Հա

Ազգային

03/10/2016 - 09:40

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Հայկական լեգէոնի յաղթանակը՝ Արարայի ճակատամարտին (19 սեպտեմբերի 1918)

Սեպտեմբերի 19-ին, 98 տարի առաջ, Պաղեստինի մէջ, Արարա լեռան շուրջ, տեղի ունեցաւ Առաջին Աշխարհամարտի եզրափակիչ եւ վճռորոշ ճակատամարտներէն մէկը, երբ դաշնակից ուժերու կողքին կռւող հայ լեգէոնականները յաղթական գրոհով ջախջախեցին գերմանեւթուրք զօրքերու դիմադրութեան վերջին ամրոցը՝ արագացնելով Աշխարհամարտի աւարտը ի նպաստ դաշնակիցներուն:

Ն.


Սեպտեմբերի 19-ին, մեր ժողովուրդը նշեց տարեդարձը հայկական լեգէոնի նւաճած պատմական նշանակութեամբ կարեւոր յաղթանակի մը՝ հայ ռազմական ուժին փառքի լուսապսակներէն մէկը հանդիսացող Արարայի ճակատամարտին:
Սեպտեմբերի 19-ին, 98 տարի առաջ, Պաղեստինի մէջ, Արարա լեռան շուրջ, տեղի ունեցաւ Առաջին Աշխարհամարտի եզրափակիչ եւ վճռորոշ ճակատամարտներէն մէկը, երբ դաշնակից ուժերու կողքին կռւող հայ լեգէոնականները յաղթական գրոհով ջախջախեցին գերմանեւթուրք զօրքերու դիմադրութեան վերջին ամրոցը՝ արագացնելով Աշխարհամարտի աւարտը ի նպաստ դաշնակիցներուն:
Եթէ մինչեւ Հայաստանի վերանկախացումը առաւելաբար Սփիւռքը պահապան յուշարարն էր Արարայի ճակատամարտին, վերջին քսանամեակին նաեւ ու մանաւանդ Հայաստանի մէջ յատուկ ուշադրութեան կարժանանայ արդի ժամանակաշրջանի հայ ռազմական յաղթանակներուն մէջ իր ուրոյն տեղն ու նշանակութիւնը ունեցող Արարայի հայկական քաջագործութիւնը:
Պատմական ծանօթ փաստ է, որ Առաջին Աշխարհամարտի բռնկումէն եւ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան ի գործ դրած ցեղասպանութենէն աւելի քան տարի մը ետք, 1916-ին, «Արեւելեան լեգէոն» անունին տակ, կեանքի կոչւեցաւ Հայկական լեգէոնը՝ դաշնակից ուժերու անգլիացի եւ ֆրանսացի բանագնացներ Սայքս-Փիքոյի համաձայնութեամբ:
Ինչպէս որ նախապէս Ցարական Ռուսաստանը, կովկասեան ճակատի վրայ, նախաձեռնած էր Հայ կամաւորական գունդի կազմութեան, նոյնպէս եւ անգլիացիներն ու ֆրանսացիները դիմեցին թուրքական եղեռնագործութեան զոհ գացած հայ ժողովուրդի քաղաքական ուժերուն՝ արեւելեան եւ յատկապէս արաբական ճակատի վրայ թուրքեւգերման զինակիցներու դէմ պատերազմող դաշնակից զօրքերը տեղական ուժերով հզօրացնելու համար:
Աշխարհամարտի բռնկումէն առաջ արդէն Փարիզի մէջ կազմւած էր եւ, ի նպաստ Օսմանեան կայսրութեան հայկական նահանգներու ինքնավարութեան, աշխոյժ գործունէութիւն կը ծաւալէր Հայ Ազգային պատւիրակութիւնը՝ նախագահութեամբ Պօղոս-Նուբար փաշայի, որ անձնապէս մեծ ներդրում ունեցաւ հայկական լեգէոնի կազմութեան գաղափարը դաշնակիցներու ռազմավարութեան մէջ մտցնելու եւ իրագործելու աշխատանքին մէջ:
