Հա

Ազգային

14/11/2016 - 10:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մատթէոս Մամուրեան (1830-1901)

Հոկտեմբերին (որոշ աղբիւրներու ճշգրտումով՝ հոկտեմբերի 17-ին) նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայկական հրապարակագրութեան լուսամիտ դէմքերէն եւ ազատախոհ գաղափարաբանութեան դրօշակիրներէն Մատթէոս Մամուրեանի:

Հայ ազատագրական շարժման պայծառատես հրապարակագիրը

Ն.

 

Հոկտեմբերին (որոշ աղբիւրներու ճշգրտումով՝ հոկտեմբերի 17-ին) նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայկական հրապարակագրութեան լուսամիտ դէմքերէն եւ ազատախոհ գաղափարաբանութեան դրօշակիրներէն Մատթէոս Մամուրեանի:
Ներհուն մտաւորական, մանկավարժ, գրող, հանրային գործիչ, թարգմանիչ եւ, ամէն բանէ առաջ եւ վեր, տաղանդաւոր հրապարակագիր է Մատթէոս Մամուրեան, որ յատկապէս 1871-ին իր հիմնած եւ ամբողջ երեսուն տարի խմբագրած թերթով՝ «Արեւելեան մամուլ»-ով, իրաւամբ կը հանդիսանայ 19-րդ դարավերջի հայ ազգային-քաղաքական մտքի մեծարժէք մշակներուն եւ գաղափարի սերմնացաններուն ամենէն արժանաւորներէն մէկը:
Ծնած է Զմիւռնիա, 1830-ին: Ուսումը ստացած է Փարիզի «Մուրադեան» վարժարանին մէջ, ուր իր դրսեւորած արժանիքներուն եւ ձեռքբերած փայլուն արդիւնքներուն համար՝ արժանացած է բարձրագոյն մրցանակի, որ իրեն յանձնւած է ֆրանսացի մեծ բանաստեղծ Լամարթինի ձեռամբ, ինչը կը վկայէ Մամուրեանի «միշտ բարեբարոյ, խոհական, ուշիմ, ճարտար եւ յամենայնի առաջադէմ» ըլլալուն մասին:

