Հա

Ազգային

02/10/2016 - 11:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ծերենց (Յովսէփ Շիշմանեան, 1822-1888)

Սեպտեմբերի 16-ին, նշեցինք ծննդեան 194-րդ տարեդարձը հայ գրականութեան մեծարժէք դէմքերէն Ծերենցի, որ հայ ազգային-ազատագրական պայքարին նւիրւած իր պատմավէպերով՝ նախակարապետը դարձաւ գրական-ստեղծագործական այդ սեռի ճառագայթումին հայ իրականութեան մէջ:

Հայոց ազատամարտը անմահացնող պատմավէպերու նախակարապետը

Ն.


Սեպտեմբերի 16-ին, նշեցինք ծննդեան 194-րդ տարեդարձը հայ գրականութեան մեծարժէք դէմքերէն Ծերենցի, որ հայ ազգային-ազատագրական պայքարին նւիրւած իր պատմավէպերով՝ նախակարապետը դարձաւ գրական-ստեղծագործական այդ սեռի ճառագայթումին հայ իրականութեան մէջ:
Աւազանի անունով Յովսէփ Շիշմանեան՝ Ծերենց իրաւամբ կը հանդիսանայ առաջապահ դրօշակիր մը մեր ժողովուրդի ազգային զարթօնքին եւ հայ երիտասարդութեան հայրենասիրական-ազատագրական շարժման վերածնունդին՝ իբրեւ հաւատաւոր քարոզիչ եւ ոգեղէն շարժիչ ուժ:
Մասնագիտական ուսումով եւ ասպարէզով բժիշկ էր Յովսէփ Շիշմանեան, որ այլապէս՝ Ծերենց գրչանունով հայ գրականութեան մեծերու համաստեղութեան մէջ իր ուրոյն տեղը գրաւեց ու յաւերժացաւ: Ծերենց հանդիսացաւ արեւմտահայ ազգային պատմավէպի այն նահապետը, որ գեղարւեստական տաղանդաւոր մշակումով յատկանշւող իր գործերով՝ ազգային ինքնագիտակցութիւն եւ ինքնավստահութիւն ջամբեց սերունդներուն ու հայրենասիրական-ազատագրական պայքարի անշէջ հուրը վառեց իր ժամանակի երիտասարդութեան մտքին եւ սրտին մէջ:
Հայ գրականութեան պատմավէպի իշխանին՝ Րաֆֆիի հետ միասին, Ծերենց ամբողջ դարաշրջան մը լուսաւորեց եւ խանդավառեց:
Տարիքով աւագն էր, բայց վիպագրական ասպարէզ իր ուշ մուտքով՝ Ծերենց դարձաւ Րաֆֆիի սերնդակիցը, միասնաբար ազգային-հայրենասիրական պատմավէպի միեւնոյն շքանշանին երկու երեսներուն վրայ դրոշմելով իրենց դիմանկարը: Խորհրդանշական զուգադիպութեամբ մը՝ հայոց ազգային-հայրենասիրական պատմավէպը գեղարւեստական բարձունքի հասցուցած երկու մեծ գրողները նաեւ նոյն տարին, 1888-ին մահացան.- Րաֆֆի՝ 51 տարեկանին, իսկ Ծերենց՝ 66 տարեկան հասակին: Անմիջապէս կարժէ ընդգծել, որ պատմավէպը՝ իբրեւ գրական սեռ, մինչ այդ անծանօթ չէր հայ իրականութեան մէջ:
Աբովեան եւ Ալիշան բացած էին ճամբան, բայց շեշտակիօրէն հռետորական եւ քարոզչախօսական մշակում ունէին հայկական պատմավէպերը մինչեւ Ծերենց եւ Րաֆֆի: Ազգային-հայրենասիրական ընդգրկումով վէպերու, յատկապէս պատմավէպերու գեղարւեստական մշակումը իր առաջին հաստատ քայլերը նետեց Ծերենցով՝ արեւմտահայ, իսկ Րաֆֆիով՝ արեւելահայ գրականութեան մէջ:
Ծերենց թէեւ ուշ՝ 56 տարեկանին, 1877-ին, լոյս ընծայեց իր առաջին պատմավէպը՝ «Թորոս Լեւոնի»-ն, բայց անծանօթ գրչանուն չէր արեւմտահայ իրականութեան մէջ:
Աշխարհաբարի որդեգրման ու մշակման նախակարապետներէն եղած էր, աշխոյժ մասնակցութիւն բերած էր հայոց Ազգային Սահմանադրութեան հաստատագրման պայքարին, նաեւ Մկրտիչ Բեշիկթաշլեանի հետ հաշտարար դերակատարութիւն ունեցած էր կաթոլիկութեան շուրջ ծաւալած Հասունեան եւ հակա-Հասունեան բուռն պայքարներու շրջանին, կաթոլիկ արմատականութեան եւ ծայրայեղականութեան (Հասունեանական շարժումին) դէմ դիրքորոշւելով, բայց նաեւ կաթոլիկ հայերու դաւանական ազատ ընտրութեան իրաւունքը պաշտպանելով:
Յովսէփ Շիշմանեան ծնած էր կաթոլիկ ընտանիքի մէջ եւ ծնողները 10 տարեկանին զինք ղրկած էին Սուրբ Ղազար, Վենետիկ, Մխիթարեաններու մօտ ազգային-հոգեւոր ուսում ստանալու եւ կուսակրօն դառնալու համար: Ուսումնատենչ Յովսէփը Մխիթարեաններէն առաւ ազգային հոգե-մտաւոր իր սնունդը, գրական-մշակութային ճանաչումի եւ գիտութեան հարուստ պաշար հաւաքեց, տոգորւեցաւ Մխիթարեաններու ազգային-հայրենասիրական շունչով, բայց չուզեց կուսակրօն դառնալ 1837-ին, երբ աւարտեց վանքի ուսումնական շրջանը. վերադարձաւ Պոլիս:
Անմիջապէս ուսուցչութեան հրաւիրւեցաւ եւ հայերէն լեզու, հայ գրականութիւն ու հայոց պատմութիւն դասաւանդեց:
Բայց միայն քանի մը տարի դիմացաւ ուսուցչական ասպարէզին, որովհետեւ ազգային-հայրենասիրական բուռն ապրումներով համակւած երիտասարդ Յովսէփը ուզեց շրջիլ հայրենի իր աշխարհով մէկ եւ մօտէն ճանչնալ թէ՛ մեր հողը, թէ՛ մեր ժողովուրդը: 1843-ին մեկնեցաւ Թիֆլիս եւ հոնկէ սկսաւ Արեւելեան ու Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին իր երկարատեւ շրջագայութեան: Հետագայ իր պատմավէպերուն համար տպաւորութիւններու եւ ծանօթութիւններու ամբողջ պաշար մը հաւաքեց, որ սակայն միայն իրեն չպահեց, այլ Ծերենց ստորագրութեամբ սկսաւ աշխատակցիլ ժամանակի մամուլին:
Պոլիս վերադարձէն ետք, 1848-ին, որոշեց մեկնիլ Փարիզ եւ բժշկութեան հետեւիլ: Ֆրանսիական մայրաքաղաքին մէջ յեղափոխական վերիվայրումներու ժամանակաշրջան էր եւ 26-ամեայ հայ երիտասարդը, բժշկական իր բարձրագոյն ուսման կողքին, միտքն ու հոգին լայնօրէն բացաւ ֆրանսիական յեղափոխական շարժումներու գաղափարական խմորումներուն առջեւ՝ տոգորւելով ժողովրդավարական արժէքներն ու հասարակական արդարութեան գաղափարները պաշտպանելու սկզբունքայնութեամբ:
Փարիզեան իր կեցութիւնը նաեւ հնարաւորութիւնը ընձեռեց, որպէսզի Ծերենց մօտէն շփում ունենայ եւ մտերմանայ ֆրանսիական մայրաքաղաքը գտնւող հայ ուսանողներու հետ, որոնց շարքին յատկապէս արեւմտահայոց ազգային զարթօնքի եւ Ազգային Սահմանադրութեան ռահվիրաներէն Նահապետ Ռուսինեան, Գրիգոր Օտեան, Ստեփան Ոսկան եւ ուրիշներ:
1853-ին, արդէն բժիշկ վկայւած՝ դոկտ. Յովսէփ Շիշմանեան վերադարձաւ Պոլիս: Ամբողջ թափով նետւեցաւ ազգային-հասարակական եռուն գործունէութեան մէջ՝ ազգային-հայրենասիրական եւ հասարակական-առաջդիմական շարժումներու աշխոյժ մասնակիցը դառնալով:
Գաղափարականօրէն ողջմիտ եւ լայնախոհ, զարգացած ու ազնիւ, բայց մանաւանդ սկզբունքային եւ համերաշխութեան ջատագով մարդ էր Ծերենց եւ, իբրեւ այդպիսին, հաշտարար դերակատարութիւն ունեցաւ հայ կեանքը ջլատող պառակտիչ վէճերու հարթեցման մէջ: Ազգային-հասարակական կեանքի մէջ եղաւ ընդհանուր յարգանքի արժանացած հեղինակութիւն:
Դոկտ. Յովսէփ Շիշմանեան ունեցաւ նաեւ հակառակորդներ, որոնք կառավարական շրջանակներու մօտ տարիներով չարախօսեցին իր հասցէին իբրեւ յեղափոխականի: Եւ երբ 1870-ականներուն, նորակազմ բարեսիրական «Համազգեաց» ընկերութեան կողմէ ան ղրկւեցաւ Կիլիկիա, որպէսզի գիւղատնտեսական վարժարան մը հիմնելու կարելիութիւնները եւ յարմարութիւնները ուսումնասիրէ տեղւոյն վրայ, հակառակորդներն ու չարախօսները կրցան կասկածներ սերմանել կառավարական շրջանակներու մօտ՝ Ծերենցի «բուն» դիտաւորութեանց վերաբերեալ:
Իբրեւ «յեղափոխական»-ի անոր գործունէութեան վերջ տալու նպատակով՝ կառավարութիւնը 1875-ին յարմար գտաւ զինք ուղարկել Կիպրոս, կառավարական բժիշկի իր առաքելութիւնը հոն կատարելու համար, ինչ-որ աքսոր էր խորքին մէջ:
Բայց Ծերենց աքսորականի իր կեանքը օգտագործեց՝ աւարտուն տեսքի բերելու համար իր պատմավէպերը: Առաջինը եւ ամենէն հռչակաւորը՝ «Թորոս Լեւոնի»-ն, որ Բիւզանդիոնի հակահայ խարդաւանքներուն դէմ Կիլիկիոյ հայոց Թորոս իշխանին մղած երկարամեայ պայքարին հերոսապատումն է, 1877-ին լոյս տեսաւ եւ արագօրէն լայն ժողովրդականութիւն ապահովեց արդէն 55-ամեայ հեղինակին:
Ծերենց աքսորէն վերադարձաւ 1878-ին, բայց այլեւս չուզեց Պոլիս ապրիլ: Անցաւ Թիֆլիս, ուր հարս գացած աղջիկը կապրէր: «Ներսիսեան» վարժարանի մէջ ուսուցիչ եղաւ: 1879-ին լոյս ընծայեց իր երկրորդ պատմավէպը՝ «Երկունք Թ դարու»-ն, որուն նիւթը առնւած է Բագրատունեաց իշխանութեան շրջանէն եւ կը վերաբերի արաբական տիրապետութեան դէմ Յովնան Խութեցիի (Սասունցիի) ղեկավարած ազգային-ազատագրութեան պայքարին:
Իսկ 1881-ին լոյս տեսաւ Ծերենցի երրորդ պատմավէպը՝ «Թէոդորս Ռշտունի»-ն, որ կը վերաբերի 7-րդ դարու արաբական արշաւանքներուն ժամանակ Հայաստանի կրած աւերածութիւններուն, հայ նախարարներու անմիաբանութեան եւ Թ. Ռշտունի իշխանին ապարդիւն ճիգերուն՝ ի մի խմբելու հայ նախարարները, միասնաբար դիմագրաւելու համար նախայարձակները:
Ծերենց հայ գրականութեան մէջ անմահացաւ իր այս երեք պատմավէպերով, որոնք իրենց գեղարւեստական որոշակի թերութիւններով հանդերձ՝ ճամբայ հարթող նւաճումներ եղան թէ՛ իբրեւ գրական երկերու եւ թէ, մանաւա՛նդ, իբրեւ ազգային-հայրենասիրական ապրումներու ներշնչման աղբիւրի:
Երեք վէպերու պարագային ալ, Ծերենցի ազգային-գաղափարական պատգամը կը կենտրոնանար հայ ժողովուրդին ազատ ու անկախ ապրելու իրաւունքին եւ ազգային արժանաւորութեան վրայ: Ծերենցի համոզումով՝ հայ ժողովուրդը ի վիճակի է դիմադրելու ամէն կարգի բռնակալի եւ ներխուժողի, որովհետեւ Յովնան Խութեցիի օրինակով՝ նոյնինքն հայ ժողովուրդի շինական ու խաղաղասէր զաւակներուն մէջ միշտ արթուն է ազգին ու հայրենիքին համար պայքարելու եւ յաղթելու ոգին: Եւ եթէ պատմութիւնը դաժան պարտութիւններու դատապարտեց հայ ժողովուրդին, Ծերենցի ախտորոշումով՝ գլխաւոր պատճառը հայոց իշխաններու անմիաբանութիւնն է:
Իր պատմավէպերու հրատարակութենէն ետք երկար չապրեցաւ Ծերենց: 1884-ին դժբախտութիւնը ունեցաւ կորսնցնելու իր աղջիկը, որուն վաղահաս մահը շատ ծանր տարաւ. ուղղակի առողջութիւնը քայքայւեցաւ եւ 1888-ին կաթւածահար մահացաւ Թիֆլիսի մէջ:
Այդպէ՛ս, 66 տարեկանին, առյաւէտ փակւեցան աչքերը հայ գրականութեան ազգային-հայրենասիրական պատմավէպերու արժանաւոր նահապետին՝ Ծերենցի, որ իր ամբողջ կեանքը եւ ուժերը նւիրեց հայութիւնը միաւորելու եւ միասնական պայքարի մղելու նպատակին՝ ի խնդիր ազատ ու անկախ կեանքի եւ հայրենիքի կերտումին, ի սպաս խաղաղութեան եւ արդարութեան մէջ հայութեան բարօր ու լուսաւոր ապագայի նւաճումին:

Յարակից լուրեր

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Խաչատուր Կարճիկեան (1882-1918)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Խաչատուր Կարճիկեան (1882-1918)

    14 նոյեմբերը տխուր էջ մը կը բանայ հայ ժողովուրդի արդի ժամանակաշրջանի տարեգրութեանց մէջ:
    1918-ի նոյեմբերի 14-ին, նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ՝ Ալ. Խատիսեանի համախոհական կառավարութեան օրով, խնամատարութեան նախարարի իր առանձնասենեակին մէջ աշխատելու պահուն, եղբայրասպան փամփուշտի զոհ գնաց դաշնակցական նախարար Խաչատուր Կարճիկեան:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։