Հա

Ազգային

25/09/2016 - 10:20

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Եղիշէ Թադէոսեան (1870-1936)

12 սեպտեմբերին նշեցինք ծնունդը հայ ժողովուրդի տաղանդաւոր արւեստագէտներէն Եղիշէ Թադէոսեանի, որ խորապէս արտայայտչական իր կտաւներով՝ տպաւորապաշտ ինքնուրոյն դէմք մը կը հանդիսանայ հայկական գեղանկարչութեան մէջ։
Նոյնինքն մեծն Մարտիրոս Սարեանի վկայութեամբ՝ Եղիշէ Թադէոսեան «ստեղծեց իր հրաշալի էտիւդները, որոնց մէջ արւեստի իսկական գոհարներ կան։

Հայկական գեղանկարչութեան ինքնուրոյն տպաւորապաշտը

Ն.


12 սեպտեմբերին նշեցինք ծնունդը հայ ժողովուրդի տաղանդաւոր արւեստագէտներէն Եղիշէ Թադէոսեանի, որ խորապէս արտայայտչական իր կտաւներով՝ տպաւորապաշտ ինքնուրոյն դէմք մը կը հանդիսանայ հայկական գեղանկարչութեան մէջ։
Նոյնինքն մեծն Մարտիրոս Սարեանի վկայութեամբ՝ Եղիշէ Թադէոսեան «ստեղծեց իր հրաշալի էտիւդները, որոնց մէջ արւեստի իսկական գոհարներ կան։ Գոյնի նուրբ զգացողութիւն ունէր ու կարողացաւ մերձենալ իմպրեսիոնիզմի (տպաւորապաշտութեան) սկզբունքներին, կարողացաւ լուսային, գունային մաքուր թռթռումներով փոքր չափի էտիւդների մէջ արտացոլել հայրենի բնութեան գողտրիկ անկիւնները, այնքա՜ն վճիտ ու հայկական»...
Եղիշէ Թադէոսեան ծնած է 1870-ի սեպտեմբերի 12-ին Վաղարշապատ, Էջմիածին։ Ի վերուստ իրեն շնորհւած կեանքի 66 տարիները, յատկապէս ստեղծագործական կեանքին մեծ մասը, Եղիշէ Թադէոսեան ապրեցաւ հայրենի հողէն հեռու, Մոսկւայի եւ Թիֆլիսի մէջ, բայց միշտ ալ թէ՛ գեղանկարչական իր ներաշխարհին կիզակէտը դարձուց Հայաստանն ու հայ ժողովուրդը, թէ՛ իր ծաւալած հասարակական գործունէութեամբ հաւատարիմ մնաց ազգային իր արմատներուն։
Եղիշէ Թադէոսեան արւեստագէտն ու մտաւորականը խորապէս արժեւորելով՝ հայկական կերպարւեստի վարպետներէն Երւանդ Քոչար դիտել կու տայ, թէ՝ «...Նա ինքը մեծ հոգու տէր էր եւ խորունկ կուլտուրայով (մշակոյթով) հարստացած. նա մօտ բարեկամ էր Յովհ. Թումանեանին, Թորոս Թորամանեանին, Կոմիտասին եւ գրեթէ բոլոր մեծ արւեստագէտներին։ Նա մեծ երախտաւոր էր թէ՛ իր արւեստով, թէ՛ իր հասարակական գործունէութեամբ»։
Եղիշէ Թադէոսեան շատ երիտասարդ տարիքէն մուտք գործեց արւեստի աշխարհէն ներս եւ իր յախուռն արտայայտչական գործերով անմիջապէս ոչ միայն գրաւեց ուշադրութիւնը արւեստի վարպետներուն եւ քննադատներուն, այլեւ՝ թիրախ դարձաւ հակադիր բուռն գնահատումներու՝ բոլոր իրա՛ւ արւեստագէտներուն պէս ունենալով իր ջերմ պաշտպաններն ու անհաշտ ընդդիմախօսները։
Մանուկ տարիքէն հետեւեցաւ արւեստագիտական ուսման՝ նախ Թիֆլիսի մէջ, 1879-1881 տարիներուն, աշակերտելով «Տէր-Յակոբեան» պանսիոնին, ապա՝ Մոսկւա, 1881-1885 տարիներուն, «Լազարեան» ճեմարանէն ներս։ Այնուհետեւ, մինչեւ 1894 թւականը, շնորհալի հայ պատանի-երիտասարդը արւեստից բարձրագոյն ուսման հետեւեցաւ Մոսկւայի գեղանկարչութեան, քանդակագործութեան եւ ճարտարապետութեան ուսումնարանին մէջ, ուր աշակերտեց մեծանուն ռուս գեղանկարիչներ Ն. Նեւրեւին, Վ. Մակովսկիին եւ Վ. Պոլենովին։
Յատկապէս վերջինին հետ, ուսանողական տարիներէն, Եղիշէ Թադէոսեան ունեցաւ սերտ ու մտերիմ կապ, որուն հիմքը Պոլենովի արւեստին նկատմամբ հայ երիտասարդ նկարիչին պաշտամունքի աստիճան հիացմունքն էր եւ նոյն ուղիով ստեղծագործական սեփական ոճը գտնելու մղումը։ Այդ կապը նաեւ ընտանեկան մտերմութեան վերածւեցաւ ու երկար տարիներ հիմք դարձաւ աշխատանքային գործակցութեան. 1898-ին Ե. Թադէոսեան ընկերացաւ Պոլենովին՝ դէպի Պաղեստին անոր կատարած գեղարւեստական հետախուզութեան արշաւախումբին հետ։
