Հա

Ազգային

09/11/2016 - 10:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աւետիք Իսահակեան (1875-1957)

Հոկտեմբերի 17-ին, 59 տարի առաջ, Երեւանի մէջ վախճանեցաւ արդի հայ գրականութեան ամենէն սիրւած դէմքերէն Աւետիք Իսահակեան, որ քնարերգական իր մեծ տաղանդով դարձաւ հայոց անհուն խռովքին եւ ժայթքող ցասումին սրտայոյզ երգիչը եւ արժանացաւ հայ բանաստեղծներու Վարպետի տիտղոսին:

Հայոց անհուն խռովքին եւ ժայթքող ցասումին սրտայոյզ երգիչը

Ն.

 

Հոկտեմբերի 17-ին, 59 տարի առաջ, Երեւանի մէջ վախճանեցաւ արդի հայ գրականութեան ամենէն սիրւած դէմքերէն Աւետիք Իսահակեան, որ քնարերգական իր մեծ տաղանդով դարձաւ հայոց անհուն խռովքին եւ ժայթքող ցասումին սրտայոյզ երգիչը եւ արժանացաւ հայ բանաստեղծներու Վարպետի տիտղոսին: Նաեւ իբրեւ ազգային դէմքի՝ Աւետիք Իսահակեան իր ուրոյն դրոշմը դրաւ հայ ժողովուրդի նոր ժամանակներու փոթորկայոյզ կեանքին վրայ: Իր կարեւոր ներդրումը ունեցաւ հայոց ազգային-ազատագրական շարժման 19-րդ դարավերջի շղթայազերծման մէջ՝ նախ հայ գուսան գրչանունով ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի էջերուն «Հայդուկի երգեր» բանաստեղծական շարքը ստեղծելով, ապա եւ մանաւանդ՝ պատասխանատու դեր ստանձնելով, իբրեւ ՀՅԴ Ալեքսանդրապոլի կոմիտէի անդամ, դէպի Երկիր ֆիդայի գործիչներու անցքն ու զէնք եւ զինամթերքի տեղափոխութիւնը կազմակերպելու առումով:
Ահա՛ 1900-ին գրւած առաջին երգերէն մէկը «Հայդուկ»-ին՝ «ԳՈՒՐԳԷՆԻ ԱՆՄԱՀ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ» յղումով.

 

Գըլգըլալով ջուր է իջնում
Մշոյ մշուշ սարերէն.
Ծիծեռները ծի՜ւ-ծի˜ւ եկան
Գարնան գալը երգելէն:
Գարուն չկայ հայի համար,
Ծաղիկ, ծիծեռ մեզ պէտք չեն.
Գերեզմանս հողին հաւսար,
Թո՛ղ փուշ բուսնի իմ վրէն…
Գնա՛, ծիծեռ… թո՛ղ ինձ մենակ՝
Վէրքը սրտիս՝ հողի տակ…
Բայց երբ տեսնես թշնամու դէմ
Հայ ժողովուրդ՝ սարի պէս
Զէնքը ձեռին հպարտ կանգնած,
Հայե˜ր, լեռնե˜ր իրար պէս,-
Ա˜խ, այն օրը արի՛, ծըւա՛,
Գարնան գալը նո՛ր կանչէ.-
Հայոց գարնան, որ բի˜ւր-բարեւ
Սրտիս խորէն ղօղանջէ…

 

Նաեւ՝ վկայութիւնը «Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» խորագրով քերթւածին.

 

Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ
Խօսքը ես ձեզ չեմ աւետում,-
Պատգամները չարի, բարւոյ
Ձեր ոտների տակն եմ նետում:
Կեանքն է պայքա՛ր՝ գոռ ու դաժա՛ն,
Ճզմի՛ր մարդուն եւ թռի՛ր վե՛ր.
Իրաւունքը ուժն է միայն,
Վա˜յ յաղթւածին, հազա՛ր վայեր:
Տէր կամ ստրուկ պիտի լինիս,-
Ճշմարտութիւն չկայ ուրիշ:
Չես սպանի, քեզ կը սպանեն,
Դու սպանի՛ր, քեզ չսպանեն:
Լուծ կամ լծկան պիտի լինիս,-
Ճշմարտութիւն չկայ ուրիշ:
Անիծւիս, մա՛րդ, որ յոյսդ է մարդ.
Բախտդ կռւով կռի՛ր ինքդ:
Մո՛ւրճ կամ զնդա՛ն պիտի լինիս.-
Ճշմարտութիւն չկայ ուրիշ:

(1905, Ալեքսանդրապոլ)

 

