Հա

Ազգային

23/10/2016 - 10:10

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 5 հոկտեմբերի 1918՝ Թուրքական զօրքերը ի վերջոյ հեռացան Լոռի-Փամբակի շրջանէն

Հոկտեմբերի 5-ին, 98 տարի առաջ, ռազմա-քաղաքական նշանակալից զարգացումով յղի թւական մը եղաւ մեր ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան մէջ:
1918-ի աշնան, Առաջին Աշխարհամարտը մօտեցած էր իր աւարտին եւ պատերազմի մեծ պարտեալներէն Օսմանեան կայսրութեան զօրքերը կա՛մ անձնատուր կըլլային Դաշնակիցներուն, կա՛մ արագընթաց նահանջով կամփոփւէին կայսրութեան արեւելեան նահանգներուն խորերը:

Ն.


Հոկտեմբերի 5-ին, 98 տարի առաջ, ռազմա-քաղաքական նշանակալից զարգացումով յղի թւական մը եղաւ մեր ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան մէջ:
1918-ի աշնան, Առաջին Աշխարհամարտը մօտեցած էր իր աւարտին եւ պատերազմի մեծ պարտեալներէն Օսմանեան կայսրութեան զօրքերը կա՛մ անձնատուր կըլլային Դաշնակիցներուն, կա՛մ արագընթաց նահանջով կամփոփւէին կայսրութեան արեւելեան նահանգներուն խորերը:
Իսկ հայ ժողովուրդը, մայիսի 1918-ի վերջերուն թուրքական բանակը նահանջի մատնած, հաստատակամ քայլերով կառաջանար իր նւաճած անկախութիւնը ամրապնդելու, նորաստեղծ հայ ազգային պետականութեան հիմերը արմատաւորելու եւ տասը հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրայ հռչակւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը սրընթաց ընդարձակելու ուղղութեամբ:
Աշխարհաքաղաքական նման զարգացումներու խորապատկերին վրայ, 5 հոկտեմբերի 1918-ին, Երեւանի մէջ, այսպէս կոչւած արեւելեան ճակատի թուրքական զօրքերուն ընդհանուր հրամանատարը՝ Խալիլ փաշա յայտարարեց, թէ Պոլիսէն հրահանգ ստացած է պարպելու Հայաստանի հիւսիսը՝ որոշապէս Լոռի-Փամբակի շրջանը թուրքական զօրքերէն:
Նո՛յն Խալիլ փաշան, որ տակաւին ամիսներ առաջ, յունիս 1918-ին, Բաթումի մէջ, քանի մը օրւան կեանք ունեցող Հայաստանի Հանրապետութեան պարտադրած էր ստորագրութիւնը Բաթումի խայտառակ դաշնագրին՝ անկախ Հայաստանը իրաւականօրէն ճանչնալու թուրքական «զիջում»-ին դիմաց հայկական իշխանութեանց ստիպելով, որ Հայաստանը կծկւի միայն տասը հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրայ եւ ենթարկւի, իր ներքին քաղաքականութեան մէջ անգամ, թուրքական պետութեան շահերէն թելադրւած պահանջներուն, ինչպէս օրինակ՝ Հայաստանի հիւսիսէն ու հարաւէն թուրքական զօրքերու անարգել տեղաշարժին դէպի Բաքու կամ Թեհրան...
Փաստօրէն 5 հոկտեմբերի 1918-ի Խալիլ փաշայի երեւանեան յայտարարութիւնը եւ անոր անմիջապէս հետեւած թուրքական բանակի հայաստանեան սահմաններէն ընդհանուր հեռացումը եղաւ դարձակէտ մը նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան լիարժէք կայացման ճամբուն վրայ:
Հայկական բանակը ձեռնարկեց ընդհանուր առաջխաղացքի ե՛ւ արեւելահայաստանի գրաւեալ տարածքներուն վերատիրանալու, ե՛ւ Արեւմտահայաստանի ուղղութեամբ շարժելու առումներով: 1918-ի հոկտեմբերէն մինչեւ 1919-ի մայիսը, Անկախ Հայաստանի տարածքը փաստօրէն տասնապատիկ անգամ ընդարձակւեցաւ, ինչ-որ հիմք տւաւ Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ կառավարութեան՝ Ալ. Խատիսեանի վարչապետութեամբ, «Միացեալ, Ազատ եւ Անկախ Հայաստան»-ի կերտումը հռչակելու իբրեւ Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին քաղաքականութեան գերագոյն առաջնահերթութիւնը:
Խալիլ փաշայի զօրքերուն հեռացումը, յատկապէս Լոռի-Փամբակի շրջանէն, նաեւ սրեց լարւածութիւնը դրկից եւ նորաստեղծ երկու հանրապետութեանց՝ Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ:
Հայ-վրացական կնճիռը անմիջապէս բորբոքեցաւ, վրացական իշխանութիւնները պահը յարմար նկատեցին քուլիսներու մէջ իրենց մշակած քարտէզները եւ Հայաստանի հիւսիսային շրջաններուն տիրապետելու ծրագիրները անյապաղ իրականացնելու համար: Իսկ ՀՀ պաշտպանութեան նախարար զօրավար Դրօ կատարւած իրողութեան առջեւ դրաւ վրացիները, երբ հայկական բանակի զօրամասերով փոխարինեց թուրքական նահանջող զօրքերը:

Հայ-վրացական լարւածութիւնը մինչեւ իսկ պատերազմի յանգեցաւ, բայց թուրքական զօրքերու նահանջին յատկացւած այս հակիրճ անդրադարձ-յիշեցումը տեղը չէ աւելիով կենտրոնանալու այդ զարգացումներուն վրայ: Պարզապէս պէտք է նշել, որ եթէ Դրօ եւ Հայաստանի կառավարութիւնը չնետէին այդ արագ քայլը, Լոռւայ աշխարհը եւս այսօր մատնւած պիտի ըլլար հայկական Ջաւախքի ճակատագրին:
Ուղղակի թուրքական զօրքերու հեռացման վերաբերեալ պէտք է աւելցնել, որ նախ անձամբ Խալիլ փաշա ինք՝ հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ միշտ պիտի խորհրդանշէ թուրք զինւորականի հակահայ մոլուցքն ու դիւանագիտական կեղծաւորութիւնը միանգամայն եւ, ապա, անոր ընդհանուր հրամանատարութեան տակ գործող Լոռի-Փամբակի շրջանի թուրքական զօրաբաժինը միշտ պիտի յիշւի մայիսի 20-էն մինչեւ հոկտեմբերի 5-ը իր իրագործած հայերու ահաւոր կոտորածներով եւ ամբողջական ալան-թալանով:
Խալիլ փաշա (1882-1957) հօրեղբայրն էր տխրահռչակ Էնւեր փաշայի: Զինւորական ծառայութեան կոչւած էր Աբդուլ Համիդի օրով եւ ամբողջական հաւատարմութեամբ ծառայած էր մեծ մարդասպանի ջարդարար քաղաքականութեան՝ օսմանեան տիրապետութեան տակ ինկած բոլոր ազգութիւններուն, մանաւանդ հայ ժողովուրդին նկատմամբ: Ա Աշխարհամարտի ընթացքին եղած էր ընդհանուր հրամանատարը նախ հարաւ-արեւելեան ռազմաճակատի (Միջագետք), ապա՝ ամբողջ արեւելեան ռազմաճակատի:
Առաջին Աշխարհամարտին թուրքական պարտութենէն եւ զինադադարէն ետք՝ ան ապաստանեցաւ Մոսկւա, ուր եւ «ճարտարապետ»-ը դարձաւ Լենին-Քեմալ ռազմա-քաղաքական մերձեցման ու հակաՀայաստանի Հանրապետութիւն զինակցութեան: Իսկ 1923-ին Քեմալական Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջազգային հաստատագրումէն ետք, հրաւիրւեցաւ Թուրքիա եւ հոն ապրեցաւ մինչեւ 1957:
Խալիլի հակահայ խժդժութեանց գլխաւոր զոհը եղաւ Լոռի-Փամբակի շրջանի հայութիւնը: Ինչպէս որ Սիմոն Վրացեան կը վկայէ իր «Հայաստանի Հանրապետութիւնը» աշխատասիրութեան մէջ, «Համաշխարհային պատերազմից հայ ժողովրդի կրած վնասների Քննիչ յանձնաժողով»-ը, դեկտեմբերի 1918-ի վերջերուն իր հրապարակած պաշտօնական զեկոյցին մէջ, մանրամասն կը նկարագրէ 20 մայիսի 1918-ին թուրքական զօրքի Լոռի-Փամբակ մուտքէն սկսեալ գործւած ջարդերն ու թալանումները հայ անզէն բնակչութեան նկատմամբ:
Պաշտօնական այդ զեկոյցին համաձայն՝ թուրքական գրաւման հինգ ամիսներուն, ոչ միայն 8000 ռազմագերիներ դէպի Էրզրում քշւեցան եւ կոտորւեցան, ոչ միայն տասնեակ հազարներով անզէն հայ գիւղացիք ջարդւեցան, այլեւ միջազգային յանձնաժողովի հաշւարկներով՝ աւելի քան 15 միլիոն դոլար արժողութեամբ նիւթական կորուստի ենթարկւեցաւ շրջանի հայութիւնը:
Նման չարաղէտ թուրքական ներխուժման աւարտը խորհրդանշող թւական է 5 հոկտեմբերի 1918-ը:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։