Հա

Ազգային

10/11/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905)

Ժամանակի թաւալումին եւ նոր ժամանակներ թեւակոխած հայ ժողովուրդին առջեւ ցցւած մարտահրաւէրներուն ահագնացումին հետ, արժանաւորապէս կը պայծառանայ դէմքը Հայկական Յեղափոխութեան առաքելատիպ առաջնորդին՝ անզուգական Քրիստափոր Միքայէլեանի, որուն ծննդեան 157-րդ տարեդարձը նշեցինք հոկտեմբերի 18-ին:

Հայկական Յեղափոխութեան առաքելատիպ առաջնորդը

 

Ն.

 

Ժամանակի թաւալումին եւ նոր ժամանակներ թեւակոխած հայ ժողովուրդին առջեւ ցցւած մարտահրաւէրներուն ահագնացումին հետ, արժանաւորապէս կը պայծառանայ դէմքը Հայկական Յեղափոխութեան առաքելատիպ առաջնորդին՝ անզուգական Քրիստափոր Միքայէլեանի, որուն ծննդեան 157-րդ տարեդարձը նշեցինք հոկտեմբերի 18-ին:
Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հիմնադիր երրորդութեան երիցագոյնն ու «հայրական» դէմքն է Քրիստափոր, որ իր մեծակշիռ ներդրումը ունեցաւ մեր ժողովուրդի նորագոյն շրջանի պատմութեան թաւալգլոր անկումի ընթացքը ոչ միայն կասեցնելու, այլեւ ազգային ու հասարակական ամբողջական ազատագրութեան ուղղութեամբ առաջ մղելու սրբազան պայքարին՝ յարատեւ կռիւի շղթայազերծման մէջ:
Յեղափոխական կամք կռանելու եւ կազմակերպական հզօրանք կերտելու իր բնատուր տաղանդով՝ Քրիստափոր կրցաւ հայոց ցիրուցան եւ եսակենտրոն կամքերէն հաւաքական ու կազմակերպ ուժ ստեղծել՝ Հայկական Յեղափոխութեան անմար կայծերով բոցավառած հայ երիտասարդ սերունդները կազմակերպականօրէն միաձուլելով եւ անսակարկ զոհաբերութեամբ ու երկաթեայ կարգապահութեամբ զինելով:
Հայ ժողովուրդի կեցութեան ընդհանուր բարեշրջման եւ Հայաստանի ազատագրութեան մեծ դատին աննկուն դրօշակիրն է Քրիստափոր, որ իր անձին օրինակով, անյողդողդ կամքով եւ արութեան գործերով՝ գաղափարական ու քաղաքական անվեհեր եւ երկարաշունչ պայքար շղթայազերծեց՝ Հայաստանի ու հայութեան ամբողջական ազատագրումի պայքարունակ ուղին հարթելով հայութեան պայծառ գալիքին առջեւ:
Քրիստափոր մարմնաւորումն է, մանաւա՛նդ, անհաւասար ուժերով կռւի դաշտերէն յաղթական դուրս գալու հայու հաստատակամութեան՝ դարերով գերութեան, անձնատւութեան եւ մեղկութեան համակերպած հայ մարդոցմէ կերտելով նոր ժամանակներու հայը, անոր մէջ ամրապնդելով յանուն ազատութեան, արդարութեան եւ իրաւունքի մինչեւ վերջին շունչ պայքարելու պատրաստակամութիւնն ու յանձնառութիւնը:
Մէկ խօսքով՝ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ գաղափարականն ու խորհուրդը առաւելագոյն պարզութեամբ ու խորութեամբ անձնաւորող առաքեալն է Քրիստափոր, որ իր գաղափարական-քաղաքական ժառանգութեամբ եւ բարոյական-կազմակերպական կերպարով՝ կը շարունակէ ներշնչման աղբիւր եւ լուսատու փարոս մնալ հայ ժողովուրդի ու Հայաստանի ամբողջական ազատագրութեան պայքարին զինւորագրեալ ուխտաւորներուն համար:
Պատմական Հայաստանի Գողթն գաւառի Վերին Ագուլիս մեծ գիւղի ծնունդ էր Հայկական Յեղափոխութեան առաքեալը: Մանուկ տարիքէն կեանքի պայքարը սկսաւ Քրիստափորի համար. 4 տարեկան էր, երբ մայրը կորսնցուց, իսկ 10 տարեկանին՝ հայրը: Նիւթական անձուկ պայմաններու մէջ նախնական կրթութիւնը ստացաւ ծննդավայրի դպրոցին մէջ եւ փայլուն արդիւնքով աւարտեց զայն:
Հոգաբարձութիւնը, տեսնելով եւ գնահատելով որբ աշակերտին ուսումնատենչութիւնը, յանձն առաւ հոգալ Քրիստափորի հետագայ ուսման ծախսերը՝ պայմանաւ, որ ան յանձն առնէ վերադառնալ գիւղ եւ ստանձնել ծննդավայրի դպրոցին մէջ ուսուցչական պաշտօն: Այդպէ՛ս, 1874-ին, Քրիստափոր անցաւ Թիֆլիս, ուր երկու տարւան նախապատրաստական պարապմունքէ ետք՝ ընդունւեցաւ Ուսուցչական ճեմարանը, որուն քառամեայ ուսման շրջանը աւարտեց 1880-ին՝ առաջին կարգի մրցանակով:
Ճեմարանի տարիները բախտորոշ նշանակութիւն ունեցան երիտասարդական տարիքը թեւակոխող Քրիստափորի համար: Ռուսական «Նարոդնայա Վոլիա» (Ժողովրդային կամք) յեղափոխական կազմակերպութեան վերելքի ժամանակաշրջանն էր եւ կովկասահայ երիտասարդութիւնը մեծ ոգեւորութեամբ փարած էր անոր տարածած ընկերվարական գաղափարներուն: Համառուսական այդ շարժման փարող հայ երիտասարդներուն անմիջապէս միացաւ նաեւ Քրիստափոր՝ ռուս յեղափոխականներու հետ սերտ կապեր հաստատելով եւ հետագայ տարիներուն այդ կապերը ամրապնդելով:
Ճեմարանը աւարտելով՝ Քրիստափոր վերադարձաւ իր ծննդավայր գիւղը եւ երկու տարի ուսուցչութիւն ըրաւ: Ուսուցչական այդ տարիները Քրիստափորի մէջ արմատաւորեցին յեղափոխական ու ընկերվարական խոր համոզումներու տէր գործիչը: Տեսաւ ցարական բռնատիրութեան գործած աւերը ընդհանրապէս գիւղական աշխարհին եւ յատկապէս հայ գիւղացիութեան մէջ: Ծառացաւ այն անարդարութեանց եւ անիրաւութեանց դէմ, որոնց կենթարկւէր հայ ժողովուրդը ցարական պաշտօնէութեան կողմէ պարզապէս անոր համար, որ հայ էր...
Ամառնային իր արձակուրդները Թիֆլիս անցնելով, Քրիստափոր մօտէն շփում հաստատեց հայ իրականութեան մէջ երեւան եկած ազգային-ազատագրական շարժման խմորումներուն հետ՝ յատկապէս Գրիգոր Արծրունիի հրատարակած «Մշակ»-ին շուրջ խմբւած մտաւորականութեան ծանօթանալով: Այդ շրջանին է, որ Քրիստափորի մէջ սկսաւ ձեւաւորւիլ ազգային հողի վրայ յեղափոխական շարժում առաջացնելու գաղափարը:
Եւ երբ 1885-ին ցարական կառավարութիւնը որոշեց փակել 400 հայ դպրոցներ՝ անոնց 20.000 աշակերտութիւնը եւ 3000 ուսուցիչները փողոց ձգելով, Քրիստափոր իր ընկերներով ձեռնարկեց ժողովուրդին մէջ թռուցիկներ բաժնելու եւ բողոքի ալիք բարձրացնելու շարժումին: Բայց քաղաքականօրէն, այլ մանաւանդ յեղափոխականօրէն դեռ հասունցած չէր հայութիւնը եւ Քրիստափոր չգտաւ այն արձագանգը, որ 1903-ին պիտի առաջանար հայոց եկեղեցապատկան կալւածներու բռնագրաւման դէմ Դաշնակցութեան ծաւալած բողոքի շարժումին շուրջ:
1885-ի վերջերուն, մեծանուն վիպասան Րաֆֆիի բարեխօսութեամբ, Մոսկւայի մեծահարուստ Մելքոն Գասպարիչ Փանեանցէն նիւթական աջակցութիւն գտնելով՝ Քրիստափոր մեկնեցաւ Մոսկւա, որպէսզի բարձրագոյն ուսման հետեւի: Բայց մէկ կողմէ նիւթական դժւարութիւնները, իսկ միւս կողմէ հայ երիտասարդութեան մօտ յեղափոխական տրամադրութեանց բորբոքումը մղեցին Քրիստափորը, որ երկու տարի ետք, կիսատ ձգելով համալսարանական ուսումը, վերադառնայ Թիֆլիս եւ ամբողջապէս նետւի յեղափոխական պայքարի ասպարէզ:
Արմենական եւ Հնչակեան կուսակցութիւնները արդէն կեանքի կոչւած էին, բայց տակաւին մեծ էր թիւը այն խմբակներուն, որոնք Կարինէն մինչեւ Թիֆլիս եւ Մոսկւա՝ յեղափոխական կազմակերպումի բուռն խմորումներու մէջ էին, բայց միաւորւած չէին եւ ցիրուցան վիճակ մը կը պարզէին: Քրիստափոր ձեռնարկեց ե՛ւ նորաստեղծ զոյգ կուսակցութիւնները, ե՛ւ անջատաբար պայքարի լծւած խմբակները իրարու մօտ բերելու եւ միացնելու աշխատանքին: Թէեւ Հնչակեան կուսակցութեան կողմէ Ռուբէն Խանազատ համաձայնութիւն յայտնեց Դաշնակցութեան մը մէջ բոլոր յեղափոխականները ի մի բերելու գաղափարին, բայց Հնչակեան կենտրոնը հետագային մերժեց միանալ եւ այդպէ՛ս, 1890-ի ամռան, Քրիստափորի եւ Զաւարեանի ջանքերով, ծնունդ առաւ Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւնը:
Նորաստեղծ Դաշնակցութեան կազմութեան եւ գաղափարական տարբեր աշխարհայեացքի տէր հայ յեղափոխականներու միաւորման գործին մէջ առանցքային եղաւ Քրիստափորի անձնական ներդրումը: Յատկապէս իր նկարագրով՝ Քրիստափոր յաջողեցաւ ստեղծել գաղափարական, կազմակերպական եւ գործնական այն ընդհանուր աւազանը, ուր իրարու կապւեցան անխտիր բոլորը՝ երկու տարի ետք, 1892-ին, դաշնակցութեան առաջին Ընդհանուր ժողովին, պաշտօնապէս վերածւելու համար Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան:
Այնուհետեւ սկսաւ նորաստեղծ կուսակցութիւնը գաղափարական եւ կազմակերպական, քաղաքական եւ մարտական ինքնահաստատման ու հզօրացման հունի մէջ մտցնելու դժւարին աշխատանքը: Զաւարեանի եւ Ռոստոմի հետ գործակցաբար, Քրիստափոր ամուր հիմերու վրայ դրաւ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ը, որուն էջերուն լոյս տեսան Դաշնակցութեան ծրագիրն ու քաղաքական առաջադրանքները հիմնաւորող Քրիստափորի առաջնորդող յօդւածները: Քրիստափոր նաեւ հաստատւեցաւ Ժնեւ՝ «Դրօշակ»-ի կողքին արտասահմանեան քարոզչութիւնը կազմակերպելու, «Փրօ Արմենիա»-ն հիմնելու եւ Երկրի մէջ ծաւալած կենդանի պայքարին ի սպաս Եւրոպայի տարածքին հայանպաստ շարժում առաջացնելու համար:
Արդէն իր ուղին գտած եւ գործունէութեան դաշտը մեծապէս ընդլայնած Դաշնակցութեան առջեւ նոր մարտահրաւէրներ դրւեցան 1890-ականներու վերջերուն: Յեղափոխական բուռն կռիւը զէնքի եւ զինամթերքի յարաճուն աղբիւրներու անհրաժեշտութիւնը շեշտած էր, իսկ հայ պահպանողականութիւնը՝ յեղափոխականներու անյաջողութիւնը պատրւակ գործածելով, ընդհանրապէս վարկաբեկել կը փորձէր հայոց ազգային-ազատագրական պայքարը: Քրիստափոր վերադարձաւ Կովկաս եւ ձեռնարկեց «Փոթորիկ»-ին, որ հայ ունեւոր խաւը դրաւ յեղափոխական գործին նիւթապէս զօրավիգ կանգնելու պարտաւորութեան տակ, ի հարկին ծանրագոյն պատիժի ենթարկելով Ժամհարեանի օրինակով այն մեծահարուստները, որոնք ցարական իշխանութեանց հովանաւորութիւնը խնդրեցին ընդդէմ հայ յեղափոխականներուն:
Վրայ հասան պատմական տարողութեամբ մեծակշիռ զարգացումներ. հայոց եկեղեցապատկան կալւածներու բռնագրաւման ցարական հրամանագիրն ու անոր դէմ ծաւալած համաժողովրդական ըմբոստացումը. Սասնոյ երկրորդ ապստամբութիւնն ու Համիդեան նոր ջարդեր: Քրիստափոր իր տարերքին մէջ էր՝ բոլոր ճակատներուն վրայ յեղափոխական կռւի վճռականութեան թափ տալով, հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան գործը ամուր հիմերու վրայ դնելով, Եւրոպայի տարածքին ի նպաստ հայութեան ազդու շարժում առաջացնելով:
Ահա այդ մթնոլորտին մէջ, Քրիստափոր ՀՅԴ երրորդ Ընդհանուր ժողովին ներկայացուց «Կարմիր Սուլթան»-ը ահաբեկելու ծրագիրը, ստացաւ Դաշնակցութեան կամքը ներկայացնող ժողովին համաձայնութիւնը եւ անձամբ լծւեցաւ ծրագրի գործադրութեան:
Բայց ճակատագիրը ուրիշ եւ դառնագոյն վախճան վերապահած էր Հայկական Յեղափոխութեան առաքելատիպ առաջնորդին: Վիտոշ լեռան լանջին, Բուլղարիոյ մէջ, Վռամշապուհ Քենտիրեանի հետ ռումբի փորձարկման պահուն, մեծ յեղափոխականը իր զինակիցին հետ զոհ գնաց ռումբի ապաժամ պայթումին...
Հազիւ 46 տարեկանին կտրւեցաւ կեանքի թելը Քրիստափորի:
Իր նահատակութեամբ եւս, Դաշնակցութեան առաջնորդը պատմական օրինակ մարմնաւորեց: Յեղափոխութեան ղեկավարը սեփական օրինակը տւաւ յանուն գաղափարի գերագոյն զոհաբերութեան:
Եւ որքան տարիները կանցնին, հայ ժողովուրդի նորահաս սերունդներուն մօտ աւելիով կարմատաւորւի հմայքն ու խորհուրդը Քրիստափոր Միքայէլեան անուն հայ յեղափոխականին, որ 157 տարի առաջ իր աչքերը բացաւ հայոց բազմաչարչար հայրենիքին մէջ, որպէսզի իր անձին օրինակով, երկաթեայ կամքով եւ քաղաքական մտածողութեամբ՝ վերջնականապէս փշրէ դարաւոր ստրկութեան շղթաները եւ կերտէ հայու արդի կերպարը՝ Հայաստանի ազատութեան համար յարատեւ կռւի պատրաստ աննկուն հայ յեղափոխականը:
Քրիստափոր իր բոլոր ուժերով հաւատարիմ մնաց մէկ ու միակ դաւանանքի, այլեւ՝ Արդարութեան եւ Իրաւունքի մէկ ու միակ հաւատամքի, որ խտացաւ դարերուն ուղղւած իր յանդուգն պատգամին մէջ.-
«Պատռել է հարկաւոր քարտէզների վրայ այս կամ այն աւազակապետի կամքով գծւած սահմանները, ջնջել է հարկաւոր այն աշխարհագրական ներկերը, որոնք մեզ բաժանում են իրարից եւ որոնք առհասարակ մշտական չեն, իսկ երբեմն շատ կարճատեւ են լինում:
«Ո՛չ մի բռնութիւն , ո՛չ մի հալածանք, ո՛չ մի սահման չէ կարող բաժանել մի ժողովուրդ, եթէ նա տոգորւած է ընդհանուր շահերի գիտակցութեամբ, ունի նաեւ կռւելու անսասան վճռողականութիւն եւ կապւած, միացած է դարերով սնւած ու պահպանւած ընդհանուր բնազդների ու զգացմունքների առողջ զարկերով»:

Յարակից լուրեր

  • 17 մարտ 1905. Վիտոշի խորհուրդը եւ Քրիստափորեան աւանդը
    17 մարտ 1905. Վիտոշի խորհուրդը եւ Քրիստափորեան աւանդը

    17 մարտ 1905-ին, Պուլկարիոյ Վիտոշ լերան լանջին, Սուլթան Համիտի ահաբեկման համար պատրաստուած ռումբի փորձարկումին զոհ գացին հայ ազգային-ազատագրական շարժման անզուգական ղեկավար Քրիստափոր Միքայէլեանը եւ իր գործակից Վռամշապուհ Քենտիրեանը։

  • Աւետիք Իսահակեանը եւ Սիամանթոն Քրիստափոր Միքայէլեանի մասին
    Աւետիք Իսահակեանը եւ Սիամանթոն Քրիստափոր Միքայէլեանի մասին

    2016 թւականին Երեւանի Պետական Համալսարանի հրատարակչութիւնը լոյս է ընծայել Աւետիք Իսահակեանի նամականին. «Աւետիք Իսահակեանի նամակները»: Այդ նամակներից երկուսում բանաստեղծը ասելիքի զգալի բաժինը յատկացնում է Հ.Յ. Դաշնակցութեան հիմնադիր Քրիստափոր Միքայէլեանի ողբերգական մահւան առիթով ունեցած իր ապրումներին, գնահատականներ է հնչեցնում վերջինիս հասցէին: 

  • Քրիստափոր (Միքայէլեան, 1859-1905). Վերածնուած Հայաստանի ու հայկական յեղափոխութեան դրօշակիր առաջնորդը
    Քրիստափոր (Միքայէլեան, 1859-1905). Վերածնուած Հայաստանի ու հայկական յեղափոխութեան դրօշակիր առաջնորդը

    158 տարի առաջ, հոկտեմբեր 18-ի լուսաւոր օր մը, Հայաստան Աշխարհը ծնունդ տուաւ Քրիստափոր Միքայէլեան անուն արու զաւակի մը, որ կոչուած էր մարմնաւորելու բազմաչարչար ուղի կտրած եւ ստոյգ մահուան անդունդը գլորող մեր ժողովուրդին վերածնելու, այլեւ բաց ու խրոխտ ճակատով ազգերու մեծ ընտանիքին մէջ իր արժանի տեղը վերահաստատելու յեղափոխական կամքը։

  • Քրիստափոր Միքայէլեան. Հայ յեղափոխականի կամքի ու հոգու մարմնաւորումը
    Քրիստափոր Միքայէլեան. Հայ յեղափոխականի կամքի ու հոգու մարմնաւորումը

    Քրիստափորը, մեր ժողովուրդի նորագոյն շրջանի պատմութեան մէջ անկրկնելի բարձունք նւաճեց իբրեւ հայ մարդու յեղափոխական կամքի ու յանդգնութեան, մարտունակ ուժի եւ կազմակերպական տաղանդի մարդակերտ դարբինը:

  • «Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան թանգարան» հիմնադրամ
    «Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան թանգարան» հիմնադրամ

    Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութեան թանգարանը հիմնադրւել է 1915 թւականին՝ Ժնեւում: Թանգարանի ձեւաւորման համար հիմք են ծառայել հետեւեալ նմուշները. «Ալբոմ բաց նամակների համար», ՀՅԴ հիմնադիր անդամ Քրիստափոր Միքայէլեանի պորտֆելը եւ Վասպուրականի ասեղնագործութեան մի փոքրիկ օրինակ: Այդ մասին են վկայում երկու պարզ, խունացած ձեռագիր էջեր, որոնք իրաւամբ համարւում են թանգարանի «ծննդեան վկայականը»:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։