Ալեքսանդրապոլի ծնունդն է Սահակ Իսահակեանի որդի Աւետիքը, որ ուսանեցաւ Ս. Էջմիածնի «Գէորգեան» ճեմարանին մէջ: 1893-ին ընդունւեցաւ Լայփցիկի համալսարանը, ուր ուսանած շրջանին աշխոյժ մասնակցութիւն բերաւ Եւրոպայի հայ ուսանողական շարժումներուն, մօտենալով յատկապէս «Դրօշակ»-ին եւ Դաշնակցութեան:
1895-ին վերադարձաւ իր ծննդավայրը, ուր անդամագրւեցաւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան եւ ընտրւեցաւ Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կոմիտէի անդամ: Անմիջապէս գրաւեց Ցարական իշխանութեանց ուշադրութիւնը եւ 1896-ին ձերբակալւեցաւ իբրեւ դաշնակցական յեղափոխականի: Մէկ տարի բանտարկւեցաւ Երեւանի բերդին մէջ: Հազիւ ազատ արձակւած բանտէն՝ 1897-ին լոյս ընծայեց իր բանաստեղծութեանց առաջին հատորը, «Երգեր ու վէրքեր» անունով: Բայց Ցարական իշխանութիւնը հանգիստ չտւաւ երիտասարդ ազգայնաշունչ բանաստեղծին ու թուրքական լուծին դէմ պայքարող յեղափոխական գործիչին:
Այդ շրջանի արձագանգն է «ԴՈՒ ՉԵՍ ՀԱՍԿԱՆԱՅ» խորագրով իր քերթւածին խոստովանութիւնը.

 

Չեմ տեսնում շքեղ զարդերը գարնան,
Վշտից խաւարեց գոհարն աչքերիս.
Ծանրացաւ աշխարհն ուսերիս վրայ,
Զուր ես հարցնում պատճառը վշտիս:
Ես՝ զաւակ ճնշւած ու դժբախտ ազգի,
Որ արիւնով է իր ուղին թրջում.
Որ դարե˜ր, դարե˜ր թափը իր բազկի
Շղթան է կրծում ժանգոտ, շառաչուն:
Շղթան շառաչուն, ծանր ու ժանգոտ,
Ինձ տապալել է, կաշկանդել գետնին.
Ինձ տրորում են անցնող ու դարձող,
Դո՛ւ մի կարեկցիր իմ անհուն վշտին:
Իմ մօր սուրբ խօսքը - ծաղրի նշաւակ,
Իմ հայրենիքը - սիրտս ու հոգիս- –
Եւ յօշոտում են, պղծում ոտնատակ,
Դու չես ըմբռնի անդունդը վշտիս…
Ես՝ զաւակ ճնշւած ու փոքրիկ ազգի,
Սրտիս արիւնով մեծ վիշտս եմ գրում.
Վէրքը անդարման իմ հայրենիքի
Իմ բիւր խոցոտւած սրտումս եմ կրում:
Սիրե˜լ, երազե˜լ, թռչել եմ ուզում,
Բայց շղթան ինձ պինդ գամել է գետնին.
Կուռ լուծը ազգիս՝ ուսերս է փշրում,
Չես կարող հասնել իմ անափ վշտին:
Տիեզերական զայրոյթով, թոյնով
Արդ՝ ես ինքս ինձ խայթում եմ ահա՛,
Թո՛ղ մեռնիմ, կորչիմ անհետ, անանուն,
Իմ անյոյս վիշտը դու չես հասկանայ…

(1908, Թիֆլիս)

 

