Հա

Ազգային

07/11/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Իշխան Յովսէփ Արղութեան (1863-1925)

Հոկտեմբերի 15-ին ոգեկոչեցինք մահւան 91-րդ տարելիցը հայ ազգային-քաղաքական եւ գաղափարական-յեղափոխական մեծանուն գործիչի մը՝ Իշխան Յովսէփ Արղութեանի, որ իրաւամբ կը նկատւի հայկական ազատամարտի դաշնակցական ասպետը:


Հայկական ազատամարտի դաշնակցական ասպետը

 

Ն.

Հոկտեմբերի 15-ին ոգեկոչեցինք մահւան 91-րդ տարելիցը հայ ազգային-քաղաքական եւ գաղափարական-յեղափոխական մեծանուն գործիչի մը՝ Իշխան Յովսէփ Արղութեանի, որ իրաւամբ կը նկատւի հայկական ազատամարտի դաշնակցական ասպետը:
Հայոց ազգային-ազատագրական շարժման ամենէն յանդուգն գործողութիւններէն մէկուն՝ Խանասորի Արշաւանքին փոխհրամանատար Իշխանն է ան, որուն արութեան գործը հայ աշուղները անմահացուցին «Աջից՝ Վարդանը, ձախից՝ Իշխանը» երգելով:
Աւետիս Ահարոնեանի վկայութեամբ՝ «հայկական ազատագրական պայքարին անձնւէր ու փառապանծ վետերան»-ն է ան, որուն կեանքը «այնքան հարուստ եղաւ ու այնքա՜ն բարի»:
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հիմնադիր սերունդին ազնւական մարտիկն է ան, որուն կեանքը կիսւեցաւ կռւի ու պայքարի դաշտերուն եւ ռուսական ու պարսկական բանտերուն միջեւ:
Հայոց ազգային-ազատագրական շարժման ասպետական շունչն ու անկոտրում կամքն է ան, որուն հասցէին Կովկասի կառավարչապետը ատենին պաշտօնական զգուշացում յղեց ռուսաց ներքին գործոց նախարարին՝ ընդգծելով, որ «Իշխան Արղութեան-Երկայնաբազուկի գործունէութիւնը առանձնապէս վնասակար է հայ ազգաբնակութեան մէջ»: Հետեւաբար ցանկալի է, որ նրան «բնակութեան վայր յատկացւի Կովկասից հեռու գտնւող նահանգներից մէկը, ուր չկայ հայ բնակչութիւն» (Սիմոն Վրացեան, «Յուշապատում Հ. Յ. Դաշնակցութեան, 1890-1950, էջ 126-7):
Եւ Յովսէփ Արղութեան, Դաշնակցութեան աւազանին մէջ Տաչօ ու Երւանդ անուններով մկրտւած, բայց իբրեւ Խանասորի Իշխան հռչակւած՝ վերապրեցաւ կենաց-մահու բոլոր ճակատումներէն եւ դաժանակիր բանտարկութիւններէն ու աքսորներէն:
Ան եղաւ Հայ կամաւորական գունդի հրամանատար, նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի փոխնախագահութիւնը ստանձնեց, 1919-ին Երեւանի մէջ գումարւած ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին նախագահեց եւ Պարսկաստանի մօտ ՀՀ դեսպանի պատասխանատւութեան կոչւեցաւ՝ իր անձով ու գործով սերունդներուն կտակելու համար, որ սոսկ կարգախօս չէ «Պայքար, պայքար մինչեւ յաղթանակ» ուխտը, այլեւ արեան ու գերագոյն զոհաբերութեան գնով նւաճւած դաշնակցական ուղի է՝ ի խնդիր Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութեան:
Յովսէփ Արղութեան լոռեցի էր, Սիմոն Զաւարեանի հայրենակից: 1863-ին ծնած էր Սանահին գիւղը, ուր նախնական իր կրթութիւնը ստանալէ ետք, 1879-ին անցած էր Թիֆլիս, «Ներսիսեան» վարժարանի մէջ իր ուսումն ու ազգային-գաղափարական կազմաւորումը ամբողջացնելու համար:
Բարձրագոյն ուսման չհետեւեցաւ Արղութեան: 1884-ին, աւարտելով «Ներսիսեան»-ը, անմիջապէս նետւեցաւ ուսուցչական ասպարէզ՝ հինգ տարի պաշտօնավարելով Թիֆլիսի հայկական ծխական վարժարաններուն մէջ: Միաժամանակ՝ ան հիմնադիր եւ աշխոյժ մասնակիցը դարձաւ Թիֆլիսի հայ երիտասարդութիւնը վարակած յեղափոխական խմորումներուն:
Այդ շրջանէն իսկ խոր մտերմութիւն մը իրարու մօտեցուց Սիմոն Զաւարեանն ու Յովսէփ Արղութեանը: Միասին հիմը դրին «Երիտասարդ Հայաստան» խմբակին, որ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան ծրագիրներ կը մշակէր եւ երիտասարդական թէ ուսանողական շրջանակներու մէջ ինքնազարգացման եռուն աշխատանք ծաւալած էր:
1889-ի ամռան, երկու ընկերներու հետ, «Երիտասարդ Հայաստան» խմբակին կողմէ Յովսէփ Արղութեան ուղարկւեցաւ Արեւմտեան Հայաստան, մօտէն ուսումնասիրելու համար Երկիրը, հայութեան պարտադրւած կեանքի դաժան պայմանները, ինչպէս նաեւ ազգային-ազատագրական պայքարի շղթայազերծման եւ կազմակերպման հնարաւորութիւնները: Այդ առաքելութեամբ, իբրեւ ուխտաւոր, հասաւ մինչեւ Մշոյ Սուլթան Սուրբ Կարապետի վանքը եւ, ամբողջ ուղեւորութենէն իր հաւաքած գիտելիքով ու կրած խոր տպաւորութիւններով, տարի մը ետք վերադարձաւ Թիֆլիս, ուր Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւնը արդէն հիմնւած էր եւ լծւած եռուն գործունէութեան:
Արղութեան ամբողջապէս փարեցաւ դաշնակցական Գործին:
Նորաստեղծ Դաշնակցութեան Կենտրոնական վարչութեան յանձնարարութեամբ, Յովսէփ Արղութեան կարեւոր դեր կատարեց Կուկունեանի արշաւախումբին մէջ երեւան եկած ներքին տարակարծութիւնները եւ հակադրութիւնները հաշտեցնելու դժւարին գործին մէջ: Այնուհետեւ, Սիմոն Զաւարեանի հետ, անցան Տրապիզոն՝ պաշտօնապէս իբրեւ ուսուցիչ աշխատելու, բայց խորքին մէջ Դաշնակցութեան Տրապիզոնի կոմիտէութիւնը կազմակերպելու համար:
Թուրքական իշխանութիւնները կարճ ժամանակ ետք անդրադարձան հայ յեղափոխականներու բուն մտադրութեան, ձերբակալեցին երկուքն ալ եւ, իբրեւ ռուսահպատակի, յանձնեցին Տրապիզոնի ռուս հիւպատոսին: Ռուսական իշխանութիւնները անյապաղ Պեսարաբիոյ Քիշինեւ քաղաքը աքսորեցին Զաւարեանն (մէկ տարիով) ու Արղութեանը (վեց ամիսով): Այդ օրերուն Քիշինեւ աքսորւած էր նաեւ Դաշնակցութեան հիմնադիր երրորդութեան երիցագոյն անդամը՝ Քրիստափոր Միքայէլեան: Աքսորավայրին մէջ միացած՝ անոնք երեքով մշակեցին նորաստեղծ կուսակցութեան գործունէութեան ծրագիրը, որ 1892-ին ներկայացւեցաւ Դաշնակցութեան առաջին Ընդհանուր ժողովին:
Այնուհետեւ, խումբ մը ընկերներու հետ, որոնց շարքին՝ ՀՅԴ հիմնադիր սերունդի անդամներ Յոնան Դաւթեան, Նիկոլ Դուման եւ Սաթենիկ Մատինեան (Ծաղիկ դաշնակցական անունով, որ հետագային կեանքի անբաժան ընկերը պիտի դառնար Խանասորայ Իշխանի), Յովսէփ Արղութեան անցաւ Թաւրիզ, Պարսկաստան, դարձեալ պաշտօնապէս իբրեւ ուսուցիչ ծառայելու, բայց ամբողջապէս դէպի Երկիր զէնքի ու գործիչի անցքը կազմակերպելու առաքելութեամբ: Մինչեւ 1894-ի ամառը Թաւրիզի եւ Սալմաստի մէջ գործելէ ետք, Իշխան անցաւ Վան, Պետոյի մօտ, որպէսզի իր աջակցութիւնը բերէ Վասպուրականի կազմակերպական կառոյցի ընդլայնումին եւ ուժեղացումին:
1895-ի գարնան Իշխան վերադարձաւ Թաւրիզ, ուր եւ մնաց մինչեւ 1897-ի Խանասորի արշաւանքը: Տեղական կառոյցի կազմակերպական աշխուժացման իր բերած մասնակցութեան կողքին, Իշխան Արղութեան գլխաւոր պատասխանատուներէն մէկը եղաւ դաշնակցական զինատար խումբերու եւ յեղափոխական գործիչներու Երկիր մուտքի կազմակերպումին: Իսկ երբ 1896-ի գարնան տեղի ունեցաւ Վանէն Պարսկաստան անցնող հարիւրաւոր հայ յեղափոխականներու կոտորածը քրդական Մազրիկ ցեղախումբին կողմէ, Նիկոլ Դումանի հետ Իշխան հանդիսացաւ Մազրիկները պատժելու մեծ գործողութեան մը նախաձեռնողներէն եւ ծրագրողներէն մէկը, ապա եւ՝ Խանասորի Արշաւանքին փոխհրամանատարը, Վարդանի կողքին:
Արշաւանքի յաջող աւարտէն ետք, թուրքական կառավարութեան պահանջով, Իշխան ձերբակալւեցաւ պարսկական իշխանութեանց կողմէ, որոնք երկու ամիս դաժան բանտարկութեան ենթարկելէ ետք հայ հերոսին՝ զինք յանձնեցին ռուս հիւպատոսին: Ռուսական իշխանութիւնները ուղղակի Մետեխի բանտը նետեցին զինք, իսկ օգոստոսի 1898-ին վարչական կարգով աքսորեցին Հաշտարխան, առանց Կովկաս վերադարձի իրաւունքի...
Աւելի՛ն. 1898-ի նոյեմբերին, երեք տարւան պայմանաժամով, ցարական իշխանութիւնները աւելի դաժան աքսորի ենթարկեցին Իշխանը՝ հիւսիսային Ռուսաստանի Վոլոգդայի շրջանի սառնամանիքներուն մէջ, ուր առողջական վիճակը ուղղակի քայքայւեցաւ: 1899-ին, Իշխան Արղութեան յաջողեցաւ գաղտնաբար Մոսկւա անցնիլ եւ ամուսնանալ Սաթենիկ Մատինեանի հետ, որուն ընկերակցութեամբ վերադարձաւ աքսորավայր եւ հոն մնաց մինչեւ 1902-ի վերջերը:
1903-ին, Թիֆլիս վերադառնալով, Իշխան Արղութեան աշխատանք գտաւ «Նադեժդա» ընկերութեան մէջ, կնոջ հետ նոր թափով նետւելով ազգային-հասարակական եւ յեղափոխական գործի ասպարէզ: Այդ օրերուն տեղի ունեցաւ Կովկասի կառավարչապետ Գոլիցինի ահաբեկումը, որուն իբրեւ կասկածեալ մեղսակիցի՝ Իշխան Արղութեան վերստին ու վեց ամիսով բանտարկւեցաւ:
Հազիւ անպարտ արձակւած՝ հայ եկեղեցապատկան կալւածներու ցարական բռնագրաւման դէմ համաժողովրդային բողոքի շարժումը սկսաւ եւ Արղութեանները անվարան նետւեցան պայքարի դաշտ: Վրայ եկան 1905-ի հայ-թաթարական կռիւները եւ Իշխան Արղութեան, նախ Թիֆլիսի եւ, ապա, Երեւանի մէջ (ուր փոխադրւած էր ընտանիքով իբրեւ նոյն ընկերութեան երեւանեան ներկայացուցիչը) Արղութեան նշանակւեցաւ հայ-թաթարական հաշտեցման յանձնախումբի մօտ Դաշնակցութեան ներկայացուցիչ:
1909-ին, երբ ցարական իշխանութիւնները խիստ հալածանք բացին Դաշնակցութեան դէմ եւ զանգւածային ձերբակալութեան ենթարկեցին դաշնակցական թէ համակիր գործիչներն ու մտաւորականները, Իշխան Արղութեան դարձեալ առաջին ձերբակալւողներէն եւ բանտարկւողներէն եղաւ: Նախ Մետեխի, ապա Ռոստովի ու Նովոչերկասկի բանտային դաժան պայմաններուն ենթարկւեցաւ: Դրամական երաշխաւորութեամբ ազատ արձակւեցաւ Աւետիս Ահարոնեանի, Գարեգին Խաժակի եւ Աւետիք Իսահակեանի հետ, բայց մինչ վերջինները արտասահման անցան, ինք մնաց Անդրկովկաս՝ վերստին ձերբակալւեցաւ ու բանտ նետւեցաւ մինչեւ 1912-ի Դաշնակցութեան դատին աւարտը, որմէ ետք ազատ ձգւեցաւ:
Այնուհետեւ սկսաւ Իշխան Արղութեանի ազգային-հասարակական եւ քաղաքական-կուսակցական գործունէութեան վերջին փուլը: Գլխաւոր նախաձեռնողներէն ու պատասխանատուներէն եղաւ հայ Կամաւորական շարժման: Նախ 4-րդ ու 5-րդ գունդերուն միացեալ, ապա 7-րդ գունդին հրամանատարութիւնը ստանձնեց: Ռեւանտուզի ճակատամարտին, ուր նահատակւեցաւ աննման Քեռին, Իշխան Արղութեան հերոսական սխրանքներ գործեց:
1917-ին եւ 1918-ին քաղաքական աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալեց՝ արեւելահայոց Ազգային համագումարին նախագահ ընտրւելով, ապա՝ հայոց Ազգային խորհուրդին մաս կազմեց, Մայիսեան հերոսական ճակատամարտներուն մասնակցեցաւ եւ անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդարանի անդամ ու փոխնախագահ ընտրւեցաւ: Երբ Դաշնակցութիւնը 1919-ին հայրենի հողի վրայ պատմական իր առաջին համակուսակցական հաւաքը՝ 9-րդ Ընդհանուր ժողովը գումարեց Երեւանի մէջ, Իշխան Արղութեանի վիճակւեցաւ ժողովին նախագահութիւնը վարելու պատասխանատւութիւնը:
1920-ին Իշխան Յովսէփ Արղութեան նշանակւեցաւ Իրանի մօտ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանը: Ձեռնհասութեամբ վարեց դիւանագիտական այդ պատասխանատւութիւնը Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի համար ծայր աստիճան զգայուն այդ հանգրւանին: Բայց առողջական վիճակը գահավէժ ընթացքի մէջ էր: 1922-ին ընտանեօք փոխադրւեցաւ Փարիզ, ուր տնտեսական ծայր աստիճան անձուկ պայմաններու մէջ եւ քայքայւած առողջութեամբ՝ 15 հոկտեմբերի 1925-ին իր վերջին շունչը փչեց հայ յեղափոխական շարժման ասպետական շունչն ու կամքը խորհրդանշող մեծանուն հայը, դաշնակցական ռահվիրան:
Խանասորի Իշխանին յիշատակը ոգեկոչելու եւ հայոց իրերայաջորդ սերունդներուն ներշնչման աղբիւրի աւանդը վերանորոգելու առիթ մը թող ըլլայ՝ ՀՅԴ երկրորդ սերունդի մեծավաստակ ներկայացուցիչներէն, Հայաստանի Հանրապետութեան երրորդ վարչապետ Համօ Օհանջանեանի վկայութիւնը՝ «Մոհեկաններից վերջինը» խորագրին տակ.
«- Առաջիններից էր նա, այն շքեղ փաղանգից, որ բացաւ հայ յեղափոխութեան փշոտ, բայց փառաւոր ճանապարհը:
«Իր զինակից ընկերներից, որոնց հետ միասին 35-40 տարի առաջ նա սկսեց հայկական յեղափոխական գործը, Իշխանը վերջինն է, որ իջնում է գերեզման՝ Քրիստափորից, Սիմոնից, Ռոստոմից, Նիկոլից, Սերոբից եւ Քեռիից յետոյ:
«Իշխանը հեռանում է այս կեանքից, 40 տարւայ փոթորկալից յեղափոխականին վիճակւած բոլոր փորձանքներով, զրկանքներով եւ նաեւ գաղափարական ոգեւորութեամբ լի գործունէութիւն ունենալուց յետոյ» («Յուսաբեր», 24 հոկտեմբերի 1925):

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։