Հա

Ազգային

28/09/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Մուսա Լեռան 40 օրերուն մշտանորոգ խորհուրդը

101 տարի առաջ, 12-14 սեպտեմբերի 1915-ին, աւելի քան 4 հազար հայ մարդիկ՝ մանուկ եւ ալեհեր, կին թէ տղամարդ, իրենց զէնքերով եւ փոխադրելի ինչքերով, ապաստան գտան ֆրանսիական 5 մարտանաւերու վրայ եւ հեռացան իրենց հայրենի դարաւոր ոստանէն՝ Մուսա Լեռան գիւղերէն:

(14 սեպտեմբերի 1915)

Ն.


101 տարի առաջ, 12-14 սեպտեմբերի 1915-ին, աւելի քան 4 հազար հայ մարդիկ՝ մանուկ եւ ալեհեր, կին թէ տղամարդ, իրենց զէնքերով եւ փոխադրելի ինչքերով, ապաստան գտան ֆրանսիական 5 մարտանաւերու վրայ եւ հեռացան իրենց հայրենի դարաւոր ոստանէն՝ Մուսա Լեռան գիւղերէն:
Անոնք հայրենիքը կամովին լքողներ չէին: Ընդհակառա՛կը. պապենական հողին կառչած հայեր էին, որոնք ամբողջ 40 օր անհաւասար կռիւ մղեցին օսմանեան զօրքին դէմ՝ սեփական հողին վրայ խաղաղօրէն ապրելու եւ արարելու իրենց բնական ու անբռնաբարելի իրաւունքին պահպանման, ամրագրման համար:
Անոնք յաղթանակով պսակեցին 40 օրերու իրենց հերոսամարտին օրհասական ճակատումի բոլոր պահերը, երբ խիզախօրէն դիմագրաւեցին եւ յետ մղեցին թուրքական զօրքի յարձակումները: Բայց Մուսա Լեռան լանջերուն տարածւած իրենց գիւղերէն հաւաքաբար լեռան գագաթը բարձրացած եւ անառիկ արծւեբոյն կազմած մուսալեռցիները ի վերջոյ առանձին էին, դիմադրութեան եւ ինքնապաշտպանութեան սոսկ կղզեակ մըն էին ողջ Արեւմտեան Հայաստանը եւ Կիլիկիան հարւածած տարագրութեան ու կոտորածներու ցեղասպանական ծովուն մէջ: Մանաւանդ որ փամփուշտն ու սնունդը հատնելու վրայ էին, իսկ ցեղասպան թուրք ոսոխը անընդհատ կը վերանորոգէր իր շարքերը՝ ինկողներուն տեղ նոր ուժեր կը հասցնէր եւ լեռն ի վեր յարձակումը անընդհատ կը շարունակէր:
Օգնութեան եւ փրկութեան միակ յոյսը Միջերկրական ծովն էր, որուն բացերուն պարբերաբար կերեւէին ֆրանսիական մարտանաւեր, որոնք թէեւ օսմանեան բանակին հետ ընդհանուր պատերազմի մէջ էին՝ Դաշնակից ուժերու շարքին, բայց ռազմական գործողութեանց յատուկ ծրագիր չունէին ուղղակիօրէն Աղեքսանդրէթի նահանգին եւ Սուէդիոյ գաւառակին վերաբերեալ, ուր կը գտնւէր Մուսա Լեռը:
Այդ պատճառով ալ, երբ Մուսա Լեռան հայութեան հերոսական ինքնապաշտպանութեան բռնկումէն 40 օր ետք ֆրանսիական ծովուժը պատրաստակամութիւն յայտնեց առժամաբար տեղափոխելու եւ թուրքական ցեղասպանութեան վտանգէն փրկելու աւելի քան 4 հազար մարտնչող հայերը, մուսալեռցիք ընդառաջեցին եւ հեռացան իրենց հայրենի ոստանէն:
Սկզբնապէս դէպի Կիպրոս ուղղւեցան Մուսա Լեռան հայութիւնը փոխադրող ֆրանսիական մարտանաւերը, բայց Կիպրոսը ի վիճակի չէր պատսպարելու այդքան մեծ թւով նոր գաղթականութիւն: Եգիպտոսի Փոր Սայիդ նաւահանգիստը երկրորդ ընտրանքն էր, ուր եւ տեղափոխւեցաւ Մուսա Լեռան հայութիւնը: Մինչեւ 1919 եւ Առաջին Աշխարհամարտի աւարտը, մուսալեռցիք գաղթական ապրեցան Փոր Սայիդի մէջ, վրաններու տակ: 1919-ին անոնք մեծ մասով վերադարձան իրենց հայրենի ոստանները, ուր մնացին մինչեւ 1939, երբ Սիրիոյ եւ Անտիոքի հոգատարութիւնը ստանձնած Ֆրանսիան այդ շրջանները... յանձնեց Թուրքիոյ Հանրապետութեան:
1939-ին Մուսա Լեռան հայութիւնը վերջնականապէս հեռացաւ 10-րդ դարէն սկսեալ իր շէնցուցած պապենական օջախէն: Մեծ մասը տեղափոխւեցաւ եւ հաստատւեցաւ Այնճար՝ Լիբանան: Որոշ մաս հետագային ներգաղթեց Հայաստան: Իսկ նոյնինքն Մուսա Լեռան գիւղերէն միայն Վագֆի մէջ հայեր շարունակեցին ապրիլ՝ մինչեւ մեր օրերը հայկական հետքեր պահպանելով:
Մուսա Լեռան հերոսամարտը, անշո՛ւշտ, միակը չէր իր տեսակին մէջ՝ 1915-ին հայ ժողովուրդին դէմ գործւած թուրքական ցեղասպանութեան շրջանին: Սասունն ու Վանը, Ուրֆան եւ Շապին Գարահիսարը աւելի լայն տարողութեամբ մարմնաւորեցին ու շնչաւորեցին հայ ժողովուրդին դիմադրական ոգին եւ հերոսական ծառացումը ցեղասպան ոսոխին դէմ: Բայց թէ՛ Ֆրանց Վերֆէլի «Մուսա Լեռան 40 օրերը» վէպով գրականօրէն անմահանալով, թէ՛ հայ ժողովուրդի ազգային նկարագրին հերոսական խոյանքին մանրանկարը շնչաւորելու իր հանգամանքով՝ ինչպէս հետագային Վահան Թեքէեան պիտի գրէր իր ծանօթ բանաստեղծութեան մէջ, Մուսա Լեռը իր հայկական փոքր գիւղերով «անհունօրէն մեծցաւ»...
Եւ ինչպէս որ տասնամեակներ ետք Մուսա Լեռան արժանաւոր զաւակներէն՝ դաշնակցական տարաբախտ ղեկավար Սարգիս Զէյթլեան դիպուկ շեշտադրումով մը եւ պատկերաւոր ձեւով պիտի ընդգծէր, Մուսա Լեռան հերոսամարտը եղաւ ովկիանոսի այն կաթիլը, որ բաւարար է ստուգելու եւ ճանչնալու համար ամբողջութեան՝ հայ ժողովուրդի հերոսական նկարագրին ճշգրիտ բաղադրութիւնը:
Մանրամասն յիշեցման արժանի է Մուսա Լեռան հերոսամարտը, որ իր բոլոր հանգրւաններով եւ ծալքերով հարազատօրէն կը ներկայացնէ հայ ժողովուրդի պատմական ճակատագրին փառքն ու ողբերգութիւնը:
«Ջեբէլ Մուսա» («Մովսէսի լեռ») արաբերէն անւանումէն կու գայ Մուսա Լեռը, որ մաս կը կազմէ Ամանոս լեռնաշղթայի հարաւային ճիւղաւորումին արեւմտեան բաժնին: Ինկած Որոնդէս գետի հիւսիսային ափին, անտառախիտ ու կանաչապատ այդ փոքրիկ լեռնաշղթան կը խրի Միջերկրականի ջուրերուն մէջ, աւարտելով Ռաս էլ Խանզիր («Վարազի գլուխ») հրւանդանով: Լեռնաշղթային արեւելեան բաժինը կիշխէ Անտիոք քաղաքին վրայ:
Մուսա Լեռան բարձունքներուն եւ Որոնդէս գետի ափերուն միջեւ երկարող տարածութեան վրայ, պատմական-Սելեւկիա նաւահանգիստի մերձակայքը, 10-րդ դարէն սկսեալ հայեր բնակութիւն հաստատած եւ շէնցուցած են վեց գիւղեր՝ Բիթիաս, Հաջի Հաբիբլի, Եօղուն Օլուգ, Խտր Բէյ, Վագֆ եւ Քեբուսիէ:
1915-ին, վեց գիւղերու հայութեան ընդհանուր համրանքը կանցնէր վեց հազարը: Երբ Օսմանեան կառավարութիւնը Դաշնակիցներու դէմ պատերազմի գօտի հռչակեց ամբողջ շրջանը եւ Սուէդիոյ գաւառապետը իբր «սրտցաւութեամբ» Մուսա Լեռան հայերուն տեղահանութիւն «առաջարկեց», իբր թէ համեմատաբար ապահով շրջաններ ժամանակաւորապէս պատսպարւելու համար, շուրջ երկու հազար մուսալեռցիներ հաւատացին թուրքական կեղծ «հոգատարութեան», ընտրեցին տարագրութեան ճամբան եւ մեծ մասով կորսւեցան: Մնացեալ աւելի քան չորս հազարը, ի մի գալով եւ երկարատեւ խորհրդակցութիւններ ու վէճեր ունենալով՝ տեղահանութեան «առաջարկ»-ը ընդունելու կամ մերժելու դիրքորոշումներուն շուրջ, վերջապէս յանգեցաւ ամբողջ ժողովուրդով լեռան գագաթը բարձրանալու եւ թուրքական հաւանական յարձակման վտանգը դիմագրաւելու եզրակացութեան:
Յուլիս 31-ին սկսաւ բոլորով - տուն-տեղ լքած եւ փոխադրելի ինչքերը հակ կապած ու շալկած - դէպի լեռան գագաթը բարձրանալու եւ դիրքաւորւելու դժւարին, այլ հերոսական գործողութիւնը:
Լեռ բարձրացած չորս հազարէ աւելի ժողովուրդը իր գործօն մասնակցութիւնը բերաւ հերոսամարտին՝ իւրաքանչիւրը իր կարողութեան եւ հնարաւորութիւններուն համապատասխան նւիրումով: Համախոհական ու համերաշխ այդ մթնոլորտը նաեւ օգնեց, որ առանձին դէմքեր ու անհատականութիւններ ճառագայթող հեղինակութիւն դառնան եւ ղեկավար դեր ստանձնեն ինքնապաշտպանութեան անհաւասար ուժերով կռւի ամբողջ 40 օրերուն ընթացքին: Այդպէ՛ս է, որ Մուսա Լեռան հերոսամարտը ունեցաւ իր փայլուն դէմքերը, որոնք արժանաւորապէս ղեկավարեցին մարտնչող ժողովուրդը եւ պատմութեան անցան փառքի դափնեպսակով, ինչպէս պատւելի Տիգրան Անդրէասեան (ինքնապաշտպանութեան կենտրոնական մարմնի նախագահը), Մովսէս Տէր-Գալուստեան (նոյն մարմնի անդամ ու զինւորական խորհուրդի ղեկավարը), հերոս մարտիկ Եսայի Եաղուբեան եւ ուրիշներ:
Յանուն պատմական ճշմարտութեան պէտք է աւելցնել, նաեւ, որ 1890-ականներէն սկսեալ Մուաս Լեռան հայութիւնը ազգային-ազատագրական զարթօնքի արագընթաց փուլ մը ապրեցաւ, որ իր բարերար անդրադարձը ունեցաւ ընդհանուր տարագրութեան ընդդիմանալու մուսալեռցիներու վճռականութեան դրսեւորման վրայ: 1890-ականներուն Հնչակեան կուսակցութիւնն ու Վերակազմեալ Հնչակեանները, իսկ 1900-ականներու սկզբնաւորութեան յատկապէս Դաշնակցութիւնը արագ տարածում գտան երիտասարդ մուսալեռցիներու մօտ: 1908-ին արդէն, Դաշնակցութիւնը կազմակերպական իր աշխոյժ կառոյցը ստեղծած էր, որուն շարքերէն գալով, տակաւին երիտասարդ, Մովսէս Տէր-Գալուստեան վճռորոշ դեր ունեցաւ ինչպէս 1915-ի հերոսամարտին, այնպէս ալ մուսալեռցիներու հետագայ կեանքի հունաւորման եւ ղեկավարման մէջ:
Վերջապէս, Մուսա Լեռան հերոսամարտին անբաժան մասը կը կազմէ ֆրանսիական Կիշէն մարտանաւը, որ օգոստոսի 10-ի շուրջ առաջին անգամ երեւցաւ ծովուն բացերը: Մուսալեռցիք իրենց յատուկ աղերսագրիրը՝ զէնք, զինամթերք եւ սնունդ ստանալու կամ, այլապէս, նաւով տեղափոխւելու խնդրանքով, քանի մը լողորդներով հասցուցին ֆրանսիական մարտանաւ: Կիշէնի հրամանատարը խոստացաւ աղերսագիրը հասցնել իր կառավարութեան եւ հեռացաւ ու շաբաթներ տեւեց, մինչեւ որ վերադառնայ եւ բերէ Փարիզի պատասխանը, որ մուսալեռցիներու տեղափոխութեան տրւած համաձայնութիւնն էր:
Սեպտեմբերի 9-ին Կիշէն մարտանաւը, Տեսեքս մարտանաւի ընկերակցութեամբ, խարսխեց ծովուն բացերը եւ սկսաւ ռմբակոծել թուրքական դիրքերը: Միաժամանակ մակոյկով ծովափ եկաւ ֆրանսացի հրամանատարը եւ մուսալեռցիներու հետ վերջնական բնոյթ տւաւ լեռէն ծովափ իջնելու եւ մարտանաւեր փոխադրւելու գործողութեան: Մարտնչող հայորդիներուն պարպումի գործողութիւնը սկսաւ սեպտեմբերի 12-ին եւ տեւեց երկու օր: Մինչ այդ ծովուն բացերը հասած էին եւս երեք մարտանաւ՝ Դեսթրէ, Ամիրալ Շարնէ եւ Ֆոդրը: Լեռան գագաթին, կռւող խումբեր հսկեցին թուրքական շարժումներուն վրայ, մինչեւ որ նախ ժողովուրդը իջնէ ծովափ եւ տեղաւորւի մարտանաւերուն վրայ, ապա իրենք՝ վերջին կռւողներն ալ միացան իրենց հարազատներուն եւ այդպէս մուսալեռցիք հեռացան դէպի Միջերկրականի բացերը:
Այդ օրէն ի վեր, ամէն սեպտեմբերի կիսուն եւ Ս. Խաչի տօնին առիթով, աշխարհի չորս ծագերուն, բայց յատկապէս Այնճարի (Լիբանան) եւ Նոր Մուսա Լեռի (Հայաստան) մէջ, Մուսա Լեռան հերոսական հայութեան ժառանգորդներուն հետ, ամբողջ մեր ժողովուրդը կոգեկոչէ հայոց պատմութեան այս հպարտառիթ հերոսամարտին յիշատակը՝ սերունդներուն պատգամելով, որ պէտք չէ հաւատալ թուրքական կեղծիքին եւ պատրաստ պէտք է ըլլալ, ի հարկին զէնքի ուժով, դիմադրելու Թուրքիոյ ցեղասպանական սադրանքներուն:
Փրկութեան այլ ելք ծանօթ չէ հայոց պատմութեան:

Յարակից լուրեր

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

  • Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք
    Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք

    Դաշնակցական կոչուելու համար բաւական չէ տեսականօրէն յարել Դաշնակցութեան ծրագրին ու կանոնագրին եւ համակրանքով ընդունել կանոնագրութեան հինգ պահանջներն ու կուսակցական որոշումները եւ կրաւորական կերպով ենթարկուել նրանց:

  • Միտումնաւոր խեղաթիւրո՞ւմ, թէ՞ պարզապէս ստրկամտութիւն
    Միտումնաւոր խեղաթիւրո՞ւմ, թէ՞ պարզապէս ստրկամտութիւն

    Ակնյայտ է, որ Արցախեան շարժման 30-ամեակին նւիրւած միջոցառումների մշակութային բաժինը, անցեալ տարիների հետ համեմատած, կրում էր ազգային եւ հայրենասիրական լիցքեր: Շրջաններում կազմակերպւած միջոցառումներին եւ փետրւարի 20-ին երիտասարդական պալատում կազմակերպւած համերգին հնչեցին միայն ազգային եւ հայրենասիրական երգեր, եւ, ինչը պակաս կարեւոր չէ, բոլոր ելոյթները հնչեցին ՀԱՅԵՐԷՆ:

  • Հին երգը նոր առիթով
    Հին երգը նոր առիթով

    Հայաստանում լրատւամիջոցներ կան, (էլեկտրոնային եւ ոչ էլեկտրոնային) որոնց, թէեւ «մասնագիտացած են» քաղաքական թեմաների գծով, իրենց բանսարկու, ստահոդ ու սադրիչ բնույթի համար այլ բան չես անւանի քան դեղին մամուլ: Այս օճառա-պղպջակային ոճի հրատարակութիւնները կրկին աշխուժացել են Դաշնակցութեան հասցէին ցեխարձակումների գործում: Պատճա՞ռը՝ շատ ակնյայտ է, առաջիկայ ամիսներին Հայաստանում տեղի է ունենալու պետական-իշխանական համակարգի արմատական փոփոխութիւն, որին էլ կը հետեւի նոր կառավարութեան ձեւաւորումը՝ արդէն առկայ կամ փոփոխւած կամ նոր ձեւաչափով:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։