Աւետիք Իսահակեան դարձեալ ձերբակալւեցաւ իբրեւ «ցարական միապետութեան դէմ պայքարող «Ընդյատակեայ յեղափոխական կազմակերպութիւնների» անդամ» եւ աքսորւեցաւ Օդեսա: Աքսորավայրէն անցաւ արտասահման, հաստատւեցաւ Շւէյցարիա, ուր Ցիւրիխի համալսարանին մէջ հետեւեցաւ գրականութեան եւ փիլիսոփայութեան պատմութեան դասընթացքներու:
1902-ին վերադարձաւ հայրենիք եւ հաստատւեցաւ Թիֆլիս, ուր մինչեւ 1906 ծաւալեց գրական ստեղծագործական եւ ազգային-հասարակական եռուն գործունէութիւն: Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին նւիրւած իր ստեղծագործութեանց կողքին, Իսահակեան կարեւոր ներդրում ունեցաւ Յովհաննէս Թումանեանի կազմած «Վերնատուն» գրական-մշակութային շարժման բեղմնաւորման մէջ:
1908-ին, երրորդ անգամ ըլլալով, ձերբակալւեցաւ Ցարական իշխանութեանց կողմէ, որոնք Դաշնակցութեան դէմ իրենց ձեռնարկած հալածանքի շրջագիծէն ներս, ատենի 158 հայ առաջադէմ մտաւորականներու շարքին, ձերբակալեցին նաեւ Աւետիք Իսահակեանը եւ զինք եւս դատեցին ու դատապարտեցին «Դաշնակցութեան գործով»: Ստացաւ բանտարկութեան վճիռ եւ նետւեցաւ Թիֆլիսի Մետեխի բանտը, ուր բանտակից եղաւ Յովհաննէս Թումանեանին, Աւետիս Ահարոնեանին եւ այդ ժամանակւան հայ մեծանուն միւս գրողներուն եւ մտաւորական-յեղափոխական դէմքերուն:
Կէս տարի մնաց բանտի մէջ եւ շատերու նման ինք եւս փրկագինով ազատ արձակւեցաւ: Կովկասի մէջ մնալը անհնար էր եւ 1911-ին Իսահակեան իր կարգին անցաւ ու հաստատւեցաւ արտասահման:
Օսմանեան Սահմանադրական շարժման տարիներն էին. Համիդեան բռնատիրութեան տապալման կապւած հայկական յոյսերու ժամանակաշրջանն էր: Աւետիք Իսահակեան առաջին իսկ օրէն չհաւատաց Երիտասարդ թուրքերու շռայլած խոստումներուն՝ Արեւմտեան Հայաստանի բարեկարգումներուն վերաբերեալ:
Զգաց հայ ժողովուրդին եւ Հայաստանին սպառնացող համաթուրքական վտանգը եւ լծւեցաւ քաղաքական եռուն աշխատանքի՝ կանխելու համար Կայսերական Գերմանիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ պատերազմական դաշինքի կնքումը:
Իսահակեան անցաւ Բեռլին, ուր շարք մը գերմանացի մտաւորականներու հետ մասնակցեցաւ Գերմանահայկական ընկերութեան ստեղծումին՝ միաժամանակ խմբագրելով ընկերութեան «Մեսրոպ» հանդէսը: Շուտով վրայ հասած Առաջին Աշխարհամարտը եւ հայ ժողովուրդին դէմ Թուրքիոյ պետականօրէն գործադրած ցեղասպանութիւնը հաստատեցին Իսահակեանի ամենամռայլ կանխատեսումները Երիտթուրքերու հայաջինջ քաղաքականութեան վերաբերեալ:
Հայոց Արհաւիրքի այդ ամբողջ շրջանը իր արտացոլումը գտաւ Իսահակեանի գրականութեան մէջ: Հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագիրն ու հերոսական ազատամարտը իրենց խռովայոյզ արձագանգը գտան Իսահակեանի «Ձիւնն է եկել ծածկել հիմա...», «Հայաստանին», «Ահա նորէն գարուն եկաւ» եւ այլ բանաստեղծութեանց մէջ: Իսահակեան նաեւ հանդէս եկաւ հրապարակախօսական յօդւածներով, որոնց առանցքը եղան Հայկական Հարցը, Հայաստանի վերամիաւորման խնդիրը եւ հայկական պետականութեան վերականգնումը: Այդ նիւթերով կազմւեցաւ իր «Յիշատակարան»-ը...
19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկիզբի հայ քաղաքական կեանքի եւ Հայկական Հարցի իւրայատուկ համապատկերը եղաւ «Հայրենիք» ամսագրի էջերուն 1920-ականներուն լոյս տեսած Իսահակեանի «Ուստա Կարօն» մեծածաւալ վէպը, որ մնաց անաւարտ: «Ուստա Կարօն» կաւարտւի այն օրը, երբ կը լուծւի Հայկական Հարցը»,- հետագային պիտի ըսէր Իսահակեան, որ բնաւ չհամակերպեցաւ Հայաստանի բռնագրաւումին ու մասնատումին եւ շարունակ մաղթեց՝
- «... Մեռնէի՝ Սեւանը ցամաքած չտեսնէի, ապրէի՝ Արարատը մերը տեսնէի...»:
Աւետիք Իսահակեան իւրայատուկ մօտեցում ունեցաւ Հայաստանի Խորհրդայնացումին: Սկզբնապէս ուժգնօրէն դատապարտեց Հայաստանի անկախութեան կործանումը, բայց հետագային, 1926 թւականին, այցելելով Խորհրդային Հայաստան, վարպետը վերատեսութեան ենթարկեց իր դիրքորոշումը: Երեւան գտնւած շրջանին հրատարակեց նոր բանաստեղծութիւններու եւ պատմւածքներու շարք մը՝ «Համբերութեան չիբուխը» (1928) եւ այլն: 1930-ին վերադարձաւ արտասահման, ուր սկսաւ հրապարակ գալ Խորհրդային Հայաստանի ջատագովի դիրքերէն եւ 1936-ին վերջնականապէս վերադարձաւ ու հաստատւեցաւ Երեւան: Այդ տարիներուն ծաւալած Ստալինեան հալածանքներէն զերծ մնաց, ստեղծագործելու լայն հնարաւորութիւններ ունեցաւ, իսկ 1946-ին ընտրւեցաւ Հայաստանի Գրողներու միութեան նախագահ եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ իր վախճանը՝ 17 հոկտեմբերի 1957-ին:
Հայոց սրտի խռովայոյզ երգիչի ոգեկոչման նւիրւած այս յօդւածը կարժէ փակել Աւետիք Իսահակեան վարպետին անմահ պատգամով՝