Մոսկւայի գեղանկարչական շրջանակներուն հետ իր հաստատած սերտ կապերը օգնեցին հայ նկարիչին, որ գեղարւեստական իր հորիզոնը ընդլայնելու նպատակով ճանաչողական ուղեւորութիւններ կատարէ դէպի Եւրոպա եւ Մերձաւոր Արեւելքի տարբեր երկիրներ, մօտէն ծանօթանայ տարբեր մշակոյթներու գեղարւեստական ժառանգութեան, ինչպէս եւ գեղանկարչական նորարարական շարժումներուն։
Յատկանշականօրէն՝ Ե. Թադէոսեան որքան բացւեցաւ ազգային այլ մշակոյթներու եւ ժառանգութեանց, այնքան խորացուց իր ճանաչողութիւնն ու ընկալումը հայկական գեղանկարչական ժառանգութեան եւ սեփական-ազգային հարուստ աւանդներուն։
Ս. Էջմիածնի «Գէորգեան» ճեմարանը Վաղարշապատի ծնունդ երիտասարդ նկարիչին հրաւիրեց դասախօսական պաշտօնի, բայց Թադէոսեան միայն 1894-1895 տարիներուն դասաւանդեց ճեմարանի մէջ եւ վերադարձաւ Մոսկւա, ուր բեղուն ստեղծագործական ու հասարակական աշխատանք ծաւալեց՝ տալով աձնական ցուցահանդէսներ եւ մեծ հռչակի տիրանալով։
1901-ին Թադէոսեան վերջնական բնակութիւն հաստատեց Թիֆլիսի մէջ, ուր ապրեցաւ ու գործեց մինչեւ 22 յունւար 1936 թւականը, երբ մահկանացուն կնքեց՝ տարիներու վրայ երկարած ծանր հիւանդութենէ ետք։
«Գէորգեան» ճեմարանի մէջ իր դասաւանդութեան շրջանէն սկսեալ, Ե. Թադէոսեան ստեղծագործական իր յուզաշխարհին կիզակէտը դարձուց թուրքական լուծի տակ հիւծող հայ ժողովուրդին պարտադրւած դաժան կեանքը, ինչպէս եւ հայոց ազգային ազատագրութեան ձգտումը։ Այդ շրջանին ստեղծւած Թադէոսեանի «Դէպի պանդխտութիւն» կտաւը կը հանդիսանայ հայկական գեղանկարչութեան եզակի կտաւներէն մէկը։
Թիֆլիսեան աւելի քան երեսնամեայ իր կեանքն ու գործունէութիւնը Թադէոսեան պսակեց երկու մեծ իրագործումներով.- Առաջինը կազմութիւնն էր, 1916 թւականին, Հայ արւեստագէտներու միութեան, որուն նախագահութիւնը ստանձնեց երկար տարիներ։ Իսկ երկրորդը՝ հիմնադրութիւնն էր Վրաստանի Գեղարւեստի ակադեմիային, որուն առաջին պրոֆեսորներէն եղաւ եւ սերունդներ հասցուց գեղանկարչութեան մարզին մէջ։
Իր կտակին համաձայն՝ Եղիշէ Թադէոսեան թաղւեցաւ Երեւան։ Խորհրդային Հայաստանի իշխանութիւնները յատուկ պատւիրակութեամբ մը Թիֆլիսէն Երեւան տեղափոխեցին հայ մեծ նկարիչին անկենդան մարմինը, վրացական իշխանութիւնները օրին ստանձնեցին յուղարկաւորութիւնը եւ 29 յունւար 1936-ին Եղիշէ Թադէոսեան իր վերջնական հանգիստը գտաւ Երեւանի արւեստի եւ գիտութեան գործիչների պանթէոնին մէջ։
Գեղարւեստական առումով յատուկ գնահատանքի արժանացած են տպաւորապաշտ ոճով նկարւած Թադէոսեանի բնապատկերները՝ «Արագած»-ը (1917 թ.) եւ «Արարատ»-ը (1934 թ.)։ Անոր փայլուն դիմանկարներու շարքին յիշատակելի են «Ա. Շիրւանզադէ»-ն (1933 թ.) եւ «Յ. Թումանեան»-ը (1935 թ.)։ Ունի նաեւ խոհական դիմապատկերներ, որոնց շարքին հռչակաւոր է «Կոմիտաս» մեծարժէք կտաւը (1935 թ.)։
Հայոց սերունդներուն կտակած է նաեւ մեր ժողովուրդին հարուստ անցեալը արտայայտող կտաւներ, ինչպէս «Տորք Անգեղ»-ը (1910 թ.) եւ «Արշակ եւ Փառանձեմ» (1921 թ.) կտաւները։ Նոյնպէս յայտնի եւ արժէքաւոր ստեղծագործութիւններ են՝ «Հանճարը եւ ամբոխը» (1909 թ.), «Քրիստոսը եւ Փարիսեցիները» (1919), «Քարոզ Ուղղափառներին» (1896 թ.) եւ «Տիրամայր» (1917 թ.) կտաւները:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։