Հա

Ազգային

19/10/2016 - 10:20

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Արեւելահայոց առաջին համագումարը կեանքի կոչեց Թիֆլիսի հայ Ազգային խորհուրդը

Սեպտեմբերի վերջին եւ հոկտեմբերի առաջին օրերուն, 99 տարի առաջ, Առաջին Աշխարհամարտի բախտորոշ այն պահուն, երբ 1917-ի համառուսական մեծ յեղափոխութեան հետեւանքով աշխարհաքաղաքական քաոսի մատնւած էր ամբողջ Կովկասը, Թիֆլիսի մէջ գումարւեցաւ արեւելահայոց առաջին համագումարը:

(28 սեպտեմբերի-3 հոկտեմբերի 1917)

Ն.


Սեպտեմբերի վերջին եւ հոկտեմբերի առաջին օրերուն, 99 տարի առաջ, Առաջին Աշխարհամարտի բախտորոշ այն պահուն, երբ 1917-ի համառուսական մեծ յեղափոխութեան հետեւանքով աշխարհաքաղաքական քաոսի մատնւած էր ամբողջ Կովկասը, Թիֆլիսի մէջ գումարւեցաւ արեւելահայոց առաջին համագումարը:
Սեպտեմբերի 28-ին տեղի ունեցաւ համագումարի կազմակերպիչ Միջկուսակցական մարմնին վերջին խորհրդակցութիւնը Թիֆլիսի հայոց առաջնորդարանին մէջ՝ վերջնական եզրակացութեան յանգելու համար համաժողովի նախագահութեան կազմին շուրջ:
Համագումարի նախապատրաստութեան ձեռնարկւած էր ապրիլ 1917-ին, համառուսական Սահմանադիր ժողովի գումարման համար կատարւած համաժողովրդական ընտրութիւններէն ետք, որոնց մասնակցեցան ռուսական կայսրութեան բնակիչ բոլոր ազգութիւնները, այդ շարքին նաեւ կայսրութեան ողջ տարածքին ցրւած հայ ժողովուրդը:
Սահմանադիր ժողովի հայ պատգամաւորներու ընտրութեանց ընթացքին, հայութիւնը գրեթէ երկու երրորդ մեծամասնութեամբ իր վստահութեան քւէն տւաւ Դաշնակցութեան, որ մինչ այդ եղած էր Հայ Կամաւորական-շարժման մղիչ ուժը եւ նախաձեռնողն ու ղեկավար կամքը հայ ազգային Բիւրոյին: Սահմանադիր ժողովի ընտրութիւններէն անմիջապէս ետք, Դաշնակցութիւնը հայ քաղաքական բոլոր կուսակցութեանց առաջարկեց միասնաբար նախաձեռնել հայ ազգային համագումարի մը կազմութեան: Առաջարկը ընդունելութիւն գտաւ եւ ստեղծւեցաւ համագումարը նախապատրաստող Միջկուսակցական մարմինը՝ բժիշկ Համօ Օհանջանեանի նախագահութեամբ, որ միաժամանակ կը գլխաւորէր համառուսական Սահմանադիր ժողովի դաշնակցական ֆրակցիան:
Համաժողովին սկզբնական նպատակադրումը հայ ազգային համագումարի մը առաջացումն էր՝ ներառնելով նաեւ արեւմտահայութիւնը: Այս վերջինը, սակայն, համաժողովրդական քւէներով ընտրւած ներկայացուցչական ժողովներ կամ մարմիններ չունէր: Իսկ ի տարբերութիւն արեւելահայութեան, 1916-ի գարնան արդէն, Արեւմտահայաստան մուտք գործած ցարական զօրքին հետ՝ կայսերական որոշումով, հաստատւած էր Արեւմտահայաստանի հայ ազգային ինքնավար իշխանութիւնը, որ նոյնպէս կը ղեկավարւէր Դաշնակցութեան կողմէ:
Այդ հիման վրայ, մայիս 1917-ին, տեղի ունեցած էր արդէն արեւմտահայոց առաջին համագումարը, որ շաբաթ մը տեւած իր խորհրդակցութեանց աւարտին ընտրած էր բազմանդամ արեւմտահայոց Կենտրոնական խորհուրդ մը՝ Անդրանիկի եւ Կոմսի գլխաւորութեամբ: Խորհուրդը իր կազմէն առաջացուց արեւմտահայ Բիւրօ, որուն վստահւեցաւ արեւմտահայոց առաջին համագումարի որոշումներուն գործադրութիւնը:
Արեւմտահայոց ներկայացուցչական ժողովի գումարումով ու ղեկավար մարմնի ընտրութեամբ, հետեւաբար,- հայ ազգային համագումարի սկզբնական պատկերացումը ինքնաբերաբար փոխարինւեցաւ արեւելահայոց առաջին համագումարը կազմակերպելու տարազով:
Ապրիլ 1917-էն մինչեւ սեպտեմբերի վերջին օրերը, Միջկուսակցական մարմինը իր խորհրդակցութիւնները կենտրոնացուց համագումարի կազմն ու պատգամաւորներու ընտրութեանց սկզբունքները ճշտելու եւ օրակարգի հիմնական հարցերը նախապատրաստող յանձնախումբերը կազմելու աշխատանքին վրայ: Մարմինը ունեցաւ երկարատեւ ու բուռն բանավէճեր, որոնց առանցքը Դաշնակցութեան տիրական ներկայութիւնը սահմանափակելու պնդումն էր միւս կուսակցութեանց կողմէ: Բուռն բանավէճեր տեղի ունեցան նոյնիսկ համագումարի նախօրէին, սեպտեմբերի 28-ի Միջկուսակցական մարմնի վերջին նիստին, համագումարի նախագահութեան կազմին շուրջ:
Թէեւ Միջկուսակցական մարմինը համաձայնութիւն գոյացուց համագումարի պատգամաւորները ընտրովի կատարելու սկզբունքին շուրջ՝ 10 հազար ռուսահայերու 1 պատգամաւոր ընտրելու իրաւունքը հաստատելով, այսուհանդերձ՝ միշտ եւ ամէն տեղ կարելի չեղաւ այդ որոշումը յարգել:
Հետեւանքը եղաւ այն, որ համագումարը ունեցաւ ե՛ւ ընտրովի, ե՛ւ նշանակովի պատգամաւորներու խառն կազմ՝ ընդամենը 203 հոգի: Նշանակովի եղաւ հաստատումը յատկապէս այն պատգամաւորներուն, որոնք անկուսակցական էին եւ ժողովրդային քւէ ստանալու հնարաւորութիւն չունէին, բայց հայ ազգային-քաղաքական իրականութեան մէջ յարգւած հեղինակութիւններ էին:
Արեւմտահայոց խորհուրդը հրաւիրւեցաւ եւ յատուկ ներկայացուցչութեամբ մասնակցեցաւ համագումարին:
Սեպտեմբերի 29-ի կէսօրին, Թիֆլիսի արտիստական թատրոնի մեծ դահլիճին մէջ, Միջկուսակցական մարմնի նախագահ Համօ Օհանջանեան պաշտօնապէս կատարեց բացումը արեւելահայոց առաջին համագումարին: Մասնակից 203 պատգամաւորներէն 113-ը դաշնակցական էր, 43-ը՝ աջակողմեան Ժողովրդական կուսակցութեան անդամ էր, 23-ը՝ Սոցիալիստ-Յեղափոխական էր, իսկ 9 պատգամաւորներ կը ներկայացնէին Սոցիալ-Դեմոկրատ հոսանքը (մենշեւիկ, բոլշեւիկ եւ հնչակեան). անկուսակցական պատգամաւորները 7 հոգի էին:
Ինչպէս որ Սիմոն Վրացեան կը վկայէ՝ «Համագումարին կազմը պատկառելի էր: Համախմբւած էր ռուսահայութեան ընտրանին, ամենէն աչքի ընկնող գործիչները: Բոլոր կուսակցութիւններն ուղարկել էին իրենց լաւագոյն ուժերը: Նախագահութեան մէջ ընտրւեցին (Միջկուսակցական մարմնի մէջ համաձայնաբար հաստատւած տոկոսային համեմատութեամբ - Ն.) Յովհաննէս Քաջազնունին, Ա. Խատիսեանը, Աւետիս Ահարոնեանը (դաշնակցականներ), Բժ. Այւազեանը (ժողովրդական), Լ. Աթաբէգեանը (սոց.-յեղ.), Ղ. Տէր-Ղազարեանը (սոց.-դեմ.), Ստ. Մամիկոնեանը (անկուս.)»:
Պաշտօնապէս եւ իրաւականօրէն միայն ռուսահայոց համաժողովը ըլլալով հանդերձ՝ համաժողովը իրողապէս եւ էապէս դարձաւ հայոց ազգային համագումարը, որ աւելի քան երկու շաբաթ տեւողութեամբ քննութեան առարկայ դարձուց եւ համապատասխան ուղեգիծ ու աշխատանքի ծրագիր կազմեց ամբողջ հայ ժողովուրդի ներկան ու գալիքը յուզող բոլոր խնդիրներուն վերաբերեալ:
Արեւմտահայ գաղթականութեան պատսպարման, պարէնաւորման եւ ընդհանուր հոգատարութեան անմիջական, այլեւ հրատապ հարցերէն մինչեւ Անդրկովկասի վարչա-քաղաքական ապագան յուզող խնդիրները, անցնելով Արեւմտահայաստանի ինքնավարութեան ամրապնդումին առնչւող կարգադրութիւններէն եւ հասնելով Հայ Կամաւորական գունդերու ուժեղացման ու միջկուսակցական համերաշխ գործակցութեան կապւած մտահոգութիւններուն, համագումարը փաստօրէն դարձաւ հայ ժողովուրդի գերագոյն՝ անպաշտօն խորհրդարանը:
Իսկ իր աշխատանքներու աւարտին, համագումարը ընտրեց հայոց Ազգային խորհուրդը, որ Թիֆլիսը նստավայր ունենալով՝ շուտով առաջացուց տեղական իր Ազգային խորհուրդները, յատկապէս Կարս-Ալեքսանդրապոլի, Երեւանի, Զանգեզուր-Ղարաբաղի եւ Բաքւի շրջաններուն մէջ:
Համագումարէն ծնունդ առած հայոց Ազգային խորհուրդն էր, որ մինչեւ 28 Մայիսի 1918-ի Հայաստանի Անկախութեան կերտումի հերոսամարտներուն յաղթական աւարտը, իր ուսերուն շալկեց պատասխանատւութիւնը հայ ժողովուրդի ֆիզիկական պաշտպանութեան ու ազգային-պետական վերականգնումին՝ հայոց պատմութեան ներկայ դարաշրջանի մայրուղին հարթելով:

Յարակից լուրեր

  • Ֆրանսիայի ափերին Առաջին աշխարհամարտի տարիների գերմանական սուզանաւ է յայտնաբերւել
    Ֆրանսիայի ափերին Առաջին աշխարհամարտի տարիների գերմանական սուզանաւ է յայտնաբերւել

    Ֆրանսիայի հյուսիսում գտնւող Վիսսան քաղաքից ոչ հեռու յայտնաբերւել է գերմանական «UC-61» սուզանաւի բեկորները: 

  • Արեւմտահայաստանի դատին իրաւ տէր կանգնողներ կա՞ն
    Արեւմտահայաստանի դատին իրաւ տէր կանգնողներ կա՞ն

    Խօսքը կը վերաբերի տիրութեան եւ ոչ այս կամ այն տօնի առիթով սրահ կամ խրախճանք յուզելու, որուն համար երգիչներու եւ թմբուկներու սովորական աղմուկը բաւարար է: Երէկի, այսօրուան եւ գալիք Պատմութեան առջեւ կանգնած, շարքային հայը եւ աւագը պէտք է յստակութեամբ ըսեն, թէ Արեւմտահայաստանը վերջնականապէս կորսուա՞ծ է թէ ոչ:

  • Առաջնորդ սրբազանը դասախօսում է միջազգային համագումարում
    Առաջնորդ սրբազանը դասախօսում է միջազգային համագումարում

    Չորեքշաբթի կէսօրից յետոյ ժամը 14։00-ին Իսլամական Յարաբերութեանց եւ Մշակոյթի կազմակերպութեան յարկի տակ տեղի ունեցաւ իսլամ եւ Հարաւային Կորէայի կաթոլիկ եկեղեցու համագումարը «Կրօնը եւ բնապահպանութիւն» խորագրով։

  • Տեղի ունեցաւ դպրաց դասի համագումարը
    Տեղի ունեցաւ դպրաց դասի համագումարը

    Հովանաւորութեամբ՝ Թեհրանի Հայոց Թեմի Բարեջան Առաջնորդ՝ Գերաշնորհ Տ. Սեպուհ Արք. Սարգիսեանի եւ հրաւէրով՝ Թեմիս Քրիստոնէական Դաստիարակութեան Բաժանմունքի, ուրբաթ, 23 նոյեմբեր, 2018-ի յետմիջօրէի ժամը 5։00-ին, տեղի ունեցաւ Թեմիս դպրաց դասերի համուագումարը, նիւթ ունենալով «Դպրաց Դասերի Առաքելութիւնը»։

  • Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է
    Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է

    Դիմատետրի էջիս տեղադրած «ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԻ ԳԱՐ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ» յօդուածիս առիթով երէց ընկերս Կարօ Արմէնեան կատարած է սքանչելի նկատողութիւն, որուն ճշմարտութիւնը, հարազատութիւնը եւ իմաստութիւնը թարգմանն է իւրաքանչիւր Դաշնակցականի գաղափարական բծախնդրութեան։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։