 

Արարատի ծեր կատարին
Դար է եկել, վայրկեանի պէս,
Ու անցել:

Անհուն թւով կայծակների
Սուրն է բեկւել ադամանդին,
Ու անցել:

Մահախուճապ սերունդների
Աչքն է դիպել լոյս գագաթին,
Ու անցել:

Հերթը հիմա քոնն է մի պահ.
Դու էլ նայիր սէգ ճակատին,
Ու անցիր...

Յարակից լուրեր

  • Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905). Հայու յեղափոխական կամքին դարբինն ու նոր Հայաստանի վեածնունդին դրօշակիրը
    Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905). Հայու յեղափոխական կամքին դարբինն ու նոր Հայաստանի վեածնունդին դրօշակիրը

    Հոկտեմբեր 18-ին կը նշենք ծննդեան տարեդարձը Հայկական Յեղափոխութեան անզուգական կռանողին եւ գաղափարական առաջնորդին՝ Քրիստափոր Միքայէլեանի։

    Ազգային-քաղաքական եւ յեղափոխական-բարոյական իր վարքով եւ գործով՝ Քրիստափոր ներշնչման անսպառ աղբիւր կը հանդիսանայ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութեան մեծ պայքարին, որուն բախտորոշ նորագոյն փուլը բոլորելու հնարաւորութիւնն ու հպարտութիւնը ներկայիս ընձեռուած է Հայաստանի ու հայութեան ապրող սերունդին։

  • Ուզում ենք, որ խորհրդարանական ընտրութիւնները նորմալ պայմաններում անցնեն
    Ուզում ենք, որ խորհրդարանական ընտրութիւնները նորմալ պայմաններում անցնեն

    Դաշնակցութիւնը չի պատրաստւում վարչապետի թեկնածու առաջադրել։ Միակ բանը, որ ուզում են, այն է, որ խորհրդարանական ընտրութիւնները նորմալ պայմաններում անցնեն, լրագրողների հետ զրոյցի ընթացքում յայտարարեց ՀՅԴ խմբակցութեան ղեկավար Արմէն Ռուստամեանը՝ ասելով. «ժողովուրդը ինչպէս որոշեց, այնպէս էլ կը լինի»։

  • Համեմատած գործող Ընտրական օրէնսգրքի՝ առաջարկւող փաթեթում դրական փոփոխութիւններ առկայ են
    Համեմատած գործող Ընտրական օրէնսգրքի՝ առաջարկւող փաթեթում դրական փոփոխութիւններ առկայ են

    Հայաստանի Ազգային ժողովի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն խմբակցութիւնը գործող Ընտրական օրէնսգրքի առաջարկւող տարբերակում գործող օրէնսգրքի համեմատ դրական փոփոխութիւններ է տեսնում:

  • ՀՅԴ-ն վարչապետի թեկնածու չի առաջադրի
    ՀՅԴ-ն վարչապետի թեկնածու չի առաջադրի

    Ազգային ժողովի ՀՅԴ խմբակցութիւնը չի պատրաստւում ՀՀ վարչապետի թեկնածու առաջադրել, քանի որ խորհրդարանում եօթ հոգով ներկայացւած լինելու պայմաններում անտրամաբանական է նման առաջադրումը:

  • Արթուր Եղիազարեան. «Վերջիվերջոյ, ո՞ւր ենք գնում որպէս երկիր»
    Արթուր Եղիազարեան. «Վերջիվերջոյ, ո՞ւր ենք գնում որպէս երկիր»

    Փաշինեանը նշել էր, թէ այդ հանդիպումներից յետոյ՝ համարում է, որ կայ նաեւ ՀՅԴ Հայաստանի ներկայացուցիչների հետ հանդիպելու անհրաժեշտութիւն, սակայն այդպէս էլ չհանդիպեց ՀՅԴ լիդերների հետ: Այս մասին մամուլում տեսակէտներ հնչեցին, թէ սփիւռքեան կառոյցների ներկայացուցիչները դժգոհ են Հայաստանում ՀՅԴ ղեկավարների գործունէութիւնից, վարչապետն էլ նրանց որոշակի ակնարկներ է արել ՀՅԴ ճակատագրի մասին: 

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։