Հա

Ազգային

Հինգշաբթի, 20 Հոկտեմբերի 2016 09:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Արտաշէս Յարութիւնեան (1873-1915)

3 հոկտեմբերին, 143 տարի առաջ, Ռոդոսթոյի մերձակայ Մալկարայի մէջ, լոյս աշխարհ եկաւ Արտաշէս Յարութիւնեան, որ կոչւած էր դառնալու հայ գրականութեան ամենէն արւեստագէտ մտաւորականներէն մէկը:
Հայ գիւղի ծնունդ է Արտաշէս Յարութիւնեան, որ հայոց հողին բոյրն ու գոյնը, լոյսն ու շաղը, համն ու յագեցնող ջուրը ամբողջապէս իւրացուց, իր մտքին ու հոգիին շաղախը դարձուց:

Հայաստանեան գրականութեան արւեստագէտ երախտաւորը

Ն.


3 հոկտեմբերին, 143 տարի առաջ, Ռոդոսթոյի մերձակայ Մալկարայի մէջ, լոյս աշխարհ եկաւ Արտաշէս Յարութիւնեան, որ կոչւած էր դառնալու հայ գրականութեան ամենէն արւեստագէտ մտաւորականներէն մէկը:
Հայ գիւղի ծնունդ է Արտաշէս Յարութիւնեան, որ հայոց հողին բոյրն ու գոյնը, լոյսն ու շաղը, համն ու յագեցնող ջուրը ամբողջապէս իւրացուց, իր մտքին ու հոգիին շաղախը դարձուց:
Եղա՛ւ Հայաստանեա՛ն գրականութեան բարձրաճակատ դրօշակիրը, որ կրցաւ գեղարւեստական շքեղութեան հասցնել հայոց աշխարհաբարը:
Արտաշէս Յարութիւնեան գրեթէ ամբողջ կեանքը ապրեցաւ իր ծննդավայրին մէջ: Անոր կեանքին թելը վաղաժամ պոկւեցաւ, երբ հազիւ թեւակոխած 42 տարիքը՝ ան առաջին զոհերէն մէկը դարձաւ Թուրքիոյ գործադրած ցեղասպանական մեծ ոճիրին:
Արտաշէս Յարութիւնեան օժտւած էր իր ներաշխարհը՝ յոյզերն ու խոհերը ամենայն պարզութեամբ եւ գեղեցկութեամբ ընթերցողին առջեւ բանալու բնատուր ձիրքով, ինչպէս որ կը հաստատէ, օրինակի համար, «Կարօտներս» խորագրով 1912-ին գրւած իր բանաստեղծութիւնը.

 

Հոգւոյս խորը կարօտներ կան՝
Որ կը քանդեն զիս օրէ օր,
Ինչպէս բոցին կարմիր լեզուն՝
Մոմին ճերմակ մարմինն աղւո՜ր:

 

Կարօտներ կան խորը մտքիս,
Որ անդադար զայն կը փորեն.
Լա՛ւ, ի՞նչ է վերջն այս ցաւերուն,
Լուռ՝ կը խորհիմ ես ինքնիրեն:

 

Ու կը լայննա՜յ վէրքը տակաւ
Չդարմանւած կարօտներուն.
Ո՛չ ո՛ք գիտէ զանոնք, - ի՜նչ փոյթ,
Ես դագաղն եմ այդ ցաւերուն:

 

Չնչի՞ն ցաւեր. է՜, ո՜վ գիտէ.
Խորհուրդներն են անոնք հոգւոյս.
Մեծ երազներ եւ իղձեր վառ՝
Կը մարին խորն այդ ցաւերուս:

 

Ու կարօտներն իմ մեծամոլ
Կը սպառեն զիս մինչեւ զմահ,
Ինչպէս բոցի կարմիր լեզուն՝
Մոմին մաքուր մարմի՜նն աղւոր:

 