Մ. Մամուրեան ունեցաւ ազգային եւ հանրային ծաւալուն գործունէութիւն, ուսուցիչի եւ կրթական տեսուչի պաշտօններ վարեց իր ծննդավայր Զմիւռնիայի եւ Պոլսոյ մէջ, տարիներով դիւանապետը եղաւ Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանին, ուսումը կատարելագործելու համար 1857-1860-ին ապրեցաւ Լոնդոն (ուր գրեց իր նշանաւոր «Անգլիական նամականի» յօդւածներու շարքը), Հայոց Ազգային Սահմանադրութեան մշակման եւ որդեգրման համար անխոնջ պայքար մղողներէն եղաւ: Բայց ո՛ւր որ գտնւեցաւ եւ ի՛նչ աշխատանք որ ստանձնեց՝ Մ. Մամուրեան հրապարակագրի իր գրիչը միշտ կենսունակ եւ բեղուն պահեց, մինչեւ որ «Արեւելեան մամուլ»-ի հիմնումով գտաւ իր հոգեհարազատ բեմը:
Իր թերթի (սկզբնապէս՝ ամսաթերթ, ապա՝ կիսամսեայ, իսկ իր մահէն ետք նաեւ շաբաթաթերթ ու օրաթերթ) էջերուն ցրւած «Հայկական նամականի» վերտառութեամբ եւ Վրոյր ստորագրւած քրոնիկներու շարքով՝ Մ. Մամուրեան ոչ միայն հրապարակագրական այդ ոճին դրօշակիրը հանդիսացաւ հայ մամուլին մէջ, այլեւ՝ լուսարձակի տակ առաւ իր ժամանակի դէմքերն ու զարգացումները, գաղափարական հարցերն ու հասարակական դժւարութիւնները, հետագայ սերունդներուն ժառանգ ձգելով այդ ժամանակաշրջանի համաշխարհային եւ հայ իրականութեան զարգացումները քննականօրէն արտացոլող ընդգրկուն հայելի մը:
Արգասաբեր եղաւ Մամուրեանի գրիչը գրական-գեղարւեստական եւ թարգմանչական գործերու արտադրութեան առումով: Այսուհանդերձ՝ ինչպէս որ մեծն Յակոբ Օշական դիտել կու տայ, Մամուրեան տարածւեցաւ ամէն բնագաւառի վրայ եւ, բացառութեամբ հրապարակագրական իր վաստակին, ի վիճակի չեղաւ ամբողջական ինքնադրսեւորման ու ինքնահաստատման յաղթանակի պսակը նւաճելու:
Գեղարւեստական արժէքէ աւելի հրապարակագրական արժանիք ունեցաւ հայ գրականութեան ժառանգ մնացած Մամուրեանի «Սեւ լեռին մարդը» անունով միակ վէպը, որ Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոսի ժամանակաշրջանի ազգային-ազատագրական խմորումներուն նւիրւած է եւ Ռուսաստանի կապւած հայ ժողովուրդի յոյսերն ու հեռանկարները հայրենասիրական շունչով կանմահացնէ:
Տարբեր ալ չէր կրնար ըլլալ ճակատագիրը ի վերուստ հրապարակագրի ցայտուն շնորհներով օժտւած Մատթէոս Մամուրեանի, որուն ստորագրութիւնը կրող հրապարակագրական իւրաքանչիւր էջ կը կրէ շեշտակի դրոշմը գեղարւեստական արձակի եւ արեւմտահայ աշխարհաբարի ինքնամաքրման եւ բիւրեղացման հետեւողական ճիգի:
Բայց մանաւանդ իր բարեբարոյ անհատականութեամբ, խոհականութեամբ եւ մտաւորականի լայնաբաց հորիզոնով՝ Մամուրեան յաջողեցաւ իսկական ուսուցիչ մը ըլլալ իր ընթերցողներուն համար: Անպաճոյճ ու գեղեցիկ իր լեզւին եւ գրելաոճին միացուց, միշտ եւ անպայման, գիտելիք մը փոխանցելու, քննական խորհրդածութիւն կատարելու եւ, յատկապէս, առաջադէմ մտքի զարգացման հունով առաջ ընթանալու մեծ արժանիքը:
Ազատախոհական եւ ազգային-հայրենասիրական մտածողութեան հաւատաւոր դրօշակիր՝ Մամուրեան պատնէշի վրայ անխոնջ ծառայեց եւ, ազգային-քաղաքական թէ հանրային-մանկավարժական իր բազմամեայ ու ծաւալուն գործունէութեան ընթացքին, միշտ առաջնորդւեցաւ ինքնահաւատարմութեան սկզբունքով:
Հայ ժողովուրդին պարտադրւած արեւելեան խաւարամտութիւնը յաղթահարելու եւ լուսաւորութեան փարոսը կանգուն պահելու առաքելութեան լծւած արժանաւոր հրապարակագիրն է Մատթէոս Մամուրեան, որուն գաղափարական աշխարհին մասին հակիրճ վկայութիւն մը կը փոխանցէ «Անգլիական նամականի» շարքէն առնւած հետագայ հատւածը.-
«… Լաւագոյնն կը սեպեմ, որ ազգ մը պարծանաց գագաթը հասնելէն ետեւ առօք փառօք կործանի, անդիմադրելի պարագաներէ ստիպեալ՝ անհետ մարի, քան թէ շքեղ անցեալէ մ’ետեւ անփոյթ ու հաշմ թափառի ներկային մէջ, աղքատիկ ապրի ու ազգաց դուռը մուրայ:
«Վասնզի՝ հիները մեր աչքին իբր դիւցազունք կերեւին, թէեւ նոյն անւան աւելի արժանիներ կը գտնւին այս պահուս մեր երկիրն եւ ուրիշ տեղեր: Ժամանակը խոշորացոյց մ’է, որ քանի հեռանաք մեր երեւակայութեան առջեւ հասարակ բաներու անգամ, խոշոր եւ փայլուն ու խորհրդաւոր գոյն մը կընծայէ:
Ասկէ զատ՝ ամէն դար իր յատուկ եւ յարմար մարդիկն ունեցեր է: Երբ աշխարհ դեռ տղայ էր, անոր առաջադիմութեան միջոցներն անտաշ ու սահմանաւոր էին, մինչդեռ հիմա անհամար են եւ գերագոյն:
Մեծն Վարդան, ստուգիւ մեծ մարդ է, թէ որ այսօր գար եւ մեզի դէմ խաչակիր մը հանէր՝ խիստ պզտիկ մարդ մը կը դառնար: Ուստի եթէ հայը... դարուս լուսաւորութեան եւ քաղաքակրթութեան հետ չքալէ, նոր բան մը հաղորդած չես լինի ինձ՝ եթէ ըսես, թէ նոյն հայը Տիգրանայ, Տրդատայ եւ Վարազդատայ որդին է միայն:
Հիմա Տրդատայ մի ձեռամբ երկու ցուլերու եղջիւրը թափող ոյժը իրեն թագաւորութիւն մը շահել տալու առիթ մը չէր լիներ, վասնզի՝ շոգի եւ բարոյական զօրութիւն ունինք, եւ ոչ սրտեայ եւ քաջամարտիկ Վարազդատ մը արիաբար ձի աշտանակելուն՝ կայսեր մը շնորհն ու Հայաստանի գահը պիտի ստանար,…
«… Իրաւի կը խոստովանիմ նաեւ, որ կը սիրեմ այն ազգը, որ թէեւ թշւառ, ներքին արժողութիւն, անպաշար գլուխ, կորովի բնութիւն մունի, միաբան սիրով կանգնելու ճիգ կը թափէ եւ ինքն իւր ճամբան կը յարդարէ եւ առաջ կը քալէ:
«Ուրեմն եթէ հայդ իր հայրենական բնութեան հետ շաղեր է նաեւ դարուս հոգին, ազատասիրութիւնը եւ առաջադէմ կանգնելու կարողութիւնները, այն ատեն կրնամ ըսել քեզի հետ, որ նախախնամութիւնը զինքն ապագայի եւ առաքելութեան մը սահմանած է աշխարհիս մէջ»: 

