Հա

Ազգային

17/11/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Հայոց ազգային բանակին վերջին յաղթական կռիւները Սուրմալուի ճակատին վրայ (25 հոկտեմբերի 1920)

Հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան, բայց մանաւանդ 28 Մայիսի 1918-ին կերտւած անկախ Հայաստանի տարեգրութեան ամենէն սեւ օրերը արձանագրւեցան հոկտեմբերի 1920-ին, երբ Լենին-Քեմալ սադայէլական զինակցութիւնը ամբողջ թափով երկու կրակի մէջ առաւ եօթը դարերու գերութենէ ետք ստեղծւած մանուկ Հայաստանի Հանրապետութիւնը:

Ն.


Հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան, բայց մանաւանդ 28 Մայիսի 1918-ին կերտւած անկախ Հայաստանի տարեգրութեան ամենէն սեւ օրերը արձանագրւեցան հոկտեմբերի 1920-ին, երբ Լենին-Քեմալ սադայէլական զինակցութիւնը ամբողջ թափով երկու կրակի մէջ առաւ եօթը դարերու գերութենէ ետք ստեղծւած մանուկ Հայաստանի Հանրապետութիւնը:
Սեպտեմբերի 1920-ի վերջին օրերուն քեմալական զօրքերը լայնածաւալ յարձակումի ձեռնարկեցին Հայաստանի դէմ՝ առանց պատերազմի պաշտօնական յայտարարութեան: Թուրքական ներխուժումը իր յաջողութեան յոյսը դրած էր Հայաստանի տարածքին տակաւին ապրող թուրքեւմահմեդական տարրերու խռովութեանց եւ անոնց կողմէ թուրքական արշաւող զօրքին ուղղւած օժանդակութեան վրայ: 

