Հա

Ազգային

30/10/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 13 հոկտեմբերի 1921՝ Կարսի անձնատւական Դաշնագիրին խայտառակութիւնը

Հոկտեմբերի 13-ին, 95 տարի առաջ, Լենինի Ռուսաստանն ու Քեմալի Թուրքիան Խորհրդային Հայաստանին պարտադրեցին ստորագրել Հայկական Հարցը թաղելու կոչւած Կարսի Դաշնագիրը:
Կարսի Դաշնագիրը խորքին մէջ կրկնութիւնն էր, գրեթէ նոյնութեամբ, ամիսներ առաջ՝ 16 մարտի 1921-ին կնքւած Մոսկւայի տխրահռչակ դաշնագիրին: Բայց կար կարեւոր եւ հիմնական մէկ տարբերութիւն:

Ն.


Հոկտեմբերի 13-ին, 95 տարի առաջ, Լենինի Ռուսաստանն ու Քեմալի Թուրքիան Խորհրդային Հայաստանին պարտադրեցին ստորագրել Հայկական Հարցը թաղելու կոչւած Կարսի Դաշնագիրը:
Կարսի Դաշնագիրը խորքին մէջ կրկնութիւնն էր, գրեթէ նոյնութեամբ, ամիսներ առաջ՝ 16 մարտի 1921-ին կնքւած Մոսկւայի տխրահռչակ դաշնագիրին: Բայց կար կարեւոր եւ հիմնական մէկ տարբերութիւն: Մոսկւայի դաշնագիրը կնքւած էր պարզապէս Քեմալական Թուրքիոյ եւ Լենինեան Ռուսաստանի միջեւ, մինչդեռ Կարսի պայմանագիրը կնքւեցաւ մէկ կողմէ նոյն Քեմալական Թուրքիոյ, իսկ միւս կողմէ Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ադրբեջանի խորհրդային իշխանութեանց միջեւ, անշուշտ Լենինեան Ռուսաստանի միջնորդութեամբ եւ... երաշխաւորութեամբ:
Կարսի Դաշնագիրին ստորագրութենէն առաջ տեղի ունեցաւ անոր ստորադիր նոյն կողմերուն միջեւ Կարսի խորհրդաժողովը, որ բացւեցաւ 1921-ի սեպտեմբերի 26-ին ու իր աւարտին յանգեցաւ հոկտեմբերի 13-ին:
Մոսկւայի դաշնագիրին 15-րդ յօդւածով՝ Խորհրդային Ռուսաստանը յանձն առած էր, Անդրկովկասի երեք խորհրդային հանրապետութիւններուն նկատմամբ, դիմել անհրաժեշտ քայլերուն, որպէսզի Հայաստանը, Վրաստանը եւ Ադրբեջանը եւս Թուրքիոյ հետ ստորագրեն «Բարեկամութեան ու եղբայրութեան» դաշնագիր մը, ուր անպայման պիտի ճանչցւէին ու հաստատւէին իւրաքանչիւր հանրապետութեան վերաբերեալ Մոսկւայի Դաշնագրով ճշտւած կէտերը:

Մինչ Թուրքիա իր սեփական մեկնաբանութիւնը կուտար Մոսկւայի դաշնագրի այդ 15-րդ յօդւածին եւ կը պահանջէր, որ Անդրկովկասի երեք խորհրդային իշխանութիւնները, Կարսի մէջ, առանձին-առանձին պայմանագրեր կնքեն Թուրքիոյ հետ, Ռուսաստան՝ իբր թէ արտայայտելով անդրկովկասեան հանրապետութեանց ընդդիմութիւնը, կառաջարկէր որ Մոսկւայի Դաշնագրին հիմնական կէտերը նոյնը պահւին, բայց Հայաստան, Վրաստան եւ Ադրբեջան պարտաւոր չըլլան առանձին-առանձին պայմանագիր ստորագրելու Թուրքիոյ հետ եւ բաւարարւին ընդհանուր մէկ պայմանագրի ստորագրութեամբ:
Ժամանակը շուտով ցոյց տւաւ, որ Լենինի Ռուսաստանը ոչ թէ անդրկովկասեան երեք հանրապետութիւններուն շահերն ու իրաւունքները, այլ ի՛ր սեփական կայսերապետութեան հաշիւները առաջ կը քշէր, երբ Կարսի մէջ ամէն ճիգ թափեց, որպէսզի Մոսկւայի պայմանագրին հետեւողութեամբ ու նմանութեամբ միացեալ պայմանագրի մը ստորագրութիւնը պարտադրէ Անդրկովկասի երեք հանրապետութիւններուն, յատկապէ՛ս Հայաստանին:
Կարսի խորհրդաժողովին Հայաստանի կողմէ մասնակցեցան Ասքանազ Մռաւեան (արտաքին գործերի ժողկոմ, պատւիրակութեան նախագահ) եւ Պօղոս Մակինցեան (ներքին գործերի ժողկոմ), Վրաստանի կողմէ՝ Շալւա Էլիաւա (ռազմական եւ ծովային գործերի ժողկոմ) եւ Ալեքսանդր Սւանիձէ (արտաքին գործերի եւ ֆինանսների ժողկոմ), Ադրբեջանի կողմէ՝ Բեհբուդ Շահթախթինսկի (պետական վերահսկողութեան ժողկոմ, պատւիրակութեան նախագահ), Ռուսաստանը ներկայացուց Եակով Գանեցկին, թուրքական կողմը ներկայացուցին Քեազիմ Կարաբեքր փաշա (Արեւելեան ռազմաճակատի հրամանատար, պատւիրակութեան նախագահ), Վելի բէյ, Մուխթար բէյ եւ Մեմդուհ Շեւքեթ բէյ (Ադրբեջանի մօտ Թուրքիոյ լիազօր ներկայացուցիչ):
Կարսի դաշնագիրը կը բաղկանայ ներածութենէ մը, 20 յօդւածներէ եւ 3 յաւելւածներէ: Առաջին յօդւածով իրենց ուժը կորսնցուցած կը համարւին բոլոր այն պայմանագրերը, որոնք կնքւած են ստորագրող կողմերու տարածքներէն ներս անցեալին գոյութիւն ունեցաւ ինքնիշխան կառավարութեանց միջեւ: Այդպէս, օրինակ, չեղեալ կը համարւի Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը (որ կնքւեցաւ 1920-ի դեկտեմբերի 3-ին):
Չեղեալ կը համարւին նաեւ (բացառութեամբ Մոսկւայի ռուս-թուրքականին) այն պայմանագրերը, որոնք կնքւած են երրորդ պետութեան մը հետ եւ կը վերաբերին Անդրկովկասի հանրապետութիւններուն:
Երկրորդ յօդւածով, որ առանձնապէս կարեւոր էր Թուրքիոյ համար, ստորագրող կողմերը չեն ճանչնար «բռնի ուժով» պարտադրւած որեւէ պայմանագիր կամ միջազգային այլ քայլ, ինչ-որ պարզապէս կը նշանակէր, թէ Խորհրդային Հայաստանը չի ճանչնար 1920 թւականի օգոստոսի 10-ին կնքւած Սեւրի հաշտութեան դաշնագիրը, որ իբր թէ «բռնի ուժով» պարտադրւած էր...
Թուրքիոյ եւ Անդրկովկասի հանրապետութեանց միջեւ սահմանագիծը որոշող յօդւած էր չորրորդը, որ հիմքը կազմեց Թուրքիա-Հայաստան ներկայ սահմանագծին:
Հինգերորդ յօդւածով՝ Թուրքիոյ, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի կառավարութիւնները կը համաձայնին Նախիջեւանի մարզը՝ իբրեւ ինքնավար տարածք, յանձնելու Ադրբեջանի... խնամակալութեան:
Թիւ 6-էն 9 յօդւածները կը վերաբերին Թուրքիոյ եւ Վրաստանի փոխյարաբերութեանց: Ըստ այդ յօդւածներուն՝ Թուրքիան Բաթում քաղաքի ու մարզի ինքնիշխանութեան իրաւունքը կը զիջի Վրաստանին՝ պայմանով, որ տեղական բնակչութիւնն օգտւի լայն ինքնավարութենէ, իսկ Թուրքիոյ իրաւունք վերապահւի օգտւելու Բաթումի նաւահանգիստէն՝ առանց ատոր համար յատուկ հարկ վճարելու (յօդւած 6):
10-րդ յօդւածով կողմերը կը պարտաւորւին թոյլ չտալ գոյութիւնը այնպիսի կազմակերպութեանց կամ խումբերու, որոնք ստորադիր միւս կողմի դէմ պայքարի նպատակ ունին (ինչպէս Հայ Դատի համար պայքարող ուժերը - Ն.):
Իսկ վերջին՝ 20-րդ յօդւածով կը նախատեսւի, որ պայմանագիրը ենթակայ է վաւերացման եւ վաւերագրերը կը փոխանակւին Երեւանի մէջ՝ 1922-ի սեպտեմբերի 11-ին:
Մնացեալ յօդւածներով կը ճշտւին ստորագրող կողմերու քաղաքացիներուն իրաւական կացութիւնը տւեալ երկիրներուն մէջ, զիջումի ենթակայ տարածքներու բնակչութեան տեղափոխման իրաւունքը, կը սահմանւին ռազմագերիներու եւ գաղթականներու փոխանակման կարգը, առեւտրական յարաբերութիւններ հաստատելու եւ այլ հարցեր:
Կարսի պայմանագրով փաստօրէն վերահաստատւեցան 16 մարտի 1921-ին կնքւած Մոսկւայի դաշնագրին կողմէ ճանչցւած Թուրքիոյ կատարած հողային բռնագրաւումները, որոնք կոպտօրէն կոտնակոխեն Հայաստանի կենսական շահերը:
Այսպէ՛ս, Կարսի Դաշնագիրով Խորհրդային Հայաստանին պարտադրւեցաւ ընդունիլ եւ ճանչնալ սեփական հայրենի տարածքներէն Կարսի մարզի ու Սուրմալուի գաւառի (մօտ 24 հազար քառակուսի կիլոմետր) եւ Նախիջեւանի երկրամասի (5.5 հազար քառ. կիլոմետր) կորուստը:

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։