Հա

Ազգային

05/11/2016 - 11:00

19 հոկտեմբերի 1829՝ Կարնոյ հայութեան մեծ գաղթը դէպի Արեւելահայաստան

Հոկտեմբերի 19-ին, 187 տարի առաջ, սկսաւ Կարնոյ (Էրզրում) եւ շրջակայքի հայութեան զանգւածային գաղթը դէպի Արեւելահայաստան՝ Ախալցխա, Ախալքալաք, Ծալկա, Լոռի-Փամպակ եւ Գիւմրի:
Օսմանեան դաժան լուծը մերժելով եւ թուրքական խժդժութիւններէն փրկւելու նպատակով՝ աւելի քան հարիւր հազար հայեր լքեցին իրենց պապենական բազմադարեան հողն ու շէները, հետեւեցան Արեւմտահայաստանը պարպող ռուսական զօրքերուն եւ հաստատւեցան Արեւելահայաստան:


Ն.

Հոկտեմբերի 19-ին, 187 տարի առաջ, սկսաւ Կարնոյ (Էրզրում) եւ շրջակայքի հայութեան զանգւածային գաղթը դէպի Արեւելահայաստան՝ Ախալցխա, Ախալքալաք, Ծալկա, Լոռի-Փամպակ եւ Գիւմրի:
Օսմանեան դաժան լուծը մերժելով եւ թուրքական խժդժութիւններէն փրկւելու նպատակով՝ աւելի քան հարիւր հազար հայեր լքեցին իրենց պապենական բազմադարեան հողն ու շէները, հետեւեցան Արեւմտահայաստանը պարպող ռուսական զօրքերուն եւ հաստատւեցան Արեւելահայաստան:
1829-ի հոկտեմբեր ամիսը ծանր ու դժւարին ընտրանքի ժամանակաշրջան եղաւ ռուսական զօրքին կողմէ գրաււած Արեւմտահայաստանի հայութեան համար:
1828-1829 թւականի ռուս-թուրքական պատերազմը վերջ գտած էր Ցարական կայսրութեան յաղթանակով, ռուսները հասած ու գրաւած էին մինչեւ Պոլսոյ մերձակայքը գտնւող Ադրիանապոլիսը (Էդիրնէն), ուր եւ սեպտեմբերի 14-ին կնքւած էր համանուն հաշտութեան պայմանագիրը:
Թէեւ ռուսական կողմը իր տիրապետութեան տակ առած էր ամբողջ Արեւելահայաստանն ու Արեւմտահայաստանի ռազմա-գիտական կարեւոր շրջանները, բայց Ադրիանապոլսոյ Դաշնագրով՝ Ցարական Ռուսաստանը բաւարարւեցաւ Արեւելահայաստանը կցելով իր կայսերապետութեան ու համաձայնեցաւ թուրքերու տիրակալութեան վերադարձնել Արեւմտահայաստանի ազատագրեալ տարածքներուն մեծ մասը:
Իսկ հայութիւնը, որ յատկապէս ռազմա-գիտական կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցող Կարնոյ մէջ եւ շրջակայքը աշխոյժ մասնակցութիւն բերած էր պատերազմին՝ ռուսներու կողքին հազարաւոր հայ կամաւորականներ թուրքերու դէմ կռւի դաշտ հանելով, նման պայմաններով խաղաղութեան դաշնագրի կնքումէն ետք, դէմ-յանդիման կանգնած էր թուրքական վրէժխնդրութեան եւ անխնայ հակահարւածի սպառնալիքին...
Ադրիանապոլսոյ դաշնագիրը նախատեսած էր թուրքերու հակահայ վրէժխնդրութեան այդ վտանգը եւ, յատուկ յօդւածով մը, իբր թէ «իրաւունք» տւած էր արեւմտահայութեան, որպէսզի մինչեւ մէկ տարւան ընթացքին, այսպէս կոչւած «օսմանեան գրաւեալ տարածքները» թուրքերուն վերադարձնող ռուսական զօրքին հետ, գաղթէ դէպի Արեւելահայաստան:
Ահա նման պայմաններու մէջ եւ թուրքական անխուսափելի կոտորածներէն փրկւելու մտահոգութեամբ՝ Կարնոյ եւ շրջակայքի հայութիւնը, թեմակալ առաջնորդ Կարապետ Բագրատունիի գլխաւորութեամբ, տւաւ ծանրակշիռ որոշումը եւ աւելի քան հարիւր հազարով դիմեց զանգւածային գաղթի:
Պատմական այդ մեծ գաղթով թէեւ հիմը դրւեցաւ հայկական Ջաւախքին ու ձեռներէց եւ աշխատունակ հայերով բարգաւաճեցաւ Արեւելահայաստանը, այսուհանդերձ՝ մեծապէս հայաթափւեցաւ Կարինը, որ հնագոյն դարաշրջաններէ սկսեալ, իբրեւ հայ մեծամասնութեամբ բնակւած հողատարածք, աշխարհաքաղաքական ու ռազմագիտական կարեւորագոյն խաչմերուկ մը եղած էր միջցամաքային ուղիներու վրայ:
Հին Յունական, Հռոմէական եւ Բիւզանդական կայսրութեանց ժամանակներէն եկող քաղաք է Կարինը, որուն հայ եւ յոյն բնակչութեան տնտեսական աշխատունակութեան ու առեւտրական ձեռներէցութեան մասին սպառիչ վկայութիւններով հարուստ է պատմութիւնը:
Բայց Կարնոյ հայութեան մեծ գաղթին նւիրւած այսօրւան յօդւածին սիւնակը տեղը չէ առանձին լուսարձակի տակ առնելու Կարնոյ հայութեան ներդրումը ընդհանուր քաղաքակրթութեան մէջ:
Այսօրւան յօդւածը տեղն է շեշտելու, որ հայ ժողովուրդի արդի պատմութեան մէջ ռուսական զօրքը երեք անգամ, հայկական հողի վրայ, պատերազմ մղեց թուրքական զօրքին դէմ եւ երեք անգամուն ալ գրաւեց Կարինը (1828-29-ին, 1877-78-ին եւ 1915-16-ին):
Ռուս-թուրքական երեք պատերազմներու պարագային ալ, հայ կամաւորականները իբրեւ փրկարարի ընդառաջեցին ռուսական զօրքերուն եւ, հայ կամաւորականներ տրամադրելով, մեծապէս սատարեցին ռուսական յաղթանակին: Բայց երեք անգամուն ալ հայութիւնը չարաչար յուսախաբութեան մատնւեցաւ:
Ռուսաստան բնաւ չունեցաւ Արեւմտահայաստանն ու անոր «մայրաքաղաքը» նկատւած Կարինը ազատագրելու աշխարհաքաղաքական առաջադրանք եւ թուրքական տիրապետութեան վերադարձուց հայկական հողերը:
Կարնոյ հայութեան 1829-ի մեծ գաղթին առիթով կարեւորութեամբ պէտք է նշել, նաեւ ու մանաւանդ, որ հայ ժողովուրդը երբեք չհրաժարեցաւ Կարինէն: Հակառակ 1829-ի գաղթին հետեւած թուրքական հակահայ խժդժութեանց եւ կոտորածներուն, հայութիւնը շարունակեց համախմբւիլ Կարնոյ մէջ ու շէնացնել զայն:
Աւելի՛ն. 19-րդ դարու ամբողջ տեւողութեան Կարնոյ հայութիւնը դարձաւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման կարեւորագոյն հնոց մը, որ առաջապահի դեր կատարեց թէ՛ ազգային զարթօնքի եւ լուսաւորութեան ճակատին վրայ, թէ՛ հայ հայրենասիրական-յեղափոխական առաջին խմորումներու շղթայազերծման ընթացքին:
Այդ առումով Կարնոյ «Պաշտպան Հայրենեաց» երիտասարդական մարտունակ շարժումը, 1870-ականներու վերջերուն, հիմնարար դեր ունեցաւ հայ յեղափոխական կուսակցութիւններու, յատկապէս Դաշնակցութեան կազմաւորման մէջ:
Իսկ Կարնոյ «Սանասարեան» վարժարանը, 19-րդ դարու վերջին քսանամեակին եւ 20-րդի սկզբնաւորութեան, լոյսի եւ յոյսի փարոս մը եղաւ հայ ժողովուրդի նորահաս սերունդներուն համար՝ ազգային-գաղափարական ներշնչումի ու պատրաստութեան անփոխարինելի կռւան մը դառնալով:
Հոկտեմբերի 19-ին, Կարնոյ հայութեան մեծ գաղթին 187-րդ տարելիցը յուշելով, հայոց սերունդներու ազգային գիտակցութեան մէջ կը վերանորոգէ հայրենի հողին կառչած մնալու մեծագոյն յանձնառութիւնը եւ ողջմտութիւնը:

Յարակից լուրեր

  • 12 յուլիս 1921. Լեռնահայաստանի անկումը եւ Գարեգին Նժդեհի Պարսկաստան անցումը
    12 յուլիս 1921. Լեռնահայաստանի անկումը եւ Գարեգին Նժդեհի Պարսկաստան անցումը

    1921-ի այս օրը, յուլիս 12-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան ազատ ու անկախ վերջին տարածքն ու միջնաբերդը՝ Լեռնահայաստանը եւս ինկաւ Կարմիր Բանակի տիրապետութեան տակ։

    Հայոց պատմութեան տխուր պահերէն մէկը կը խորհրդանշէ 12 յուլիս 1921-ը, որովհետեւ 97 տարի առաջ հայ ժողովուրդը իր ազատութեան եւ անկախութեան վերջին արծուեբոյնը եւս զիջեցաւ Հայաստանին պարտադրուած խորհրդային իշխանութեան։

  • «Գլխիս տակ դաշոյն կը դնէք, որ էն աշխարհում էլ պայքարեմ». Դուշման Վարդան
    «Գլխիս տակ դաշոյն կը դնէք, որ էն աշխարհում էլ պայքարեմ». Դուշման Վարդան

    Դուշման միայն 26 տարի ապրելու բախտ ունեցաւ. երիտասարդական իր լաւագոյն չորս տարիները՝ 1988-էն 1992, նուիրաբերեց հայ ժողովուրդին եւ Արցախի ազատագրութեան։ Քառամեայ այդ հերոսապատումը նաեւ արձանագրուած է համապատասխան գրականութեամբ եւ Դուշման այն ազատամարտիկներէն է, որուն մարտական կենսագրութիւնն ու մտածողութիւնը բաց եւ յաւերժ ուսանելի գիրք են հայոց սերունդներուն համար։

  • Վարդան Շահպազ (Մինաս Տօնիկեան, 1872-1959). Հաւատքի ու հաւատարմութեան ֆետային
    Վարդան Շահպազ (Մինաս Տօնիկեան, 1872-1959). Հաւատքի ու հաւատարմութեան ֆետային

    Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման անկեղծ զինուորներու եւ Դաշնակցութեան անձնուէր ֆետայիներու փաղանգին մէջ իր ուրոյն տեղը ունի Վարդան Շահպազ, որուն մահուան տարելիցը կ’ոգեկոչենք յունիս 8-ին։

  • Դրոյի 135-ամեակի առիթով
    Դրոյի 135-ամեակի առիթով

    Իր կենդանութեան իսկ, ԴՐՕ առասպելական հերոսը դարձաւ հայ ժողովուրդին։ Իսկ մահէն ասդին, որքան ժամանակը թաւալի, այնքան աւելի կը պայծառանայ մարտունակ կերպարը hայու հանդգնութիւնն ու խիզախութիւնը անկրկնելիօրէն մարմնաւորած «մրրկածին» ազատամարտիկին։

  • Մարզպետ (Ղազարոս Ղազարոսեան, 1878-1918). Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ հայ բեկորներու մեծավաստակ փրկարարը
    Մարզպետ (Ղազարոս Ղազարոսեան, 1878-1918). Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ հայ բեկորներու մեծավաստակ փրկարարը

    «Վասպուրականի ու Տարօնի գիւղերուն մէջ ժողովուրդը չունի անկողին մը՝ իր ամէնէն յարգելի հիւրին հրամցնելու իսկ։ Ամբողջ գիւղական ժողովուրդը կը պառկի թաղիքներու մէջ պլլուած։ Առած սնունդն ալ ասոր համեմատ է։ Երբեմնի ցորենով այնքան հարուստ Մշոյ դաշտը այսօր կարօտը կը քաշէ կըլկըլի եւ կորեկի աւազանման հացին։ Սասունը այդ ալ չունի։ Իսկ Կառկառը եւ Խիզանը ամբողջ ձմեռը կէս անօթի անցընելէ ետք՝ անհամբեր կը սպասեն իրենց լեռներուն սեւանալուն, որ գոնէ խոտով սնունդ ճարեն, այսինքն արածելով ապրին։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։