Իր կարգին Լենինի Ռուսաստանը անցաւ Հայաստանի վրայ յարձակողականի: Թէեւ Խորհրդային Ռուսաստանի լիազօր ներկայացուցիչը՝ Լեգրան արդէն Երեւան կը գտնւէր եւ իբր թէ քաղաքական համաձայնութեան եզրերու շուրջ կը բանակցէր ազատ ու անկախ Հայաստանի կառավարութեան հետ, այսուհանդերձ՝ թէ՛ Կարմիր Բանակի զօրաբաժիններ հրահանգ ստացան ներխուժելու Հայաստան ադրբեջանական տարածքներէն, թէ՛ Հայաստան ապրող հայ բոլշեւիկներուն խորհրդային օժանդակութիւն հասաւ, որպէսզի սաստկացնեն Հայկական Բանակը ներքնապէս պառակտելու եւ ջլատելու իրենց դաւադիր գործունէութիւնը:
Դառն ու հեգնական զուգադիպութեամբ մը, 1920-ի աշնան Հայկական Բանակը կապրէր իր լաւագոյն օրերը թէ՛ սպառազինման, թէ՛ հանրապետութեան ողջ տարածքը հակակշռելու առումներով: Գարնան բռնկած բոլշեւիկեան մայիս մէկի խռովութիւնները ոչ միայն զսպւած ու հակակշռի տակ առնւած էին, այլեւ՝ անւանի ֆիդայիներ Սեպուհի եւ Սմբատի հրամանատարութեամբ գործող զսպիչ զօրքերը արդէն դէպի Արեւմտահայաստան արշաւելու ծրագիրներ կը մշակէին, որպէսզի իրագործէին Միացեալ Հայաստանի ստեղծման համազգային տեսլականը:
Նման նպաստաւոր պայմաններու մէջ գտնւելով հանդերձ՝ Հայկական Բանակը հոգեբանօրէն պատրաստ չէր երկու թշնամիի դէմ միաժամանակ կռւելու, որովհետեւ Խորհրդային Ռուսաստանը կրկնակի առումով չէր ընկալւեր իբրեւ թշնամի ուժ: Ընդհանրապէս Անկախ Հայաստանի իշխանութիւնները (նոյնիսկ Համօ Օհանջանեանի Բիւրօ-կառավարութեան օրով) կը տառապէին «հակառուս» չըլլալու հոգեբանական այդ ներքին կաշկանդումէն: Նախ՝ որովհետեւ ռուս ժողովուրդին հետ մեծ յոյսեր կապելու ամբողջ աւանդ մը արմատաւորւած էր հայ մարդու գիտակցութեան մէջ: Ապա՝ որովհետեւ ցեղասպան թուրքին դէմ ամբողջ էութեամբ կռւելու պատրաստ հայ զինւորն ու զինւորական ղեկավարը ի վիճակի չէին նոյնպիսի վճռականութեամբ ու մարտունակութեամբ զէնք գործածելու հակապետական բոլշեւիկ հայ խռովարարներու եւ սադրիչներու դէմ, կը դժւարանային հայու արիւն թափելու, որքան ալ բացայայտ ու աններելի ըլլար հայ բոլշեւիկներու դաւադրութիւնը:
Հայկական Բանակի այս ներքին կաշկանդումը իր ամբողջ ողբերգականութեամբ ի յայտ եկաւ հոկտեմբերի 14-15-ին, երբ թուրքական զօրքը հասաւ Կարսի մատոյցներուն եւ անառիկ բերդաքաղաքը ի վիճակի չեղաւ յետ շպրտելու ներխուժող թշնամին, որովհետեւ դասալքութիւնը ուղղակի ջլատեց Կարսը պաշտպանելու կոչւած հայոց զօրամասի մարտունակութիւնը:
Յամենայնդէպս՝ այս յօդւածը կը վերաբերի հոկտեմբերի 25-ի այն կենաց-մահու կռիւներուն, որոնք մղւեցան Սուրմալուի ճակատին վրայ եւ որոնք պսակւեցան հայկական զօրքերու փայլուն յաղթանակով:
Մէկ կողմէ ռազմական նախարար Դրոյի անձնական մասնակցութեամբ, իսկ միւս կողմէ զօրավար Սեպուհի եւ անոր աջ բազուկը հանդիսացող Ստեփան Ծաղիկեանի հրամանատարութեամբ կռւող հայկական ուժերը յաջողեցան կասեցնել եւ յետ մղել թուրքական յարձակողականը, ինչ-որ աւելի քան մէկ ամիսով երկարաձգեց Հայաստանի Հանրապետութեան կեանքը:
Այս իմաստով կարժէ նիւթը եզրափակել՝ վերջին տարիներուն հայաստանեան կայքէջներու կողմէ յաճախակի օգտագործւող արխիւային աղբիւրի մը փոխանցած հետեւեալ վկայութեամբ.- «Ազատ, Անկախ եւ Միացեալ Հայաստանի վերջին օրերը» («Անյայտ գրողի օրագիրը) անունը կրող արխիւային այդ աղբիւրը հետեւեալ խորհրդածութիւնները կը կատարէ հոկտեմբերի 1920-ի օրհասական այդ օրերուն մասին.
