Հա

Ազգային

27/09/2016 - 10:50

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 13 սեպտեմբերի 1922՝ թուրքերը հրոյ ճարակ այրեցին եւ կործանեցին չքնաղ Զմիւռնիան

Սեպտեմբերի 13-ին, 94 տարի առաջ, տեղի ունեցաւ արդի ժամանակներու բարբարոսական մեծագոյն ոճիրներէն մէկը.- Հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող յունական Զմիւռնիա չքնաղ քաղաքը հրկիզւեցաւ եւ հիմնայատակ կործանւեցաւ թուրքական զօրքի հրահանգով:

Ն.

 

Սեպտեմբերի 13-ին, 94 տարի առաջ, տեղի ունեցաւ արդի ժամանակներու բարբարոսական մեծագոյն ոճիրներէն մէկը.- Հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող յունական Զմիւռնիա չքնաղ քաղաքը հրկիզւեցաւ եւ հիմնայատակ կործանւեցաւ թուրքական զօրքի հրահանգով:
Պատմութիւնը փաստագրած է, որ 1922-ի սեպտեմբերի 9-ին, Դաշնակիցներու նաւատորմին անտարբեր եւ ձեռնածալ հայեացքին տակ, քեմալական զօրքը՝ Նուրէդդին փաշայի մը հրամանատարութեամբ, յաղթական մուտք գործեց երեք քառորդով յունաբնակ եւ հայաբնակ Զմիւռնիա քաղաքը:
Երեք օր շարունակ թուրք զինւորները ահաւոր վայրագութեանց՝ կոտորածի, կողոպուտի ու բռնաբարման ենթարկեցին Եգէականի ափին հազարամեակներով ապրած ու բարգաւաճած այս գեղեցիկ, արգասաբեր ու վաճառականական մեծ կենտրոն քաղաքը:
Բայց յատկապէս Զմիւռնիայի հայկական թաղամասերէն 13 սեպտեմբերին սկսած եւ արագօրէն ամբողջ յունաբնակ քաղաքն ու արւարձանները տարածւած անզուսպ հրդեհը աշխարհի քարտէզէն ջնջեց, գրեթէ ամբողջութեամբ, յունական եւ հայկական՝ քրիստոնէակա՛ն շեշտակի դրոշմը Զմիւռնիային:
Քաղաքի յոյն թէ հայ բնակիչներէն բոլոր անոնք, որոնք չէին կրցած մինչեւ 8 սեպտեմբերի, յունական նահանջող զօրքին հետ, հեռանալ իրենց ծննդավայր քաղաքէն, նոյնիսկ եթէ յաջողեցան խուսափիլ թուրքական զօրքի կոտորածներէն, ի վերջոյ զոհ գացին Զմիւռնիայի մեծ հրդեհին՝ «բախտաւոր» պարագային ծովը նետւելով...
Այդպէ՛ս կործանեցաւ հելլենական եւ հռոմէական դարերէն՝ Քրիստոսի ծնունդէն հազարամեակ մը առաջ կառուցւած ու մինչեւ 1920-ականները հոյակերտ քաղաքակրթութիւն մը իր անունին կապած Զմիւռնիան, որ յատկապէս յոյն ժողովուրդին, բայց նաեւ 11-րդ դարէն սկսեալ հոն հաստատւած հայութեան ստեղծագործ տաղանդին եւ քաղաքակրթական շնորհներուն խօսուն վկայութիւնն ու փառքի դափնեպսակը հանդիսացաւ:
Այդօրինակ բարբարոսութեան վրայ հիմնւեցաւ Աթաթուրք հռչակւած Մուստաֆա Քեմալի Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը, որ կործանւած Զմիւռնիային փոխարէն 1928-ին ձեռնարկեց Իզմիր քաղաքի կառուցման, որ տասնամեակներու ընթացքին դարձաւ աւելի քան 2,5 միլիոն թուրք բնակչութեամբ առեւտրական մեծ նաւահանգիստ՝ միջազգային տօնավաճառներու կենտրոն հանդիսանալով:
Շատ գրւած է թէ՛ 1919-էն 1922 մղւած յոյն-թուրքական պատերազմին, թէ՛ նոյնինքն Զմիւռնիայի աղէտին մասին: Այսօր եւս լոյս կը տեսնեն զանազան ուսումնասիրութիւններ կամ գրական ստեղծագործութիւններ, ինչպէս եւ գեղարւեստական գործեր կը հրապարակւին՝ ամբողջապէս լուսաբանելու եւ արժեւորելու համար թէ՛ Զմիւռնիայի աղէտը, թէ՛ Զմիւռնիայի անունը յաւերժացնող քաղաքակրթական վաստակը:
Յատկապէս յոյն ժողովուրդը, աշխարհի չորս ծագերուն, ամէն սեպտեմբերի այս օրերուն, ոչ միայն կոգեկոչէ յիշատակը բազմահազար իր նահատակներուն, այլեւ՝ կը սգայ կործանումն ու կորուստը յոյն ազգային յիշողութեան մէջ իր անփոխարինելի տեղն ու նշանակութիւնը ունեցող Զմիւռնիային:
Նաեւ իր այժմէական դասերով՝ 1922-ի Զմիւռնիայի աղէտը իր վրայ կը կենտրոնացնէ ուշադրութիւնը ոչ միայն յոյն ժողովուրդին, այլեւ թուրքական եղեռնագործութեան զոհ գացած բոլոր ժողովուրդներուն, որոշապէս իրաւատէր հայութեան, որովհետեւ 94 տարի առաջ պատահած Զմիւռնիայի մեծ ողբերգութեան նկատմամբ եւս Թուրքիա օրին որդեգրեց եւ ցարդ կը շարունակէ կառչած մնալ պետական ու պաշտօնական ուրացումի եւ չքմեղանքի անընդունելի քաղաքականութեան:
Աւելի՛ն. Զմիւռնիայի աղէտը ուսանելի շատ ծանր դասեր կը փոխանցէ մեծապետական աշխարհի ղեկավար ուժերուն նեղշահամոլական վարքագծին՝ Թուրքիան սիրաշահելու նպատակով անոնց ներքին մրցապայքարին մասին: Երիցս դատապարտելի շահախնդրական եւ պատեհապաշտ մրցապայքար մը, որմէ առաւելագոյնս օգտւեցաւ Մուստաֆա Քեմալ 1922-ին, Զմիւռնիան գրաւելու եւ այդպէ՛ս կործանելու ժամանակ, ինչպէս որ օգտւած էր նախապէս ալ, 1920-ի աշնան, արշաւելով Հայաստանի Հանրապետութեան վրայ եւ, անոր խորտակման ու խորհրդայնացման զուգահեռ, բռնագրաւելով հայապատկան Կարսն ու Արդահանը, Վանն ու Կարինը՝ ամբողջ Արեւմտահայաստանի վրայ թուրքական տիրապետութիւն հաստատելով:
Մեծապետական ուժերու Պիղատոսեան վարքագիծը միշտ ալ բաւարար ծառայած է թուրքական պետութեան վարիչներուն համար, Քեմալի ժամանակներէն մինչեւ Էրդողանի այս օրերը, որպէսզի անոնք արհամարհեն պատմութիւնն ու թուրքական եղեռնագործութեան զոհերուն ազգային յիշողութիւնը՝ անպատիժ մնացած իրենց յանցագործութեան վրայ գումարելով Ուրացման, այլեւ Պատմական Նենգափոխման ոճիրը:
Զմիւռնիայի աղէտէն 94 տարի ետք ալ թուրքական պաշտօնական քարոզչութիւնը յանկերգի պէս կը կրկնէ, թէ իբր՝
1- Յոյները իրենք հրահրեցին ազգամիջեան ատելութիւնն ու թշնամանքը, երբ 1919-ի մայիսին «գրաւեցին» Զմիւռնիան՝ օգտւելով Առաջին Աշխարհամարտի աւարտին Օսմանեան կայսրութեան կրած խայտառակ պարտութենէն:
2- Զմիւռնիա մտած յոյն զինւորները ուղղակի կոտորածի ենթարկեցին քաղաքի թուրք փոքրամասնութիւնը:
3- Զմիւռնիան հրդեհի տւողներն ալ եղան իրենք՝ յոյն զինւորները, որոնք իրենց նահանջին եւ Զմիւռնիան պարպելու ժամանակ ուզեցին քարուքանդ քաղաք մը... ձգել յաղթական թուրք բանակին:
Անշուշտ անպատասխան մնացած չէ սուտի ու կեղծիքի ճամբով պատմութիւնը նենգափոխելու եւ սեփական եղեռնագործութիւնը ուրանալու Թուրքիոյ ուրացման պետական այդ քաղաքականութիւնը:
Յոյն, անգլիացի, ամերիկացի, ֆրանսացի եւ հայ պատմաբաններու սպառիչ ուսումնասիրութիւններով եւ փաստագրական հաւաքածոներով, ինչպէս նաեւ պետական արխիւներու մէջ պահւած զեկուցագրերու եւ նամակագրութեանց ճամբով թուրքական յանցագործութիւնը, իր ամբողջական ահաւորութեամբ, մերկացւած է ամէն կարգի ուրացման եւ խեղաթիւրման փորձերէն:
Արար-աշխարհ այսօր գիտէ, որ՝
1- Դաշնակիցները իրե՛նք Յունաստանի իշխանութեան յանձնեցին յունական Զմիւռնիայի հոգատարութիւնը եւ այդպէս էր, որ վարչապետ Վենիզելոս յունական զօրք ղրկեց Զմիւռնիա 1919-ի մայիսին:
2- Պետական արխիւներով հաստատագրւած փաստ է, որ քեմալական զօրքը, յաղթական մուտք գործելով Զմիւռնիա, ուղղակի Նուրէդդին փաշայի հրահանգով ձեռնարկեց յոյն եւ հայ բնակչութեան սպանդին ու քաղաքի հրոյ ճարակ կործանումին:
3- Դաշնակիցները իր բախտին լքեցին Զմիւռնիան եւ անոր յոյն թէ քրիստոնեայ ազգաբնակչութիւնը պաշտպանող յունական զօրքը, երբ Քեմալ ձեռնարկեց Լենինի Ռուսաստանին հետ իր սիրաբանութեան, իսկ անգլիացիք եւ ամերիկացիք, ֆրանսացիք ու իտալացիք սկսան թուրքական ազգայնամոլութեան նորայայտ առաջնորդին սիրաշահելու միջոցներ փնտրել, որպէսզի չկորսնցնեն Առաջին Աշխարհամարտին իրենց նւաճած պատերազմական աւարները...
Այս բոլորը առաւելագոյն առարկայականութեամբ եւ գիտական փաստագրութեամբ ներկայացւած են տասնեակ հատորներու մէջ, բայց յատկապէս ամերիկահայ պատմաբան Մարջըրի Յովսէփեան-Դոփքինի «Զմիւռնիա 1922.- Քաղաքի մը կործանումը» խորագրով կոթողական գործին մէջ:
Թուրքական ուրացումները եւ խեղաթիւրումները որեւէ հիմք չունին:
13 սեպտեմբերի 1922-ին Թուրքիա մեծ ոճիր մը եւս աւելցուց դարաւոր իր յանցագործութեանց տխրահռչակ պատմութեան վրայ:
Թուրքական եղեռնագործութենէն վերապրած ժողովուրդները չեն կրնար մոռնալ իրենց նահատակներն ու քաղաքակրթական ծանրագոյն կորուստները, բայց նաեւ իրենց մէջ ուժը պէտք է գտնեն չմոռնալու պատմութեան դաժան դասերը, որպէսզի անպատիժ մնացած ցեղասպան Թուրքիոյ կողմէ որդեգրւած ուրացման շարունակւող քաղաքականութեան դարձեալ զոհ չերթան... իրենց նոր սերունդներով:
Պատմութեան այդ ողբերգական դասերը մտահան չընելու հարկին տակ է, յոյն ժողովուրդին հետ, նաեւ ու մանաւանդ վերապրող հայութիւնը: Ինչպէս որ «Հայկական Հարց» հանրագիտարանի մէջ (հրատարակւած 1996-ին) Ա. Խառատեան կը վկայէ՝
«Այդ ժամանակ Զմիւռնիայում գտնւող Թորգոմ զօրավարը ընդհանուր խառնաշփոթի մէջ ի վիճակի չեղաւ կազմակերպելու բնիկ հայերի ու Զմիւռնիայում հաստատւած մեծ թւով հայ գաղթականների ինքնապաշտպանութիւնը: Կոտորածից խուսափելու համար, հազարաւոր հայեր ապաստանեցին Ս. Ստեփանոս եկեղեցու տարածքում:
«Սեպտեմբերի 13-ին քաղաքում ծայր առաւ վիթխարի հրդեհ, որը քեմալականների ձեռքի գործն էր (թուրքական եւ խորհրդային պատմաբանները անհիմն պնդում էին, թէ քաղաքը հրդեհել են նահանջող յոյները): Հրդեհի հետեւանքով աւերւեցին աւելի քան 50 հազար տուն, 24 եկեղեցի, 28 դպրոց, բանկեր (դրամատուներ), հիւպատոսարաններ, հիւանդանոցներ: Քրիստոնեաների կոտորածը կատարւեց ոչ միայն քաղաքում, այլեւ՝ ծովափին, եւրոպական մարտանաւերի Զմիւռնիայի անձնակազմերի աչքի առաջ, սակայն նրանք ի շահ քաղաքականութեան՝ ոչինչ արեցին զոհերին փրկելու համար: «Զմիւռնիայում գտնւող ամերիկեան գրող Է. Հեմինգւէյը մռայլ գոյներով է նկարագրում թուրք բարբարոսների գործողութիւնները քրիստոնեաների նկատմամբ:
«Թուրքերը կոտորեցին նաեւ Զմիւռնիայի շրջակայ տարածքների յոյներին եւ հայերին, ինչպէս նաեւ ջրասոյզ արեցին այն նաւերը, որոնց վրայ ապաստանել էին բազմաթիւ փրկւածներ: Կոտորածներից փրկւեցին սակաւաթիւ յոյներ եւ հայեր, որոնց յունական կառավարութիւնը նաւերով տեղափոխեց Յունաստան:
«Զմիւռնիայի աղէտը թուրքական կառավարութեան կազմակերպած ցեղասպանութեան ակտ էր յոյն եւ հայ ժողովուրդների նկատմամբ»:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։