Յարակից լուրեր

  • «Ակունք»-ը՝ ձեռքի աշխատանքների միջազգային օրւայ ցուցահանդէսում 
    «Ակունք»-ը՝ ձեռքի աշխատանքների միջազգային օրւայ ցուցահանդէսում 

    Ցուցահանդէսին մասնակցում էր «Ակունք» կենտրոնը, որին հրաւիրել էր Թեհրանի քաղաքապետարանի 12-րդ շրջանը: «Ակունք»-ի սաների աշխատանքները ներկայացնում էին կենտրոնի աշխատակիցները եւ սաներից երկուսը՝ Էդւարդ Մատթէոսեանը եւ Անահիտ Ռոստոմեանը:

  • Մինաս Վերածին (Գասագեան, 1882-1945)
    Մինաս Վերածին (Գասագեան, 1882-1945)

    26 մայիսին, 71 տարի առաջ, Սան Ֆրանցիսկոյի Սէնթ Մէյրիզ հիւանդանոցին մէջ, տառապակոծ իր աչքերը առյաւէտ փակեց հայ յեղափոխական շարժման ինքնատիպ նւիրեալներէն ու արժանաւոր քարոզիչներէն Մինաս Վերածին։
    ՀՅԴ-ի Արեւմտեան շրջանի պաշտօնաթերթ «Ասպարէզ»-ի այդ ժամանակաշրջանի խմբագիրն էր Վերածին, որ սրտի հիւանդութեամբ չորս ամիս գամւեցաւ հիւանդանոցի սնարին, մաքառեցաւ մահւան դէմ եւ ի վերջոյ յանձնւեցաւ... ճակատագրին։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վահան Թեքէեան (1878-1945)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վահան Թեքէեան (1878-1945)

    Ապրիլի 4-ին, 71 տարի առաջ, Կահիրէի (Եգիպտոս) մէջ վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի մեծարժէք տաղանդներէն բանաստեղծ, հրապարակագիր եւ ազգային-հասարակական գործիչ Վահան Թեքէեան։
    Սիրոյ եւ խոհականութեան, այլեւ հայու յուզականութեան ինքնատիպ բանաստեղծն է Վահան Թեքէեան, որուն ստեղծագործութիւնը յորդեցաւ սրտի եւ մտքի վարար զեղումով՝ խորապէս ապրւած յոյզերու խոհուն եւ գեղեցկագոյն աշխարհ մը բանալով հայոց սերունդներուն առջեւ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մատթէոս Մամուրեան (1830-1901)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մատթէոս Մամուրեան (1830-1901)

    Մանկավարժ, գրող, հանրային գործիչ, թարգմանիչ եւ, ամէն բանէ առաջ եւ վեր, տաղանդաւոր հրապարակագիր է Մատթէոս Մամուրեան, որ 1871-ին իր հիմնած եւ ամբողջ երեսուն տարի խմբագրած թերթով՝ «Արեւելեան մամուլ»-ով, արժանաւոր տեղ կը գրաւէ 19-րդ դարավերջի հայ ազգային-քաղաքական մտքի մեծարժէք մշակներուն եւ գաղափարի սերմնացաններու շարքին։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մատթէոս Մամուրեան (1830-1901)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մատթէոս Մամուրեան (1830-1901)

    Յունւարի 15-ի օրը, 1901 թւականին, 71 տարեկան հասակին թոքախտի հետեւանքով վախճանեցաւ ներհուն մտաւորական, մանկավարժ, վիպագիր, հանրային գործիչ, անխոնջ թարգմանիչ եւ, ամէն բանէ առաջ ու վեր, հայ հրապարակագրութեան տաղանդաւոր ներկայացուցիչ Մատթէոս Մամուրեան։

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։