«...Այդպիսի անորոշ դրութեան մէջ մեր հրամանատարութիւնը հրաման տւեց, որ մեր Բանակը բովանդակ ճակատներում դիմի ընդհանուր յարձակման ամսի 14-ին, որը եւ կատարւեց նոյնութեամբ: Այդ օրը առաջին անգամ լինելով մեր մօտ 25 հազարանոց Բանակը շօշափման մտաւ երկու դիւիզիոն թուրք կանոնաւոր եւ նոյնքան խուժան թշնամու հետ եւ նրանց յամառ դիմադրութիւնը կոտրելով՝ 5 վերստ յետ մղեց, բայց որովհետեւ հակառակորդի դիրքերը իշխող էին ու մեր զօրամասերը դեռ կանոնաւոր չխմբաւորւած՝ կանգնեցրին իրենց առաջին առաջխաղացութիւնը, որից օգտւելով թշնամին հակայարձակման է դիմում եւ մերոնց յետ մղում իրենց դիրքերը ու որոշ մասերում աւելի խորանում մեր ճակատից ներս:
«Այս փոքրիկ անյաջողութիւնից յետոյ մերոնք ունենում են 100-ի չափ սպանւած եւ վիրաւոր:
«Այդ կռւից պարզ երեւաց, որ մեր զինւորները չեն կռւում, իսկ հակառակորդը՝ ընդհակառակը: Չկռւելով հանդերձ՝ խմբովին դասալքութիւն կար, այնպէս որ չորս կողմից ինքնապաշտպանութեան խմբակները, որ մէկ-մէկ պահապան հրեշտակներ էին Բերդաքաղաքի (Կարս) համար մասնաւորապէս, իսկ Հայաստանում՝ ընդհանրապէս, տասնեակներով դասալիքներ էին բերում գիշեր թէ ցերեկ:
«Մարդ ուղղակի ապշած է մնում. մեր բանակը հրաշալիօրէն հագնւած է Անգլիայից նոր ստացւած հագուստներով, սպառազինւած է լաւ, ինչպէս եւ պարէնաւորւած: Ապա ինչո՞ւ չեն կռւում. ի՞նչ է պառճառը: Առաջ մենք բոլորս էլ հաւատացած էինք, որ եթէ տաճկական ճակատում ունենանք մի տաս հազարանոց բանակ, առանց այլեւայլութեան կը գրաւենք Տաճկահայաստանը, բայց այժմ կրկնակի են մեր ուժերը եւ թշնամին 15-18 վերստի վրայ է, ու մենք դժւարանում ենք քշել:
«Հայը ծայրայեղութեան խաղալիք է, հաւասարակշռւած չէ նրա հոգին եւ միօրինակութեան խորթ. մի փոքրիկ յաղթութիւնից մեծ յաղթանակներ է ստեղծում եւ աննշան պարտութիւններից մասսայական խուճապի է ենթարկւում:
«Այդ առաջին պատճառն է. երկրորդն այն է, որ հայը չափազանց անձնապաստան լինելով զարմանում է, թէ ինչպէս կարող է ինքը կռւի գնալ եւ յաղթել, եւ երբ որ այդպէս է պատահում՝ թշնամուն, եթէ վերջինս նոյնիսկ չնչին ուժ ներկայացնի, պատկերացնում է անհաշիւ ու այդպիսով քողարկում իր խայտառակ պարտութիւնը: Մեզ համար մեծ բախտաւորութիւն էր, որ 14-ին թշնամին ընդհանուր հակայարձակման չդիմեց, այլապէս կարող էր լուրջ վտանգներ ստեղծւել եւ դրութիւնը աւելի եւս բարդանալ:
«Սեպուհը դեռ սկզբից դէմ էր այդպէս շուտափոյթ ընդհանուր յարձակման անցնելուն. նրա կարծիքով՝ ճակատից եթէ յարձակւելու լինենք, բնաւ չենք յաջողի, եւ այդպէս էլ եղաւ: Նա գտնում էր, որ մեր ուժեղ յարձակումները պէտք է կատարւեն թեւերից, մանաւանդ ձախից, որտեղ մենք անպատճառ պէտք է անցնենք թշնամու թիկունքը եւ այդպիսով ստիպենք նրան թուլացնել կենտրոնը ու ապա հարւածել նրա կենդանի ուժերին: Սակայն ինչ-ինչ պատճառներով հրամանատարութիւնը յարմար էր գտել այլ կերպ որոշելու ընդհանուր յարձակման ծրագիրը»:
Հայաստանի Հանրապետութեան վերջին օրերը ա՛յս աստիճան ծանր ու այսպիսի՛ հակասութիւններով ճնշող եղան:
Բայց այդ բոլորով հանդերձ՝ Հայկական Բանակը անհրաժեշտ ու բաւարար տւեալները ունէր վերջնական յաղթանակով պսակելու Սուրմալուի ճակատին վրայ իր արձանագրած 25 հոկտեմբերի ռազմական յաջողութիւնը եւ ընդհանրապէս հայրենիքի պաշտպանութեան իր առաքելութիւնը, եթէ իր դէմ չունենար Լենին-Քեմալ սադայէլական զինակցութեան տարողութեամբ մահացու թշնամի:

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։