Հա

Ազգային

18/09/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Փեթարայ Մանուկ (1887-1920)

Սեպտեմբերի 10-ին ազատատենչ հայութիւնը ոգեկոչեց նահատակութիւնը մեր ազգային-ազատագրական շարժման անմոռանալի գաղափարի մարտիկներէն՝ Փեթարայ կամ սասունցի Մանուկի:
1920 թւականի սեպտեմբերը ծանր ու դաժան ամիս մըն էր հայ ժողովուրդին եւ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան համար:

Սասունցի քաջ ֆիդայիի արժանաւոր ներկայացուցիչը

Ն.


Սեպտեմբերի 10-ին ազատատենչ հայութիւնը ոգեկոչեց նահատակութիւնը մեր ազգային-ազատագրական շարժման անմոռանալի գաղափարի մարտիկներէն՝ Փեթարայ կամ սասունցի Մանուկի:
1920 թւականի սեպտեմբերը ծանր ու դաժան ամիս մըն էր հայ ժողովուրդին եւ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան համար:
Հայաստանի անկախութիւնը եւ ընդլայնւած տարածքը միջազգային ճանաչումով ու իրաւականօրէն ամրագրող Սեւրի Դաշնագրին ստորագրութենէն քանի մը շաբաթ ետք, Լենին-Քեմալ գաղտնի, այլեւ սադայէլական զինակցութիւնը իր ամբողջ մերկութեամբ՝ դաժանութեամբ ու կատաղութեամբ շարժման մէջ դրւեցաւ: Հայաստանի հիւսիսէն եւ արեւելքէն Կարմիր Բանակը սաստկացուց իր ճնշումը, իսկ հարաւէն ու արեւմուտքէն քեմալական զօրքը, առանց պատերազմի յայտարարութեան, ներխուժեց Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը:
Արարատեան դաշտի հարաւ-արեւմտեան դարպասը համարւող եւ Սուրմալու նահանգի աղահանքով ու քարածուխով հարուստ Կողբ աւանը դարձաւ գլխաւոր ռազմադաշտը թուրքական ներխուժման դիմագրաւումին:
Օրւան պաշտպանութեան նախարար Ռուբէն Տէր-Մինասեան այդ ճակատին վրայ կենտրոնացուց 1904-ի Սասնոյ ապստամբութեան ժամանակներէն իր զինակիցները հանդիսացած քաջարի ֆիդայիներու՝ խմբապետ Մուշեղի եւ Փեթարայ Մանուկի գլխաւորած սասունցիներու ջոկատը:
Կողբի կռիւը եղաւ, բառին ծանրագոյն իմաստով, Գողիաթի եւ Դաւիթի անհաւասար ճակատում մը, ուր օրեր շարունակ հայ քաջարի զօրքը հերոսական դիմադրութիւն ցոյց տւաւ քանակով եւ ռազմական ուժով գերհզօր թուրքական բանակին դէմ եւ ի վերջոյ ստիպւեցաւ նահանջելու...
Կողբի այդ բախտորոշ կռւին էր, որ 35 տարեկանին հերոսաբար ինկաւ հայ ֆիդայական շարժման եզակի հերոսներէն սասունցի Մանուկը՝ պատանի տարիքէն իսկ թուրքական պետութեան դէմ յանուն ազատութեան եւ արդարութեան անվեհեր կռիւ մղած քաջագործ հերոսը:
Սեփական կեանք չունեցաւ Մշոյ դաշտի Փեթար գիւղի ծնունդ Մանուկը. ընտանեկան ազգանունի փոխարէն ճանչցւեցաւ իբրեւ Փեթարայ Մանուկ՝ զատորոշւելու համար նոյնպէս հռչակաւոր ֆիդայիներ Շէնըկի Մանուկէն եւ Սեմալի Մանուկէն:
Փեթարայ Մանուկի ծննդեան թւականը ամենայն հաւանականութեամբ 1887-ը կը յիշատակւի, որովհետեւ 1903-4-ի Սասնոյ երկրորդ ապստամբութեան շրջանին, առաջին անգամ կը հանդիպինք տակաւին պատանի տարիքին Գէորգ Չաւուշի հաւատարիմ զինւոր դարձած Փեթարայ Մանուկի քաջագործութեանց:
Իր կենսագրութեան նախաֆիդայական շրջանին մասին գիտենք միայն, որ ուսումի տէր էր եւ ազգային-յեղափոխական իր կազմաւորումը ստացած էր Ս. Յովհաննու եւ Ս. Կարապետի վանքերուն մէջ:
Մինչեւ մայիսի 1907-ի Գէորգ Չաւուշի նահատակութիւնը, Փեթարայ Մանուկի անւան եւ գործունէութեան վերաբերեալ յիշատակութիւնները անբաժան են Գէորգ Չաւուշի մղած կռիւներէն եւ հերոսական քայլերէն:
1907-էն ետք, երբ Անդրանիկի գլխաւորութեամբ ֆիդայիներու ամբողջ փաղանգը հեռացաւ Սասունէն՝ եւրոպական միջամտութեան առջեւ բարենորոգումներու իրականացման նպաստաւոր դաշտ տրամադրելու նպատակով, Փեթարայ Մանուկ փախստական մնաց Երկրի մէջ եւ Մշոյ դաշտի ու Սասնոյ լեռներուն վրայ ստանձնեց պահապան հրեշտակի պատասխանատւութիւնը՝ արիւնարբու սուլթանին տմարդի պաշտօնեաները սանձելու համար:
1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Փեթարայ Մանուկ իբրեւ շրջուն գործիչ աշխատանքի կոչւեցաւ Սիմոն Զաւարեանի կողմէ, որ այդ տարիներուն Թուրքիոյ հայոց պատրիարքութեան ազգային վարժարաններուն կրթական ընդհանուր քննիչն էր: Մանուկ եղաւ սերտ ու հաւատարիմ գործակիցը խստապահանջ Զաւարեանի:
Փեթարայ Մանուկի հռչակը նոր հորիզոններու բացւեցաւ 1915-ին, երբ Ռուբէն Տէր-Մինասեանի անմիջական գործակիցներու շարքին՝ ղեկավար դերակատարութիւն ունեցաւ Սասնոյ եւ Մշոյ դաշտի հայութեան ինքնապաշտպանութեան հերոսամարտներու կազմակերպման մէջ: Հերոսամարտի վախճանին, Փեթարայ Մանուկ առաջնորդեց սասունցիներու եւ մշեցիներու զանգւածային նահանջգաղթը դէպի արեւելեան Հայաստան՝ արագածի փէշերուն հանգրւանելով:
Այնուհետեւ, զինւորական գործիչի եւ քաջ հրամանատարի բեղուն գործունէութեամբ յատկանշւեցան սասունցի Մանուկին վերապահւած կեանքի վերջին տարիները:
Կամաւորական գունդերուն մէջ սասունցիներու հեծեալ զօրքին գլխաւոր առաջնորդներէն հանդիսացաւ ան. իբրեւ այդպիսին մասնակցեցաւ 1918-ի Անկախութեան կերտման հերոսամարտներուն. ապա՝ կենսական ներդրում ունեցաւ հայոց բանակի կազմութեան եւ ռազմական-կազմակերպական հզօրացման մէջ. վերջապէս ու մանաւանդ՝ գլխաւոր կերտիչներէն մէկը եղաւ Հայաստանի հայացման պատմակշիռ գործին:
Հայաստանի Հանրապետութեան իշխանութիւնները, յատկապէս 1920-ի մայիսմէկեան բոլշեւիկեան խռովութիւններէն ետք կազմւած Բիւրօ-կառավարութեան օրով, Զինւորական նախարար Ռուբէնի կարգադրութեամբ, սասունցիներու ջոկատին վստահեցաւ հայոց բանակը պառակտել փորձող ներքին խռովարարներու զսպումը:
Իսկ նոյն տարւան սեպտեմբերին, երբ թափ առաւ Հայաստանի ուղղութեամբ քեմալական ներխուժումը, Փեթարայ Մանուկի սասունցիներու գունդին վստահւեցաւ թուրքական զօրքին սատար կանգնած թուրք-թաթար բնակչութեան վնասազերծման կարեւորագոյն առաքելութիւնը:
Մայիսէն սեպտեմբեր 1920 երկարող այդ շրջանին, Փեթարայ Մանուկ իր վերջին ծառայութիւնը մատուցեց հայրենիքին ու հայ ժողովուրդին՝ անձնազոհաբար ղեկավարելով սասունցի քաջարի զինւորները կռւի տարբեր ճակատներուն վրայ:
Թուրքական ոսոխին դէմ Մանուկի վերջին ճակատումը եղաւ սեպտեմբերի 1920-ի Կողբի կռիւներուն: Հայ ազատագրական շարժման հերոս ֆիդային ինկաւ ռազմի դաշտին վրայ 10 սեպտեմբերին՝ քաջաբար դիմադրելով ներխուժող թուրքական զօրքին:
Բառացիօրէն ամբողջ կեանք մը՝ ի վերուստ իրեն շնորհւած 35 տարիներուն աւելի քան քսան տարիները Փեթարայ Մանուկ անցուց Ազգի եւ Հայրենիքի պաշտպանութեան համար մղւած կռւի ճակատներուն վրայ, Սասունի լեռներէն մինչեւ Սարդարապատի դաշտը եւ Կողբի առաջապահ դիրքերը:
Անձնուրաց զոհաբերութեան եւ գաղափարական հաւատարմութեան դաշնակցական աւանդին անմոռանալի կերտիչներէն եղաւ Սասնայ Ծռերու քաջ ֆիդայիներուն արժանաւոր ներկայացուցիչ Փեթարայ Մանուկը:

Յարակից լուրեր

  • 28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը
    28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը

    Մայիս 28-ին, 100 տարի առաջ, Արարատեան դաշտին մէջ, հայ ժողովուրդը սեփական ուժով պարտութեան մատնեց թրքական ասպատակ զօրքերը եւ արժանաւորապէս, այլեւ հերոսական արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը։

  • Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...
    Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...

    Ուղիղ հարիւր տարի առաջ նւիրականացւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր մեզ ժառանգում է խորախորհուրդ մի պատգամ.- իրական ազգային գաղափարախօսութեան հիմքի վրայ՝ զարգացող պետականութեան կայացում, իր բոլոր ստորոգելիներով…:

  • «Ազդակ»-ի խմբագրական. Երկու պատկերներու սահմանադրական հիմքը
    «Ազդակ»-ի խմբագրական. Երկու պատկերներու սահմանադրական հիմքը

    Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ պետական եւ հասարակական հարթութիւնները տարբեր ուղղութիւններ դրսեւորելու ընթացքին մէջ են։ Հասարակականէն աւելի հաւանաբար ուսանողական-երիտասարդական դիմագիծի շեշտը պէտք է ընդգծել այն առումով, որ վարչապետի թեկնածուի առաջադրումի գործող մեծամասնութեան որոշումին դէմ հիմնական բողոքողները այդ խաւի ներկայացուցչիներն են։ Ուղղութիւնը հասարակական է այնքան, որ այդ խաւը բնականաբար հասարակութեան ամէնէն աշխուժ խաւն է։

  • Այսօր Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիր Արամ Մանուկեանի մահւան օրն է
    Այսօր Հայաստանի Հանրապետութեան հիմնադիր Արամ Մանուկեանի մահւան օրն է

    1919 թւականի յունւարի 29-ին հայ ժողովուրդը կորցրեց իր բազմադարեան պատմութեան լաւագոյն գործիչերից մէկին՝ Հայաստանի առաջին Հանրապետութեան հիմնադիր Արամ Մանուկեանին (Սարգիս Յարութիւնի Յովհաննիսեան): 1879 թւականի մարտի 19-ին Շուշիում ծնւած Արամը, 1890-ական թթ. անդամագրւելով հայ ազատամարտի առաջատար ուժ Հ.Յ. Դաշնակցութեանը, իր ամբողջ կեանքն անմնացորդ նւիրեց հայ ժողովրդի ազատութեան եւ անկախ պետականութեան վերականգնման վեհ գործին:

  • Հայոց բանակը 26 տարեկան է
    Հայոց բանակը 26 տարեկան է

    Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ աշխարհասփիւռ հայութիւնը յունւարի 28-ին նշում է Հայոց բանակի կազմաւորման 26-րդ տարեդարձը: ՀՀ բանակի կազմաւորումը համընկնում է 1992-1994 թթ., երբ արդէն անկախ Հայաստանի Հանապետութիւնը, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հետ, գտնւելով չյայտարարւած, բայց փաստացի պատերազմի մէջ Ադրբեջանի հետ, միաժամանակ ձեռնամուխ եղաւ նաեւ ազգային բանակի ստեղծմանը:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։