացքին այս նշումները նոյն հայեցակարգային դիտանկիւնէն պիտի շարունակեն արծարծել ճակատագրորոշ խնդիրները:

  • Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան
    Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան

    1918 թ. օգոստոսի մէկին (նոր տոմարով)` հինգշաբթի օրը, Երեւանում, բացւեց Հայաստանի Հանրապետութեան անդրանիկ գերագոյն օրէնսդրական ժողովի` Հայաստանի Խորհրդի առաջին նստաշրջանը:

    Քաղաքն ունէր սովորական տեսք: Ոչ մի զարդարանք փողոցներում: Բացի մի քանի պաշտօնական շէնքերից, ոչ մի դրօշակ: Խանութները բաց էին: Կառավարութիւնը ոչ մի միջոց ձեռք չէր առել եւ թողել էր, որ ազգաբնակութիւնն ինքը որոշի իր վերաբերմունքը, եւ ամէն ոք, ըստ սովորութեան, իր գործի հետեւից էր:

  • 28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը
    28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը

    Մայիս 28-ին, 100 տարի առաջ, Արարատեան դաշտին մէջ, հայ ժողովուրդը սեփական ուժով պարտութեան մատնեց թրքական ասպատակ զօրքերը եւ արժանաւորապէս, այլեւ հերոսական արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։