Ծնած Ռոդոսթոյի մերձակայ Մալկարայի մէջ՝ Արտաշէս Յարութիւնեան դարձաւ 1900-ականներու գեղապաշտ սերունդին եւ անոր նւաճած Հայաստանեա՛ն գրականութեան բարձրաճակատ դրօշակիրներէն մէկը, որ եթէ չկրցաւ ճառագայթող աստղ մը դառնալ իր մշակած քերթողութեան կամ գրական-քննադատութեան մէջ, բայց անվիճելիօրէն կրցաւ գեղարւեստական շքեղութեան հասցնել հայոց աշխարհաբարը:
Արտաշէս Յարութիւնեան հնարաւորութիւն չունեցաւ բարձրագոյն ուսման հետեւելու, որովհետեւ ստիպւեցաւ կանուխ տարիքէն կեանքի ասպարէզ նետւիլ եւ ապրուստը ապահովել: Բայց իր ծննդավայրի միջնակարգ դպրոցէն ստացած ուսումը եւ ֆրանսերէնի իմացութիւնը ինքնաշխատութեամբ այնքան զարգացուց, որ կրցաւ ոչ միայն ֆրանսական գրականութեան նորաշունչ հոսանքներուն մօտէն հետեւիլ եւ քայլ պահել անոնց հետ, այլեւ՝ համապատասխան նորարարական շունչ բերել քսաներորդ դարասկիզբի հայ գրականութեան:
Ան բանաստեղծութեամբ մուտք գործեց հայ գրականութեան անդաստանէն ներս: 1890-ականներուն լոյս տեսան անոր «Լքւած քնար» եւ «Երկունք» բանաստեղծական ժողովածուները, ուր տեղ գտած գործերը գրաւեցին ընթերցողին ուշադրութիւնը՝ իրենց լեզւական գեղեցկութեամբ, խոհական պատկերներով եւ արւեստագէտի ճոխ երանգապնակով: Իսկ տասնամեակ մը ետք, 1910-ին իր լոյս ընծայած բանաստեղծական երրորդ հատորով՝ «Նոր քնար»-ով, Արտաշէս Յարութիւնեան հայ գրականութեան ընծայեց ուշագրաւ էջեր, որոնք կը վկայեն գրականագիտական եւ գեղարւեստական բարձր որակի եւ մշակւածութեան տէր գրողի իր արժանաւորութեան մասին:
1895-96-ի Համիդեան կոտորածները ամայացուցին հայ գրական հրապարակը:
Տաղանդաւոր մեր գրողներէն շատեր կա՛մ պաշտօնապէս Պոլսէն հեռացւեցան, կա՛մ ազատ ոստաններ փնտրեցին իրենց ստեղծագործական աշխատանքը շարունակելու համար: Ամայութիւնը «լեցնելու» եկան անորակ եւ ծառայամիտ գրողներ: Ահա՛ այդ մթնոլորտին մէջ, Պոլսոյ «Հայրենիք» օրաթերթի էջերուն, սկսան լոյս տեսնել Մալկարայէն երիտասարդի մը գրականագիտական եւ ազգային-մշակութային ընդգրկուն յօդւածները, որոնք արեւմտահայ արձակի իրենց բարձրորակ մշակումով եւ դարաշրջանի ամենէն առաջապահ շարժումներու արձագանգով՝ անմիջապէս գրաւեցին ընթերցող հասարակութիւնը: Աւելի՛ն. Պոլսոյ գրական ամայացած հրապարակը լեցուցին եւ ջերմացուցին Հայաստանեան գրականութեան կրակը արծարծող վերլուծումներով, խորհրդածութիւններով եւ գրախօսականներով:
Իբրեւ այդպիսին՝ Արտաշէս Յարութիւնեան մինչեւ 1908-ի Սահմանադրութեան հռչակումը, բառին լաւագոյն իմաստով տեղապահի դեր կատարեց արեւմտահայ գրականութեան մէջ: Նորահաս գրողներուն եւ ընթերցող հասարակութեան միջեւ կամուրջի դեր ստանձնեց: Եւրոպական մտքի եւ գրական շարժումներուն առջեւ փակւած լուսամուտները յետ բացաւ՝ յատուկ ճիգ թափելով, որպէսզի հայաստանեան գրականութեան պատւաստումին ծառայեն այդ ներարկումները: Բայց մանաւանդ ներքին գաւառներու հայութեան ձայնը լսելի դարձուց հետեւողականօրէն՝ հայրենի հողն ու տոհմիկ աւանդութիւնները հաղորդական եւ սիրելի դարձնելով օսմանեան մայրաքաղաքի հայութեան:
Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, երբ արեւմտահայ գրականութեան գեղապաշտ սերունդը իր փառքերի օրերը կապրէր, երբ «Մենք»-ն ու «Մեհեան»-ը, «Նաւասարդ»-ն ու «Ազատամարտ»-ը նոր ու լայն հորիզոններու կը բանային հայ գրականութիւնն ու ընդհանրապէս հայ միտքը, Արտաշէս Յարութիւնեան աշխոյժ մասնակիցն ու առաջապահ դրօշակիրը մնաց վերազարթնումի եւ վերանորոգման այդ բոլոր շարժումներուն:
1913-ին վերջնականապէս հաստատւեցաւ Պոլիս՝ աւելի գործօն մասնակցութիւն բերելու համար գրական հրապարակի աշխուժացման:
Բայց հասունացման իր տարերքին հասած Արտաշէս Յարութիւնեանի երթը յանկարծ խափանւեցաւ 1915-ի Ապրիլ 24-ին, երբ մեր հոգեմտաւոր ամբողջ սերուցքը բրտօրէն ձերբակալւեցաւ, հաւաքաբար աքսորւեցաւ եւ թուրքական վայրագութեան ու գազանութեան «խրախճանքներ»-ու մէջ նահատակւեցաւ:
Արտաշէս Յարութիւնեան իր ուրոյն տեղը նւաճեց հայ գրականութեան մէջ:
Խիտ ու պատկերաւոր, խոհուն եւ գեղեցիկ իր աշխարհաբարով ու իմացական զեղումներով՝ ան ուղի հարթեց հայ գրականութիւնը ՀԱՅԱՍՏԱՆԵԱՆ իր ակունքներով ու աւանդներով վերանորոգելու եւ արդիականացնելու շարժումին առջեւ:
Այդ առումով խօսուն է անոր «Մեսրոպ Մաշտոց»-ի նւիրւած քերթւածը.-

