Հա

Ազգային

29/09/2016 - 09:30

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 14-15 սեպտեմբեր 1918՝ Նուրի փաշա մտաւ Բաքու եւ ձեռնարկեց հայոց սպանդին

Սեպտեմբերի 14-ին, Ա Աշխարհամարտի վերջին օրերուն, Անդրկովկասի բռնագրաւման ձեռնարկած թուրքական բանակը, Նուրի փաշայի հրամանատարութեամբ, յաջողեցաւ մուտք գործել Բաքու՝ ազերի թուրքերու մուսաւաթական իշխանութիւնը զինու զօրութեամբ պարտադրելու համար քաղաքի բնակչութեան մեծամասնութիւնը կազմող հայերուն եւ ռուսներուն:

Ն.


Սեպտեմբերի 14-15-ի օրերուն, 98 տարի առաջ, Անդրկովկասի հարաւ-արեւելեան ամբողջ տարածքին վրայ, հայ ժողովուրդը կը դիմագրաւէր համաթուրքական շարժումի հայակուլ յորձանքին օրհասական վտանգը:
Սեպտեմբերի 14-ին, Ա Աշխարհամարտի վերջին օրերուն, Անդրկովկասի բռնագրաւման ձեռնարկած թուրքական բանակը, Նուրի փաշայի հրամանատարութեամբ, յաջողեցաւ մուտք գործել Բաքու՝ ազերի թուրքերու մուսաւաթական իշխանութիւնը զինու զօրութեամբ պարտադրելու համար քաղաքի բնակչութեան մեծամասնութիւնը կազմող հայերուն եւ ռուսներուն:
Ամիսներու վրայ երկարած հայեւռուս հերոսական դիմադրութիւնն ու ինքնապաշտպանութիւնը, Ռոստոմի գլխաւորած դաշնակցական ուժերու եւ Ստեփան Շահումեանի ղեկավարած բոլշեւիկեան ջոկատներու գործակցութեամբ, պարտութիւն կրած էին:
Ստեփան Շահումեան եւ բոլշեւիկեան հրամանատարութիւնը նաւով փախուստ տւած էին քաղաքէն, իսկ Իրան տեղակայւած Դաշնակից ուժերու՝ անգլիական զօրքին օգնութեան հասնելու խոստումները ապարդիւն մնացած էին:
Բաքու իր մուտքին յաջորդ առաւօտեան իսկ, Նուրի փաշա ձեռնարկեց ամբողջ շրջանի հայկական օջախներուն դէմ անխնայ կոտորածներու՝ յատկապէս թիրախ ունենալով Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի հայաթափումը, թուրքական տիրապետութեան տակ առնելու համար Հայաստանի հարաւային եւ արեւելեան դարպասները:
Հեգնականօրէն՝ Օսմանեան կայսրութիւնը այդ օրերուն կը գտնւէր իր ամբողջական փլուզման սեմին: Առաջին Աշխարհամարտը գրեթէ աւարտած էր Գերմանիոյ անփառունակ պարտութեամբ եւ Թուրքիոյ ջախջախումով: Բայց Անդրկովկասի մէջ թուրքական բանակը դեռ չէր սպառած իր ուժերը, ընդհակառակն՝ բոլշեւիկներու ներքին դժւարութիւններէն առաւելագոյնս օգտւելու պատեհապաշտ ռազմավարութեամբ, տենդագին լծւած էր Բաքւին տիրանալու եւ հոնկէ դէպի կենտրոնական Ասիա բացւելու եւ համաթուրքական կայսրութիւն մը կեանքի կոչելու իր ցնորքին իրականացման:
Այդ իմաստով մահամերձ Օսմանեան կայսրութեան վերջին գալարումն ու հակահայ մոլեգնումը եղան թուրքական զօրքին Նուրի փաշայի հրամանատարութեամբ Բաքու մուտքը եւ հոն մնացած հայ անզէն բնակչութեան համատարած սպանդը:
Դեկտեմբեր 1917-ի վերջերէն իսկ, երբ Բրեսթ-Լիտովսկիի «հաշտութեան» դաշնագիրը ստորագրւեցաւ Ռուսաստանի մէջ իշխանութեան տիրացած բոլշեւիկներուն եւ գերմանացիներուն միջեւ, Գերմանիոյ զինակից Թուրքիան սրեց իր ախորժակները Բաքւին տիրանալու ուղղութեամբ:
Իր կողքին ունենալով Անդրկովկասով մէկ ցրւած թաթար-թուրք բնակչութիւնը եւ վայելելով Գերմանիոյ մերձենալու ուղին ընտրած վրացիներու համակրանքը, չըսելու համար աջակցութիւնը, օսմանեան բանակի արեւելեան զօրամասերը շարժման մէջ դրւեցան՝ Բրեսթի դաշնագրով կատարւած բոլշեւիկեան զիջումներէն աւելին զինու զօրութեամբ ձեռք ձգելու պատեհապաշտութեամբ:
Աշխարհամարտի աւարտի բուռն հանգրւանն էր, գերմանական զօրքերը վառելանիւթէ կտրւած էին եւ թուրքերը համաթուրքական իրենց արշաւանքին ի նպաստ օգտագործեցին Բաքւի նաւթահորերուն տիրանալու խայծը եւ ապահովեցին գերման սպայակոյտին օրհնութիւնը իրենց զինւորական նոր արկածախնդրութեան...
Իրապէս արկածախնդրութիւն էր եւ այդպիսի՛ վախճան ունեցաւ Բաքւի ուղղութեամբ թուրքական բանակի արշաւանքը:
Բաքուն այդ շրջանին բազմազգեան քաղաք էր՝ բառին բուն իմաստով, որովհետեւ թաթար-թուրքերը համեմատաբար փոքրամասնութիւն էին քաղաքի հայ, ռուս եւ վրացի բնակիչներուն միացեալ համրանքին բաղդատած: Աւելի՛ն. Բաքւի մէջ այդ օրերուն կենտրոնացած էր ռուսական զօրքի հայ զինւորականներու մեծ թիւ մը, որ անցած էր բոլշեւիկներու կողմը եւ իր ռուս ու հայ հրամանատարութեամբ կը հակակշռւէր Լենինի հաւատարիմ զինակիցներէն ու գլխաւոր գործակիցներէն հայ բոլշեւիկ ղեկավար Ստեփան Շահումեանի կողմէ:
Այդ օրերուն Բաքւի մէջ նկատառելի ուժ կը ներկայացնէր, թէ՛ քաղաքական եւ թէ՛ զինւորական առումներով, Դաշնակցութեան Բաքւի Կենտրոնական կոմիտէն՝ իր գլխաւորած Բաքւի հայոց Ազգային խորհուրդով: Բաքու հաստատւած էր, այդ շրջանին, Դաշնակցութեան հիմնադիր երրորդութեան վերջին մոհիկանը՝ Ռոստոմը, որ Թիֆլիսի եւ Երեւանի հետ ամբողջական համակարգում առաջացուցած էր եւ ձեռնարկած Բաքւի պաշտպանութեան՝ ընդդէմ իթթիհադ-մուսաւաթ համաթուրքական նկրտումներուն:
Բաքւի հերոսամարտը յունիսէն մինչեւ սեպտեմբեր տեւեց՝ արձանագրելով յաղթանակի անմոռանալի պահեր եւ պատմութեան յանձնելով ազգային մեր ինքնավստահութիւնն ու հպարտութիւնը վարարող ռազմական նւաճումներ: Ռոստոմի կողքին Բաքու փութացած էին ֆիդայական սերունդին մեծանուն հերոսները, որոնք Սարդարապատեան հերոսամարտներու իրենց յաղթական նւաճումներէն խանդավառ, հաւաքւած էին Բաքու՝ նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան արեւելեան թիկունքը վնասազերծելու նպատակով:
Անհաւասար ուժերով կռւի պայմաններուն մէջ մղւեցաւ Բաքւի հերոսամարտը, որ մինչեւ սեպտեմբերի 14 պարտութեան մատնեց թուրքական զօրքը: Դաշնակցութեան գլխաւորած հայկական ուժերը կռիւը շարունակեցին նաեւ բոլշեւիկներու դասալքութենէն ետք, երբ Լենինի ցուցմունքով եւ Ստեփան Շահումեանի հրահանգով՝ յուլիսի վերջերուն բոլշեւիկները իրենց ընտանիքներով նաւ բարձրացան եւ հեռացան Բաքւէն...
Դաշնակցութիւնը մինչեւ սեպտեմբերի 14 առանձինն ղեկավարեց Բաքւի հերոսական դիմադրութիւնը թուրքական բանակին դէմ եւ քաղաքէն հեռացաւ միայն այն ատեն, երբ Պարսկաստանէն օգնութեան հասած Դաշնակից զօրքի հրամանատարութիւնը որոշեց Բաքուն յանձնել թուրքերուն:
Սեպտեմբերի 14-էն 15-ի լոյս գիշերն իսկ, հայկական դիմադրութեան ուժերու հեռանալով անպաշտպան մնացած Բաքւին տիրանալով, Նուրի փաշայի թուրքական զօրքն ու մուսաւաթական թաթարները անմիջապէս լծւեցան քաղաքի անզէն հայ բնակչութեան բարբարոսական ջարդին:
Եւ սեպտեմբերին, 98 տարի առաջ, սկսաւ հայերու երկրորդ ցեղասպանութիւնը Անդրկովկասի տնտեսական մայրաքաղաք Բաքւի մէջ: Օրեր տեւած ջարդին, քանդումին ու թալանին զոհ գացին շուրջ 6 հազար հայեր:
Բաքւի մէջ հայերու դէմ գործւած երկրորդ ցեղասպանութիւնը եղաւ 15 սեպտեմբերի 1918-ի ջարդը՝ «կատարելագործելով» 13 տարի առաջ, 1905-ի սկզբնաւորութեան, թաթար ամբոխին կողմէ իրագործւած ազգային «մաքրազտում»-ի նախադէպ կոտորածները: Հակահայ խժդժութիւնները, վայրագ սպանութիւններն ու աւերում-աւարումը թուրքական միեւնոյն մատնահետքերը ունէին՝ գլխաւոր ու հիմնական երկու տարբերութիւններով:
Առաջին. 1905-ին կատղած թուրք-թաթար ամբոխն էր ջարդարարը, իսկ 1918-ին թուրքական զօրքն ու այսպէս կոչւած «Ադրբեջանի Հանրապետութեան» կանոնաւոր բանակի զինւորները ուղղակի մասնակցեցան հայերու սպանդին: Երկրորդ. 1905-ին ռուս ցարական իշխանութիւնները հրահրեցին հակահայ յարձակումները, իսկ 1918-ին Բաքու մտած թուրքական բանակն էր հակահայ ազգային «մաքրազտման» ձեռնարկողը...
«Հայաստան-Արցախ» կայքէջի 15 յունւար 2010-ին հրապարակած մեկնաբանական մէկ նիւթին համաձայն, Երեւանի Պետական համալսարանի պատմաբաններէն Իւրա Յովսէփեան դիտել կու տայ, որ Բաքւի հայերուն 1918-ի կոտորածով իր սկզբնական՝ հիմնարար գլխաւոր փուլը աւարտեց «Ադրբեջան» անունով երկիր ու պետութիւն ստեղծելու թուրքական պետութեան համաթուրքական ծրագրի իրականացումը.-
«Այդպէ՛ս, 1918-ի սեպտեմբերի 15-ին Բաքու իրենց մուտքին առաջին իսկ պահէն, թուրքերը գործադրու-թեան յանձնեցին հայութիւնը սպանդի ենթարկելու եւ քաղաքը հայերէ պարպելու իրենց որոշումը: Բաքւի մէջ եւ անոր շրջակայքը սկսան հայերու կոտորածները. որոշ տւեալներով՝ շուրջ 30 հազար մարդ սպանւեցաւ այդ ժամանակ: Ատիկա արդէն իսկ «էթնիկական զտում» էր՝ ազգային պատկանելութեան հողի վրայ, որուն ձեռնարկեցին թուրքական եւ ադրբեջանական իշխանութիւնները: Գործադրութեան մեխանիզմներն ու եղանակները նոյնն էին, ինչ-որ 19-րդ դարու 90-ականներուն կիրարկւեցան Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին»:
Նման տարողութեամբ ազգային աղէտի մը տարելիցն է 14-15 սեպտեմբերը, որուն հետեւանքով Բաքւի հայութիւնը մեծագոյն կորուստներ կրեց՝ մարդկային եւ նիւթական: Հիմնովին տկարացաւ նաեւ հայկական ազդեցութիւնը Բաքւի վրայ... Բայց հայեր շարունակեցին կառչած մնալ Բաքւին՝ մինչեւ որ 20-րդ դարու վերջին տասնամեակին համաթուրք ցեղասպանը իր մահացու վերջին հարւածը տուաւ Բաքւի վերապրող հայերուն:
Բաքւի գրաւման եւ ամբողջ տարածաշրջանի հայութեան դէմ գործադրւած ջարդերուն 98-րդ տարելիցը յատուկ նշանակութիւն ունի մանաւանդ այս օրերուն, երբ Ադրբեջանի եւ Թուրքիոյ համաթուրքական մեղսակցութեամբ՝ Արցախի Հանրապետութիւնը կործանելու եւ Հայաստանի արեւելեան դարպասը հայաթափելու գործարքը վերստին թափ առած է Ապրիլեան քառօրեայ ներխուժումով՝ աւելի քան 100-ամեայ հայասպանութեան անպատիժ մնացած համաթուրքական պետական մեծ ոճիրը շարունակելու մոլուցքով:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։