Հա

Ազգային

27/10/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լիւսի Թարգիւլ (Թարգիւլեան, 1905-1955)

10 հոկտեմբերին, 61 տարի առաջ, քաղաքամայր Երեւանի մէջ, յիսուն տարեկանին վախճանեցաւ արդի հայ գրականութեան կանացի եւ հայաշո՛ւնչ ձայներէն արձակագիր Լիւսի Թարգիւլ:
Քսաներորդ դարու 30-ականներէն մինչեւ 50-ականներու կէսը, հայրենի գրականութեան անդաստանէն ներս ստեղծագործական ու հրապարակագրական բեղուն վարուցան կատարած տաղանդաւոր գրագիտուհին է Լիւսի Թարգիւլ, որ իր ժամանակին հայ ազգային արժէքներու եւ հայեցի շունչի երախտաշատ քարոզիչ մը եղաւ:

Կոմիտասեան շունչին եւ պատգամին ունկնդիր գրագիտուհին

Ն.

 

10 հոկտեմբերին, 61 տարի առաջ, քաղաքամայր Երեւանի մէջ, յիսուն տարեկանին վախճանեցաւ արդի հայ գրականութեան կանացի եւ հայաշո՛ւնչ ձայներէն արձակագիր Լիւսի Թարգիւլ:
Քսաներորդ դարու 30-ականներէն մինչեւ 50-ականներու կէսը, հայրենի գրականութեան անդաստանէն ներս ստեղծագործական ու հրապարակագրական բեղուն վարուցան կատարած տաղանդաւոր գրագիտուհին է Լիւսի Թարգիւլ, որ իր ժամանակին հայ ազգային արժէքներու եւ հայեցի շունչի երախտաշատ քարոզիչ մը եղաւ: Յատկապէս յետմահու՝ 1956-ին լոյս տեսած իր «Կոմիտաս» վէպով, ան յիշարժան տեղ կը գրաւէ հայ գրականութեան ոսկեմատեանին մէջ:
Կոմիտասեան շունչի եւ ազգային ոգիի հանճարեղ վերծանող Պարոյր Սեւակն անգամ, ինչպէս որ մեծ բանաստեղծի մօտիկ ազգականներէն արւեստի գործիչ Վազգէն Ղազարեան կը վկայէ յուշագրական էջի մը մէջ, պատգամած էր ատենին՝ «Անպայման կը գտնես ու կը կարդաս Լիւսի Թարգիւլի «Կոմիտաս» վէպը:
Աւազանի անունով Լիւսի Սահակի Թարգիւլեան ծնած է 1905-ին, Արեւմտեան Հայաստանի հայահոծ օրրան Վան քաղաքին մէջ: 1914-ին ընտանեօք տեղափոխւած են Արեւելեան Հայաստան: Միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է Թիֆլիսի «Յովնանեան» վարժարանին մէջ: 1929-ին աւարտած է Երեւանի Պետական համալսարանի Պատմագրական ֆակուլտետը: Իսկ 1933-ին բարձրագոյն ուսման տիրացած է Մոսկւայի խմբագրական-հրատարակչական ինստիտուտին մէջ:
Համացանցային ու հանրագիտական աղբիւրները ժլատ են արձակագիր ու թարգմանիչ Լիւսի Թարգիւլի կենսագրութեան մանրամասներուն եւ գրական-հասարակական գործունէութեան երեսներուն վերաբերեալ իրենց փոխանցած տեղեկանքին մէջ: 