 

Երանելին մենակեաց մ՛էր նորատի,
Հոգին՝ ազատ անցաւորին պայմանէն,
Եւ անձնատուր Երազի մը տարօրէն,
Որ մենութեան անկիւնին մէջ կը փթթի:

 

Տւայտանք մը խոր, անսփոփ կարօտի
Մենակեացին կը պրկէր սիրտն ուժգնօրէն.
Պիտի գտնէ՜ր, երբ գար շնորհն հրեղէն,
Պայծառ բխում աստւածային ոլորտի:

 

Եւ աղօթքի պահու մը մէջ վերասլաց,
Հոգւոյն վճիտ ամենատես աչքը բա՜ց,
Տեսա՜ւ շարանն հրաքանդակ տառերուն…

 

Ու դարեր վերջ, նոյնիսկ դպիր մ՛աննշան
Այդ նիշերով թեւ կու տայ իր ներշնչման՝
Սուրբին ձօնւած իր այս տաղովն անանուն:

Related items

  • «Ես եկել եմ դարերից ու գնում եմ յաղթական…»

    Այսօր լրանում է հայ հանճարեղ բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի ծննդեան 120-ամեակը։ Եղիշէ Չարենցը (Եղիշէ Սողոմոնեան) ծնւել է 1897 թւականի մարտի 13-ին (Նոր տոմարով՝ մարտի 25-ին) Կարսում:

  • Ինչպէս է թուրքերի առնւազն 3 սերունդ սերտել նշանաւոր թուրք բանաստեղծի` հայուհուն նւիրւած բանաստեղծութիւնը

    Թուրքիայի Իզմիր քաղաքի ֆոլկլորային արւեստի թանգարանում բացւել է յայտնի թուրք նկարիչ և բանաստեղծ Բեդրի Րահմի Էիւբօղլուին նւիրւած ցուցադրութիւն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Joomla-ի վրիպազերծման կառավարակետ

Աշխատաշրջան

Հարցումների հսկման արդյունքները

Հիշողության օգտագործում

ՏԲ-ի հարցումներ