Հա

Ազգային

05/11/2016 - 11:00

19 հոկտեմբերի 1829՝ Կարնոյ հայութեան մեծ գաղթը դէպի Արեւելահայաստան

Հոկտեմբերի 19-ին, 187 տարի առաջ, սկսաւ Կարնոյ (Էրզրում) եւ շրջակայքի հայութեան զանգւածային գաղթը դէպի Արեւելահայաստան՝ Ախալցխա, Ախալքալաք, Ծալկա, Լոռի-Փամպակ եւ Գիւմրի:
Օսմանեան դաժան լուծը մերժելով եւ թուրքական խժդժութիւններէն փրկւելու նպատակով՝ աւելի քան հարիւր հազար հայեր լքեցին իրենց պապենական բազմադարեան հողն ու շէները, հետեւեցան Արեւմտահայաստանը պարպող ռուսական զօրքերուն եւ հաստատւեցան Արեւելահայաստան:


Ն.

Հոկտեմբերի 19-ին, 187 տարի առաջ, սկսաւ Կարնոյ (Էրզրում) եւ շրջակայքի հայութեան զանգւածային գաղթը դէպի Արեւելահայաստան՝ Ախալցխա, Ախալքալաք, Ծալկա, Լոռի-Փամպակ եւ Գիւմրի:
Օսմանեան դաժան լուծը մերժելով եւ թուրքական խժդժութիւններէն փրկւելու նպատակով՝ աւելի քան հարիւր հազար հայեր լքեցին իրենց պապենական բազմադարեան հողն ու շէները, հետեւեցան Արեւմտահայաստանը պարպող ռուսական զօրքերուն եւ հաստատւեցան Արեւելահայաստան:
1829-ի հոկտեմբեր ամիսը ծանր ու դժւարին ընտրանքի ժամանակաշրջան եղաւ ռուսական զօրքին կողմէ գրաււած Արեւմտահայաստանի հայութեան համար:
1828-1829 թւականի ռուս-թուրքական պատերազմը վերջ գտած էր Ցարական կայսրութեան յաղթանակով, ռուսները հասած ու գրաւած էին մինչեւ Պոլսոյ մերձակայքը գտնւող Ադրիանապոլիսը (Էդիրնէն), ուր եւ սեպտեմբերի 14-ին կնքւած էր համանուն հաշտութեան պայմանագիրը:
Թէեւ ռուսական կողմը իր տիրապետութեան տակ առած էր ամբողջ Արեւելահայաստանն ու Արեւմտահայաստանի ռազմա-գիտական կարեւոր շրջանները, բայց Ադրիանապոլսոյ Դաշնագրով՝ Ցարական Ռուսաստանը բաւարարւեցաւ Արեւելահայաստանը կցելով իր կայսերապետութեան ու համաձայնեցաւ թուրքերու տիրակալութեան վերադարձնել Արեւմտահայաստանի ազատագրեալ տարածքներուն մեծ մասը:
Իսկ հայութիւնը, որ յատկապէս ռազմա-գիտական կարեւորագոյն նշանակութիւն ունեցող Կարնոյ մէջ եւ շրջակայքը աշխոյժ մասնակցութիւն բերած էր պատերազմին՝ ռուսներու կողքին հազարաւոր հայ կամաւորականներ թուրքերու դէմ կռւի դաշտ հանելով, նման պայմաններով խաղաղութեան դաշնագրի կնքումէն ետք, դէմ-յանդիման կանգնած էր թուրքական վրէժխնդրութեան եւ անխնայ հակահարւածի սպառնալիքին...
Ադրիանապոլսոյ դաշնագիրը նախատեսած էր թուրքերու հակահայ վրէժխնդրութեան այդ վտանգը եւ, յատուկ յօդւածով մը, իբր թէ «իրաւունք» տւած էր արեւմտահայութեան, որպէսզի մինչեւ մէկ տարւան ընթացքին, այսպէս կոչւած «օսմանեան գրաւեալ տարածքները» թուրքերուն վերադարձնող ռուսական զօրքին հետ, գաղթէ դէպի Արեւելահայաստան:
Ահա նման պայմաններու մէջ եւ թուրքական անխուսափելի կոտորածներէն փրկւելու մտահոգութեամբ՝ Կարնոյ եւ շրջակայքի հայութիւնը, թեմակալ առաջնորդ Կարապետ Բագրատունիի գլխաւորութեամբ, տւաւ ծանրակշիռ որոշումը եւ աւելի քան հարիւր հազարով դիմեց զանգւածային գաղթի:
Պատմական այդ մեծ գաղթով թէեւ հիմը դրւեցաւ հայկական Ջաւախքին ու ձեռներէց եւ աշխատունակ հայերով բարգաւաճեցաւ Արեւելահայաստանը, այսուհանդերձ՝ մեծապէս հայաթափւեցաւ Կարինը, որ հնագոյն դարաշրջաններէ սկսեալ, իբրեւ հայ մեծամասնութեամբ բնակւած հողատարածք, աշխարհաքաղաքական ու ռազմագիտական կարեւորագոյն խաչմերուկ մը եղած էր միջցամաքային ուղիներու վրայ:
Հին Յունական, Հռոմէական եւ Բիւզանդական կայսրութեանց ժամանակներէն եկող քաղաք է Կարինը, որուն հայ եւ յոյն բնակչութեան տնտեսական աշխատունակութեան ու առեւտրական ձեռներէցութեան մասին սպառիչ վկայութիւններով հարուստ է պատմութիւնը:
Բայց Կարնոյ հայութեան մեծ գաղթին նւիրւած այսօրւան յօդւածին սիւնակը տեղը չէ առանձին լուսարձակի տակ առնելու Կարնոյ հայութեան ներդրումը ընդհանուր քաղաքակրթութեան մէջ:
Այսօրւան յօդւածը տեղն է շեշտելու, որ հայ ժողովուրդի արդի պատմութեան մէջ ռուսական զօրքը երեք անգամ, հայկական հողի վրայ, պատերազմ մղեց թուրքական զօրքին դէմ եւ երեք անգամուն ալ գրաւեց Կարինը (1828-29-ին, 1877-78-ին եւ 1915-16-ին):
Ռուս-թուրքական երեք պատերազմներու պարագային ալ, հայ կամաւորականները իբրեւ փրկարարի ընդառաջեցին ռուսական զօրքերուն եւ, հայ կամաւորականներ տրամադրելով, մեծապէս սատարեցին ռուսական յաղթանակին: Բայց երեք անգամուն ալ հայութիւնը չարաչար յուսախաբութեան մատնւեցաւ:
Ռուսաստան բնաւ չունեցաւ Արեւմտահայաստանն ու անոր «մայրաքաղաքը» նկատւած Կարինը ազատագրելու աշխարհաքաղաքական առաջադրանք եւ թուրքական տիրապետութեան վերադարձուց հայկական հողերը:
Կարնոյ հայութեան 1829-ի մեծ գաղթին առիթով կարեւորութեամբ պէտք է նշել, նաեւ ու մանաւանդ, որ հայ ժողովուրդը երբեք չհրաժարեցաւ Կարինէն: Հակառակ 1829-ի գաղթին հետեւած թուրքական հակահայ խժդժութեանց եւ կոտորածներուն, հայութիւնը շարունակեց համախմբւիլ Կարնոյ մէջ ու շէնացնել զայն:
Աւելի՛ն. 19-րդ դարու ամբողջ տեւողութեան Կարնոյ հայութիւնը դարձաւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման կարեւորագոյն հնոց մը, որ առաջապահի դեր կատարեց թէ՛ ազգային զարթօնքի եւ լուսաւորութեան ճակատին վրայ, թէ՛ հայ հայրենասիրական-յեղափոխական առաջին խմորումներու շղթայազերծման ընթացքին:
Այդ առումով Կարնոյ «Պաշտպան Հայրենեաց» երիտասարդական մարտունակ շարժումը, 1870-ականներու վերջերուն, հիմնարար դեր ունեցաւ հայ յեղափոխական կուսակցութիւններու, յատկապէս Դաշնակցութեան կազմաւորման մէջ:
Իսկ Կարնոյ «Սանասարեան» վարժարանը, 19-րդ դարու վերջին քսանամեակին եւ 20-րդի սկզբնաւորութեան, լոյսի եւ յոյսի փարոս մը եղաւ հայ ժողովուրդի նորահաս սերունդներուն համար՝ ազգային-գաղափարական ներշնչումի ու պատրաստութեան անփոխարինելի կռւան մը դառնալով:
Հոկտեմբերի 19-ին, Կարնոյ հայութեան մեծ գաղթին 187-րդ տարելիցը յուշելով, հայոց սերունդներու ազգային գիտակցութեան մէջ կը վերանորոգէ հայրենի հողին կառչած մնալու մեծագոյն յանձնառութիւնը եւ ողջմտութիւնը:

Յարակից լուրեր

  • Սիմոն Զաւարեան (1866-1913). Հայու յեղափոխական ինքնամաքրման խստաբարոյ դաշնակցականը
    Սիմոն Զաւարեան (1866-1913). Հայու յեղափոխական ինքնամաքրման խստաբարոյ դաշնակցականը

    Հոկտեմբեր 27-ի օրը, ամէն տարի, հայաշխարհի չորս ծագերուն, Հայաստանի ու հայութեան ամբողջական ազատագրութեան տեսլականով տոչորուող գաղափարի ընկերներ, իրենց սրտի ու մտքի խորանին առջեւ, երկիւղածութեամբ կ’ոգեկոչեն անմեռ յիշատակը՝ խօսքն ու գործը, անբասիր վարքն ու անմնացորդ անձնուիրումը մեր ժողովուրդի Աշխարհիկ Սուրբին՝ Սիմոն Զաւարեանի։

  • Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905). Հայու յեղափոխական կամքին դարբինն ու նոր Հայաստանի վեածնունդին դրօշակիրը
    Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905). Հայու յեղափոխական կամքին դարբինն ու նոր Հայաստանի վեածնունդին դրօշակիրը

    Հոկտեմբեր 18-ին կը նշենք ծննդեան տարեդարձը Հայկական Յեղափոխութեան անզուգական կռանողին եւ գաղափարական առաջնորդին՝ Քրիստափոր Միքայէլեանի։

    Ազգային-քաղաքական եւ յեղափոխական-բարոյական իր վարքով եւ գործով՝ Քրիստափոր ներշնչման անսպառ աղբիւր կը հանդիսանայ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութեան մեծ պայքարին, որուն բախտորոշ նորագոյն փուլը բոլորելու հնարաւորութիւնն ու հպարտութիւնը ներկայիս ընձեռուած է Հայաստանի ու հայութեան ապրող սերունդին։

  • 21 Սեպտեմբեր 1991. Հայաստանի Անկախութեան վերականգնման տօնին մե՜ծ դասերը
    21 Սեպտեմբեր 1991. Հայաստանի Անկախութեան վերականգնման տօնին մե՜ծ դասերը

    Սեպտեմբեր 21-ին, աւելի քան քառորդ դարէ ի վեր ահա՛, մեր ժողովուրդը աշխարհի ողջ տարածքին միասնականօրէն ոտքի կը կանգնի եւ համազգային խանդավառութեամբ կը տօնէ Հայաստանի անկախութեան վերականգնման պատմակերտ Օրը։

  • ԱՆԴՐԱՆԻԿ (Օզանեան, 1866-1927). Հայոց ազատամարտի անպարտելի արծիւը
    ԱՆԴՐԱՆԻԿ (Օզանեան, 1866-1927). Հայոց ազատամարտի անպարտելի արծիւը

    30 օգոստոսի այս օրը, 91 տարի առաջ, Մ. Նահանգներու Քալիֆորնիա նահանգի Ֆրեզնօ քաղաքին մէջ, բոցավառ իր աչքերը յաւիտենապէս փակեց հայ ժողովուրդի նոր ժամանակներու առասպելատիպ Քաջն ու Հերոսը՝ ԱՆԴՐԱՆԻԿ։

  • Նիկոլ Աղբալեան (1873-1947). Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի վեհաշուք մտաւորականը
    Նիկոլ Աղբալեան (1873-1947). Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի վեհաշուք մտաւորականը

    Հայ ժողովուրդի բազմադարեան հոգեմտաւոր հարտութեան եւ ազգային-հասարակական արժէքային ժառանգութեան առաքելատիպ վերանորոգիչներէն է Նիկոլ Աղբալեան:

    Բազմաշնորհ ու տաղանդաշատ մտքի մշակ, ազգային-պետական ղեկավար գործիչ եւ քաղաքական-հասարակական անձնուէր առաջնորդ մը եղաւ Աղբալեան, որ իր կեանքը աւարտեց տարագրութեան մէջ՝ իբրեւ մեծ մանկավարժ եւ հանրային դաստիարակ, իր անունը անջնջելիօրէն կապելով Համազգայինի Ճեմարանին։

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։