Երիտասարդ տարիքէն գրական ասպարէզ մուտք գործելով՝ շնորհալի գրագիտուհին իր ազգանւան «եան» ածանցը կրճատելով, ընթերցող հասարակութեան ներկայացաւ ու ճանաչում գտաւ Լիւսի Թարգիւլ գրչանունով:
1927-ին, տակաւին ուսանող, Թարգիւլ նշանակւեցաւ «Հայաստանի աշխատաւորուհի» ամսագրի խմբագիր: 1934-ին միացաւ ԽՍՀՄ Գրողներու միութեան: Բայց 30-ականներու սկիզբէն արդէն թափ առած էր հայ մտաւորականութեան դէմ Ստալինեան կամակատարներուն ծաւալած հակազգային ու հակադաշնակցական արշաւանքը: Երիտասարդ գրագիտուհին անշնչելի գտաւ իր հայրենի հարազատ հողին վրայ ստեղծւած բանսարկութեանց եւ խծբծանքներու մթնոլորտը: Տեղափոխւեցաւ Մոսկւա, ուր գրական-ստեղծագործական աշխատանքի համեմատաբար տանելի պայմաններ գտաւ: Մոսկւա մնաց մինչեւ Երկրորդ Աշխարհամարտի աւարտը, որմէ ետք վերադարձաւ Երեւան, ուր եւ վախճանեցաւ 1955 թւականի հոկտեմբերի 10-ին:
Լիւսի Թարգիւլի վերաբերեալ ուշագրաւ վկայութեան մը կարելի է հանդիպիլ «Հայոց աշխարհ» թերթի էջերուն, տարիներ առաջ լոյս տեսած, Կիմա Եղիազարեանի ստորագրութեամբ յօդւածի մը մէջ, որ կանդրադառնայ նաեւ մեր օրերուն հայրենի գրական հրապարակին վրայ յամեցող անհանդուրժողութեան եւ բանսարկութեանց վատառողջ մթնոլորտին ու կը յիշեցնէ.-
«Հայաստանի Գրողներու միութեան տարեգրութիւնը հարուստ է»... այնպիսի նիստերով ու ընդհանուր ժողովներով, «որոնք հրաւիրւել են թշնամի նացիոնալիստ-տրոցկիստներին, սովետական իրականութիւնը խեղաթիւրւած ներկայացնողներին մերկացնելու, դատապարտելու եւ աքսորելու նպատակով:
«1930-40-ական թւականների տարեգրութեան մէջ, յատկապէս, դժւար է գտնել մի էջ, որը, այսպէս ասած, մաքուր է. համատարած բանսարկութիւններ ու զրպարտութիւններ են:
«Ահաւասի՛կ. «Հայաստանի Գրողների միութիւնը հրաւիրում է Խորհրդային Գրողների միութեան գործունէութիւնում նախադէպը չունեցող ընդհանուր ժողով... Ժողովը քննում է ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի պլենումի արդիւնքները, Ստալինի զեկուցումն ու եզրափակիչ խօսքը: Ճառով հանդէս է գալիս Հ.Գ.Մ. պատասխանատու քարտուղար Գէորգ Աբովը:
Այնուհետեւ, հինգ օրւայ ընթացքում, աւելի քան քառասուն ելոյթ ունեցողներ մերկացնում են Գրողների միութիւնն իրենց շահատակութիւնների ասպարէզ դարձրած երկերեսանի նացիոնալիստ-տրոցկիստ դր. Տէր-Սիմոնեանին, Ա. Բակունցին, Վ. Ալազանին, միւս թշնամիներին, ինչպէս նաեւ նրանց, ովքեր զգօնութեան աններելի բթացմամբ անտեսել են դաւաճանների մեքենայութիւնները» (1937 թ., ապրիլի 17-21):
«Բացենք պատահական էջերից եւս մէկը. «Տեղի է ունենում Հ.Գ.Մ. վարչութեան հերթական նիստը: Քննարկւում է «Սովետական Հայաստան» թերթում տպագրւած «Սովետական գրողին անվայել քայլ» վերնագրով յօդւածը: Հ.Գ.Մ. պատասխանատու քարտուղար Հ. Սիրասը, միւս ելոյթ ունեցողները, միանում են յօդւածագրին ու նշում, որ Հ.Գ.Մ. անդամ Լիւսի Թարգիւլը Փարիզի «Հայ կին» ամսագրում տպագրելով «Ազնւականները» ակնարկը, գռեհկօրէն աղաւաղել է սովետական իրականութիւնը, վիրաւորել սովետական կնոջ ինքնասիրութիւնն ու վեհ զգացումները:
«Վերջում խօսք խնդրելով՝ Լ. Թարգիւլը ընդունում է իր յանցանքը, խոստանում առաջիկայում ճշմարտացիօրէն պատկերել սովետական իրականութիւնը, խուսափել գռեհիկ նատուրալիզմից ու սեքսուալիզմից: Քննարկւող հարցի կապակցութեամբ՝ Գրողների միութեան վարչութիւնը կայացնում է որոշում՝ ակնարկը որակելով սովետական գրականութեան հետ կապ չունեցող, մարդկային արժանապատւութեան դէմ ուղղւած գրական գռեհիկ վիժւածք» (1948 թ., փետրւարի 7):
Հակառակ այդօրինակ ճնշումներուն, Լիւսի Թարգիւլ շարունակեց ինքնահաւատարիմ մնալ եւ ազգային արժէքներու հայաշունչ տարածման ծառայեցնել իր ստեղծագործական հետագայ գործունէութիւնը: Այսուհանդերձ՝ կեանքը երկար ապրելու ժամանակ չտւաւ արժէքաւոր գրողին: Բայց մինչեւ 1955-ի իր ապաժամ մահը, Լ. Թարգիւլ կարողացաւ հրատարակութեան պատրաստել եւ իրարու ետեւէ լոյս ընծայել «Ծաղկաւան» (Ե., Հայպետհրատ, 1948, 98 էջ), «Պիոներական խոստում» (Ե., Հայպետհրատ, 1952, 65 էջ), «Պատմւածքներ» (Ե., Հայպետհրատ, 1954, 28 էջ), «Թռչող ծաղիկներ», (Ե., Հայպետհրատ, 1955, 60 էջ) եւ «Կոմիտաս» (Ե., Հայպետհրատ, 1956, 402 էջ) գործերը:
Յատկապէս յետմահու լոյս տեսած «Կոմիտաս»-ի կեանքին եւ գործունէութեան նւիրւած Լ. Թարգիւլի վէպը հանդիսացաւ խորհրդային ամբողջատիրութեան «Ձնհալ»-ի ժամանակաշրջանը հունաւորող հայ գրականութեան կարեւոր գործերէն մէկը:
Ինչպէս որ ծանօթ գրական քննադատ եւ գրող Իւրի Խաչատրեան կը հաստատէ Մեծ Եղեռնի յիսնամեակին առիթով հայրենի հայութեան պահանջատիրական պոռթկումին նւիրւած իր «Հրաշալի տասնամեակ. 1955-1965» խորագրով յօդւածին մէջ («Ազգ», 02-09-2006), Լ. Թարգիւլի «Կոմիտաս»-ը ազգային զարթօնքի ալիք բարձրացնող գլխաւոր գործերէն մէկը եղաւ:
Կոմիտասի ողբերգական կեանքին ու վախճանին ընդմէջէն ներկայացնելով եւ խարանելով հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութիւնը՝ խորհրդահայ գրականութեան կանացի եւ հայաշունչ այս ձայնը խորհրդային լուծի տակ մեր ազգային արմատներուն վերադառնալու եւ ազգային մեր արժէքներուն տէր կանգնելու հունը լայն բացաւ մեր ժողովուրդին եւ հետագայ սերունդներուն առջեւ:
Լիւսի Թարգիւլի գրական ժառանգութեան մաս կազմող գործերէն են՝ «Ճանկեր»-ը (Ե., Պետհրատ, 1931, 64 էջ), «Ճակատում» վէպը (Ե., Պետհրատ, 1932, 246 էջ), «Հսկաների շարքում» վէպը (Ե., Պետհրատ, 1937, 290 էջ), «Դէպի Իսպանիա» վիպակը (Ե., Պետհրատ, 1939, 74 էջ), «Երաժիշտը» (Ե., Հայպետհրատ, 1942, 75 էջ), «Մայրեր»-ը (Ե., Հայպետհրատ, 1942, 41 էջ), «Փոքրիկների մեծ գործը» (Ե., Հայպետհրատ, 1942, 96 էջ), «Լուսնի սոնատ»-ը (Ե., Հայպետհրատ, 1944, 58 էջ) եւ ուրիշներ:

Յարակից լուրեր

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

    Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։