Հա

Ազգային

10/10/2016 - 09:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Սայեաթ - Նովա (1712-1795)

Հայ ժողովուրդի հանճարեղ զաւկին՝ Սայեաթ-Նովային ուղղւած սրտաբուխ այս արժեւորման հեղինակը «հանճարեղ լոռեցին»՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանն է:
Սեպտեմբեր 22-ին, 221 տարի առաջ, Աղա Մոհամմեդ խան անուն բռնակալի մը զինւորներուն ձեռամբ, սրախողխող նահատակւեցաւ եւ մեր աշխարհէն հեռացաւ հայ ժողովուրդի բացառիկ ծնունդներէն Սայեաթ-Նովա:

Հանճարեղ աշուղն ու բանաստեղծը

Ն.

 

«...Մեր վիթխարի Սայեաթ-Նովան մի հոյակապ սիրահար է, բռնւած ու բռնկած սիրոյ հրդեհով, նրա լուսի տակ էլ նկատում է աշխարհքն ու իրերը, զգում է, որ էրւում, վերջանում է ինքը, բայց մնում է արի ու բարի, անչար ու անաչառ, վեհ ու վսեմ, որպէս աշխարհքի ու մարդու մեծ բարեկամը, հաստատուն սիրով ե՛ւ դէպի էն «զալումը», որ իրեն կրակ տւեց ու միշտ մնաց անտարբեր, ե՛ւ դէպի նրանց, որոնք չորս կողմից տաքացան ու հրճւեցին էն կրակով, որի մէջ էրւում էր ինքը, ե՛ւ դէպի նրանց, որոնք հազար ու մի տեսակ իրեն վշտացրին կեանքում: Զայրացաւ, բայց երբեք չչարացաւ, ցաւեց, բայց երբեք չանիծեց»:
Հայ ժողովուրդի հանճարեղ զաւկին՝ Սայեաթ-Նովային ուղղւած սրտաբուխ այս արժեւորման հեղինակը «հանճարեղ լոռեցին»՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանն է:
Սեպտեմբեր 22-ին, 221 տարի առաջ, Աղա Մոհամմեդ խան անուն բռնակալի մը զինւորներուն ձեռամբ, սրախողխող նահատակւեցաւ եւ մեր աշխարհէն հեռացաւ հայ ժողովուրդի բացառիկ ծնունդներէն Սայեաթ-Նովա: Հաղպատի վանքին մէջ իր վերջին շունչը աւանդեց հայ մեծ գուսանն ու աշուղ-բանաստեղծը՝ գրելով, թէ «Չըխմամամ քիլիսէտէն, տէօնմէմէմ իսա՛տէն (ազերիական թուրքերէնով՝ դուրս չեմ գար եկեղեցիէն, չեմ հրաժարիր աղօթքէն)...Այս խօսքերն ասելէս ետք ինձ սպանեցին պարսիկ Աղա Մոհամմեդ խանի զինւորները»:
Ինչպէս իր կենդանութեան, այնպէս եւ իր մահէն ետք - մինչեւ այսօր ու վստահաբար տակաւին երկար դարեր - Սայեաթ-Նովայի երգերն ու բանաստեղծութիւնները մշտանորոգ թարմութեամբ կը հնչեն հայոց իրերայաջորդ սերունդներու շրթներուն:
Հեգնականօրէն՝ հայկական բանասիրութիւնը դեռ ամբողջական լոյսի տակ առած չէ հայկեան հանճարի այս անզուգական աշուղ-բանաստեղծին կեանքն ու ժառանգութիւնը:
Սայեաթ-Նովայի կեանքին ոչ միայն շատ մը մանրամասնութիւնները, այլեւ հիմնական փուլերն ու ծալքերը դեռ չեն լուսաբանւած անհրաժեշտ ճշգրտութեամբ ու խորութեամբ:
Մինչ ընդհանրապէս օտարներ, նաեւ խորհրդահայ աղբիւրներ պարզապէս Թիֆլիսը կը յիշատակեն իբրեւ ծննդավայրն ու նահատակութեան վայրը «Կովկասի երգի թագաւորը» հռչակւած մեծանուն Սայեաթ-Նովայի, այսուհանդերձ՝ վերջին տասնամեակներուն կատարւած բացայայտումներ կու գան յստակացնելու, որ աւազանի անունով Արութին կամ Յարութիւն Սայեաթեան 14 յունիս 1712-ին ծնած էր, մեծ հաւանականութեամբ, Սանահինի մէջ, որ ծննդավայրը եղած էր նաեւ մօրը՝ Սարայի, մեծանուն հայ բանաստեղծ Նաղաշ Յովնաթանի թոռնուհիին: Հայրը՝ Կարապետը, Պոլսոյ հայ-թուրքական աշուղական դպրոցի երախտաւորներէն սալմաստցի Ղուլ-Յարութիւն աշուղի որդին էր, որուն ծննդավայրը հաւանաբար եղած է Հալէպը կամ Ադանան, ըստ երեւոյթին փեսայ եկած էր Սանահին: Սայեաթեաններու ընտանիքը կանուխէն տեղափոխւած է Թիֆլիսի մերձակայ գիւղ մը, ուր մանուկ Յարութիւն ջուլհակութեան ղրկւած է ծնողքին կողմէ:
Եօթը տարի ան ջուլհակութիւն սորվեցաւ եւ ջուլհակ աշխատեցաւ հետագայ մեծ բանաստեղծը, որ իր ստեղծագործութեանց մէջ միշտ օգտագործեց ջուլհակագործի իր հմտութիւնը՝ բանաստեղծական պատկերներու առումով լայնօրէն գործածելով մետաքսեայ թելերու մանւածքին ու հիւսւածքին, վառ ու գրաւիչ գոյներու խաղերուն, թանկարժէք կերպասներու բանւածքին նրբարւեստական փոխաբերութիւնները:
Ընդգծումի արժանի է նաեւ ընտանեկան կազմաւորման այդ ենթահողէն ու միջավայրէն եկող Յարութիւն Սայեաթեանի տիրապետումը, հայերէնի կողքին, վրացերէնի եւ թուրքերէնի, ինչպէս եւ կարեւոր չափով պարսկերէնի ու մասամբ արաբերէնի: Եւ պատահական չէ, որ համակովկասեան տարողութեամբ մեծանուն աշուղ-բանաստեղծ դարձաւ Սայեաթ-Նովան՝ հայերէնով իր ստեղծագործութեան հիմնական ժառանգութեան կողքին, համաշխարհային մշակոյթի գանձարանին կտակելով վրացերէն ու թուրքերէն մեծարժէք երգեր ու բանաստեղծութիւններ:
Բայց, գերազանցապէս հայկական ակունք ունեցաւ հանճարեղ գուսանին ստեղծագործութիւնը: Հայրական եւ մայրական կողմի տաղանդաւոր աշուղներէն, բանաստեղծներէն եւ արւեստագէտներէն ժառանգեց ոչ միայն ընտիր հայերէնն ու բանաստեղծական մշակումի արւեստը, այլեւ՝ հայ ժողովրդական երգ ու պարի աւանդները: Հազիւ երիտասարդ՝ ան հրաժարեցաւ ջուլհակագործութենէ եւ ամբողջապէս նւիրւեցաւ աշուղական կեանքի: Ճամբորդեց Պարսկաստան եւ հասաւ մինչեւ Հնդկաստան: Շրջեցաւ Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան ենթակայ տարբեր երկիրներ: Եւ ամենուրեք, տարբեր ժողովուրդներու ստեղծագործական աւանդներուն մօտէն ծանօթանալով՝ հարստացուց թէ՛ իր գիտելիքներու պաշարը, թէ՛ բանաստեղծական մշակման հնարաւորութիւնները: Ուխտի գնաց, մանաւա՛նդ, Տարօնայ աշխարհի Ս. Կարապետ վանքը, որ կը նկատւէր ժամանակի աշուղներուն հոգե-մտաւոր հասունացման ուխտատեղին:
Արդէն հռչակաւոր աշուղ էր եւ «Սայեաթ-Նովա (պարսկերէն՝ երգի որսորդ)» անունով մկրտւած, երբ հրաւիրւեցաւ վրաց Հերակլ Բ թագաւորին կողմէ արքայական պալատ՝ պաշտօնապէս արքունի աշուղ կարգւելով: Իր այդ հանգամանքով՝ Սայեաթ-Նովա երկար ծառայեց Հերակլ Բ-ի, արժանացաւ անոր վստահութեան:
Վրացական աշուղական բանաստեղծութիւնը հայկական եւ պարսկական պատւաստումով հարստացուցած հանճարեղ բանաստեղծին՝ Հերակլ Բ յանձնարարեց նաեւ քաղաքական առաքելութիւններ եւ, կենսագիրներու վկայութեամբ, հայ մեծ գուսանը վճռորոշ դեր ունեցաւ պարսկական արշաւանքներու դէմ հայ-վրացական-թաթարական զինակցութիւն առաջացնելու գործին մէջ:
Վրաց թագաւորին մօտ Սայեաթ-Նովայի վայելած վստահութիւնը ծանր հարւած ստացաւ, երբ բանաստեղծը սիրահարւեցաւ թագաւորի դստեր՝ Աննայի (կարգ մը կենսագիրներու համաձայն՝ Հերակլ Բ-ի քոյրն էր Աննա): Սայեաթ-Նովա շնորհազրկւեցաւ եւ, այնուհետեւ, մինչեւ իր նահատակութիւնը, բառին իսկական իմաստով թրուբադուրի‘ թափառաշրջիկ աշուղի կեանք ապրեցաւ, ամենուր իր երգն ու բանաստեղծութիւնը տարածեց եւ իր կենդանութեան արդէն արժանացաւ ժողովրդային երգիչի դափնեպսակին: Քանի մը հազարի հասնող աշուղական իր երգերն ու խաղերը, երեք լեզուներով, տարածւեցան բերնէ բերան, ջերմացուցին եւ ծաղկեցուցին ժողովուրդի կեանքին ուրախ եւ տխուր պահերը հաւասարապէս:
Եւ արժանացան յաւերժութեան:
Սայեաթ-Նովա իր կենդանութեան եւ իր ձեռքով լծւեցաւ սեփական ստեղծագործութիւնները գրի առնելու, մանաւանդ վրացերէն եւ թուրքերէն իր երգերը հայացնելու աշխատանքին: Գրականագէտները կը հաստատեն, որ իր Օհան որդին կարեւոր ներդրում ունեցաւ այդ աշխատանքին մէջ եւ մեծապէս օգնեց հօրը: Այսօր Սայեաթ-Նովայէն ունինք, գրաւոր պահւած, աւելի քան 230 հայերէն բանաստեղծութիւն: Բայց կը տիրէ ընդհանուր այն համոզումը, որ տակաւին գոյութիւն ունին հայ հանճարեղ աշուղէն մեր ժողովուրդին կողմէ բանաւոր պահպանւած բազում ստեղծագործութիւններ, որոնք պէտք է հաւաքւին ու գրի առնւին:
Սայեաթ-Նովայի անզուգական ժառանգութիւնը փրկելու եւ մեր ժողովուրդին մատչելի դարձնելու դժւարին, այլեւ երախտաշատ գործին մէջ անփոխարինելի եղաւ ներդրումը հայ ժողովուրդի նոյնքան մեծանուն եւ արժանաւոր հսկաներէն Նիկոլ Աղբալեանի, որուն Սայեաթ-Նովայի նւիրւած ժողովրդային լսարաններու բանախօսութիւնները մէկտեղւած են հատորի մը մէջ:
Հայ մեծ գրականագէտն ու քննադատը, իր կեանքի վերջալոյսին եւ Լիբանանի մէջ՝ ճեմարանի յարկին տակ իր դասաւանդութեանց շրջանին, թիֆլիսեան իր տարիներուն կատարած բանահաւաքի աշխատանքները ի մի բերելով, յիշողութիւնները գրի առնելով եւ Սայեաթ-Նովայի լեզւական եւ ոճաբանական իւրայատկութեանց ամենէն հարազատ ու մատչելի մեկնաբանութեան ձեռնարկելով, փաստօրէն թէ՛ երգեց եւ թէ՛ ասմունքեց հայ հանճարեղ աշուղ-բանաստեղծին լաւագոյն ստեղծագործութիւնները եւ զանոնք մեր սերունդներուն փոխանցեց իբրեւ անկորնչելի ժառանգ ու հարստութիւն:
Կեանքի եւ սիրոյ, տենչանքի ու տառապանքի, վշտի եւ ուրախութեան, իմաստութեան եւ յուսախաբութեանց՝ մարդկային ամենէն իրա՛ւ ու խորախորհուրդ ապրումներուն հանճարեղ երգիչն է Սայեաթ-Նովա:
Որքան ալ դժւար ըլլայ անոր հայերէնը, նորահաս սերունդներն անգամ ուղղակի իրենց սրտէն բխող երգի եւ հոգիի վաւերական խոստովանութեան վերածած են Սայեաթ-Նովայի երգերը:
Եւ բնաւ պատահական չէ, որ հայկեան հանճարին շարժանկարի մեծ վարպետը՝ Սերգէյ Փարաջանով, 1968-ին իր պատրաստած «Նռան գոյնը» կամ «Սայեաթ-Նովա» գործով, ողջ աշխարհը գրաւող արւեստի գլուխգործոց մը սերունդներուն յանձնեց՝ Սայեաթ-Նովայի ներշնչումով:
Իսկ սայեաթ-նովայագէտ հանճարեղ Պարոյր Սեւակը սերունդներուն կտակեց՝
«Սայեաթ-Նովան այնպէս ստեղծագործեց, որ մտաւ երեք ժողովրդի գրականութեան մէջ: Ո՜չ թէ գրականութեան պատմութեան, այլ գրականութեան մէջ՝ կենդանի եւ ապրող, կարդացւող ու երգւող, միշտ ճարւող, բայց միշտ փնտրւող գրականութեան մէջ: Մտաւ իբրեւ աղ: Այսքանով էլ Սայեաթ-Նովան անհատ չէ, թէկուզ եւ մեծ անհատ, այլեւ ժամանակ լցնող շունչ է, տարածութիւն լցնող օդ, եւ այդպիսին մնում է մինչեւ հիմա՝ 200 տարի յետոյ էլ»:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։