Սայքս-Փիքոյի համաձայնութեամբ՝ հայկական լեգէոնը պիտի գործէր ֆրանսիական համազգեստով եւ հրամանատարութեամբ, որովհետեւ քաղաքական գետնի վրայ անգլիացիք ու ֆրանսացիք յանգած էին գաղթատիրական այն համախոհութեան, թէ Օսմանեան կայսրութեան ջախջախման եւ կազմալուծման պարագային Կիլիկիան պիտի հռչակւէր հայկական ինքնավար պետութիւն եւ պիտի դրւէր ֆրանսիական հոգատարութեան տակ (Անգլիա իր հոգատարութեան տակ պիտի առնէր Պաղեստինը):
Դաշնակիցները լրիւ անկեղծ չէին, անշուշտ, հայկական լեգէոնի կազմութեան ատեն իրենց կատարած այս խոստումներուն մէջ: Մեծապետական ու գաղթատիրական ախորժակներով՝ իւրաքանչիւրը տարբեր բեմագրութիւններ-փոխընտրանքներ կը մշակէր պատերազմի աւարտին համար: Արեւելեան ճակատի ամրապնդման մէջ համախոհ շարժելով հանդերձ, գլխաւոր երեք դաշնակիցները (Ռուսաստանն ալ հաշւի առնելով) ներքին մրցապայքարի մէջ էին պատերազմի աւարէն սեփական առաւելագոյն օգուտը քաղելու մարզին մէջ:
Անգլիացիք ամէն գնով, թուրքական ազգայնականութեան եւ համաթուրքական ծրագիրներուն շունչ տալու գնով, հետամուտ էին ցարական Ռուսաստանի դէպի տաք ջուրեր էջքը արգելակելու, որպէսզի անգլիական կայսրութեան առջեւ միշտ բաց մնայ դէպի կենտրոնական Ասիա եւ ծայրագոյն արեւելք հասնելու Մետաքսի Ճանապարհը... Հետեւաբար, այնքան ալ անհիմն չէ մատնանշումը բոլոր այն պատմաբաններուն, որոնք Անգլիոյ գաղթատիրական հակառուս հաշիւներով կը բացատրեն, սեպտեմբերի 1918-ի գրեթէ նոյն օրերուն մղւող Բաքւի ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն, անգլիական ռազմական օգնութիւնը ուշացնելու դաշնակիցներու մարտավարութիւնը:
Միեւնոյն մրցապայքարի հաշիւներով կառաջնորդւէին նաեւ Ֆրանսիան ու Ռուսաստանը, որոնք իրենց կարգին գաղթատիրական ազդեցութեան գօտիներու ընդարձակման օրակարգ ունէին առաջնահերթաբար եւ, առ այդ, Արեւելեան ու Կովկասեան ճակատներու վրայ Դաշնակիցներու դիրքերը ամրապնդելու ռազմավարութեամբ՝ նախաձեռնած էին հայ կամաւորականներու զօրակոչին...
Պատմութեան դաժան փաստը ա՛յն է, որ Հայաստանի անկախութիւնն ու Կիլիկիոյ հայկական ինքնավարութիւնը սոսկ իբրեւ խաղաթուղթ ծառայեցին Մեծերուն՝ յօգուտ Թուրքիան «դարպասելու» իրենց քաղաքականութեան նւաճումին, մոռացութեան մատնելով հայ «փոքր» դաշնակիցին իրենց շռայլած խոստումները:
Դաշնակից մեծերու այդ հայավնաս եւ ըստ ամենայնի հայակործան ռազմախաղերը, միաժամանակ, կը ծառայեն աւելիով շեշտելու նշանակութիւնը Արարայի յաղթական ճակատամարտին մէջ հայ ռազմական ուժին ունեցած վճռորոշ դերին:
Ինչպէս Կովկասեան ճակատին վրայ հայ կամաւորականները, այնպէս ալ Արեւելեան ճակատին վրայ հայ լեգէոնականները առաջապահները եղան հայ ժողովուրդին մղած կենաց¬մահու պայքարին: Կովկասեան ճակատին վրայ այդ պայքարը շարունակւեցաւ մինչեւ մայիս 1918 եւ պսակւեցաւ Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի յաղթանակներով նւաճւած Հայաստանի անկախութեամբ ու հայոց ազգային պետականութեան հիմնումով: Իսկ Արեւելեան ճակատի վրայ այդ պայքարը պսակւեցաւ, թէեւ ժամանակաւորապէս միայն, տեղահանւած հայութեան Կիլիկիա վերադարձով եւ հայկական ինքնավարութեան հաստատումով:
Այս բոլոր առումներով մեր ժողովուրդը ազգային իր յիշողութեան մէջ անջնջելի տեղ վերապահած է 19 սեպտեմբերի 1918-ի Արարայի ճակատամարտին, որ քսան ժամ տեւողութեամբ՝ անհաւասար ուժերով ճակատում մը եղաւ Արարայի բարձունքին ամրակայւած թուրքեւգերման զօրքին եւ դէպի լեռը գրոհող հայ լեգէոնականներուն միջեւ:
Թուրքեւգերման զինակից ուժերը, Եգիպտոսէն, Սիրիայէն եւ Յորդանանէն նահանջելով, Պաղեստինի մէջ կենտրոնացած էին. յատկապէս Արարայի բարձունքին հաստատւած գերմանական 701 եւ 702 գումարտակներն ու հրետանին՝ զօրավար Օթթօ Լիման Ֆոն Սանտերսի հրամանատարութեամբ, վայելելով թուրքական 8-րդ, 7-րդ (Մուսթաֆա Քեմալի հրամանատարութեամբ) եւ 4-րդ զօրաբանակներու աջակցութիւնը, կատաղի դիմադրութիւն ցոյց կու տար դաշնակից ուժերու առաջխաղացքին: Ֆրանսացի զօրավար է. Ալենպի, որ հրամանատարն էր Պաղեստինի ամբողջ ճակատով առաջացող դաշնակից զօրքերուն, Արարայի բարձուքը նւաճելու դժւարին գործողութիւնը վստահեցաւ հայկական լեգէոնին, որ բուռն մարտերէ ետք ջախջախիչ պարտութեան մատնեց գերմանեւթուրք զօրքը եւ տիրացաւ Արարայի անառիկ բարձունքին:
Արարա լեռան լանջին բանակած «Արեւելեան լեգէոն»-ի հայ սպայ Ջան Շիշմանեանը հետեւեալ կոչով դիմեց իր հրամանատարութեան վստահւած հայ լեգէոնականներուն՝ Արարայի բարձունքին ամրակայւած թուրքեւգերման զօրքի դիրքերուն դէմ գրոհի անցնելու համար.
- «Տղաք, գիտէք, վաղը առտու մեր հարսանիքի օրն է, այն օրը, որուն բոլորս կը սպասենք: Ամէն զինւոր կազմ ու պատրաստ պէտք է ըլլայ առաւօտեան ժամը 4-ին: Այս ժամը վրէժխնդրութեան եւ արդար հատուցման վսեմ ժամն է. Հայրենքի ազատութեան համար է, որ պիտի մղենք նւիրական պատերազմը:
Ատիկա միակ ծառայութիւնն է, որ մենք պիտի կատարենք հանդէպ մեր դժբախտ ազգին ու զայն երջանկացնենք մեր արեան գնով: Չեմ գիտէր, թէ վաղւան վարագոյրը երբ իջնէ, մեզմէ քանի՞ն պիտի իյնան ճակատամարտին մէջ, սակայն վստահ եմ, որ հայուն հպարտ ճակատը ամօթի մրուրը պիտի չտեսնէ, մեր անցեալը մեզի խթան եւ ապագան թող հաւատք ներշնչէ բոլորիս»:
Այդ ոգիով հայ լեգէոնականները յաղթապանծ աւանդ մը նւաճեցին Արարայի ճակատամարտին:
Արարայի յաղթանակը վճռորոշ եղաւ Առաջին Աշխարհամարտի վախճանը արագացնելու մէջ: Գերմանեւթուրք զօրքերը արագընթաց նահանջի դիմեցին եւ, քանի մը շաբաթ ետք, արդէն ստիպւեցան պարտութեան զինադադար կնքելու յունական Լիմնոս կղզիի բացերը գտնւող Ակամեմնոն ռազմանաւին վրայ: Պարտութեան այդ համաձայնագիրը պատմութեան անցաւ իբրեւ Մուտրոսի զինադադարի պայմանագիր:
Ճակատամարտին հայկական լեգէոնը տւաւ 23 զոհ եւ 76 վիրաւոր, իսկ թուրքեւգերման կողմը, անկախ իր զոհերէն, տւաւ 218 ռազմագերիներ, որոնց 6-ը՝ սպաներ:
Արարայի ճակատամարտին հերոսական յաղթանակը արժանացած է ինչպէս պատերազմին մասնակից զօրականներու, այնպէս ալ պատմաբաններու միահամուռ սքանչացումին:
Օրինակ՝ Լիտըլ Հարթի գնահատումով, Արարայի գործողութիւնը «ամենէն արագ ու վճռական գրոհներէն էր եւ Առաջին Աշխարհամարտի պատմութեան ամենակատարեալ վճռական ճակատամարտն էր: Քանի մը օրերու ընթացքին թուրքական բանակը դադրեցաւ գոյութիւն ունենալէ Պաղեստինի մէջ»:
Իր կարգին ֆրանսացի զօրավար Ռենէ Թուռնէս կը գրէ, թէ թուրքեւգերման դիմադրութեան «ճեղքումը շանթասլաց էր եւ ամբողջական»:
Իսկ հայ լեգէականներու ձեռքը գերի ինկած թուրք հազարապետ մը չէր կրցած հաւատալ աչքերուն, որ ֆրանսիական բանակի համազգեստով հայերու կողմէ պարտութեան մատնւած եւ գերի ինկած էին թուրքական զօրքերը... Ան յայտարարած էր, որ «Միթէ դեռ հայ կայ աշխարհի երեսին, մաշալլա՜հ, մաշալլա՜հ. ձեր ազգը երբեք չի մեռնիր ուրեմն»:
Այո՛, Արարայի յաղթանակը նւաճող հայը չի մեռնիր.
Այս առումով պատմական հնչեղութիւն ունի յատկապէս ռազմաճակատի ընդհանուր հրամանատար զօրավար Է. Ալենպիի վկայութիւնը. «Արեւելեան լեգէոնը կամ հայկական լեգէոնը կարեւոր բաժին ունեցաւ 19 սեպտեմբերի 1918 թւականին, Պաղեստինի ճակատին վրայ, տեղի ունեցած մեծ ճակատամարտի ընթացքին: Ես ասով հպարտ եմ»:
Այդ հպարտութիւնը բոլորէն առաջ եւ վեր հայ ժողովուրդին կը պատկանի:
Հայ ռազմական տաղանդին եւ ուժին փառքի խորհրդանիշն է Արարայի ճակատամարտը:
Արարայի յաղթանակէն ետք հայ լեգէոնականները շարունակեցին իրենց առաջխաղացքը դէպի Կիլիկիա՝ թուրքական զօրքի նահանջին կրնկակոխ հետեւելով: 18-օրեայ արշաւանքէ ետք, հոկտեմբերի 12-ին, հասան Բէյրութ, ուր դաշնակիցները ողջունող ժողովուրդի շարքին էին նաեւ Մեծ Եղեռնէն վերապրող հայ գաղթականներ՝ ցնցոտիներով ու ոտաբոպիկ, որոնք լսելով ֆրանսիական համազգեստով զինւորներու հայերէն խօսակցութիւնը՝ «Հայ են, հայ են» գոչելով փաթթւեցան իրենց արիւնակիցներուն, անոնց ձեռքերն ու զէնքերը համբուրելով:
Ֆրանսիական զօրքին հետ հայ լեգէոնականները ազատագրեցին Ալեքսանդրեթը եւ հոնկէ մտան Կիլիկիա, ուր կենտրոնացան Ադանայի եւ Այնթափի մէջ: «Արեւելեան լեգէոն»-ը վերանւանւեցաւ «Հայկական լեգէոն» եւ դարձաւ հիմքը Կիլիկիոյ ինքնավարութեան պաշտպան բանակին:
Օգոստոսի 1920-ին դաշնակիցները պաշտօնապէս լուծարեցին «Հայկական լեգէոն»-ը, որ 19 սեպտեմբերի 1918-ին նւաճած Արարայի յաղթանակով՝ իր կարգին հիմք ծառայեց հայ ժողովուրդի նոր ժամանակներ ինքնավստահ մուտքին:

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։