Հա

Ազգային

19/11/2016 - 10:40

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 3 նոյեմբերի 1920՝ հերոսական Հաճընի անկումին դաժան դասերը

3 նոյեմբերի 1920-ը արհաւիրքի անմոռանալի էջ մը բացաւ եւ անջնջելի իր տեղը դրոշմեց հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան սեւ էջերու շարքին:
Նոյեմբերի 3-ին, 96 տարի առաջ, քեմալական զօրքը երկար ամիսներ հերոսական եւ անպարտելի դիմադրութեան բախելէ ետք՝ վերջնականապէս կրցաւ ընկճել ու գրաւել հայկական հերոսական Հաճընը՝ անգամ մը եւս հրոյ ճարակ դարձնելով ու քարուքանդ աւերելով հայակերտ գեղեցիկ քաղաքը:

Ն.

 

3 նոյեմբերի 1920-ը արհաւիրքի անմոռանալի էջ մը բացաւ եւ անջնջելի իր տեղը դրոշմեց հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան սեւ էջերու շարքին:
Նոյեմբերի 3-ին, 96 տարի առաջ, քեմալական զօրքը երկար ամիսներ հերոսական եւ անպարտելի դիմադրութեան բախելէ ետք՝ վերջնականապէս կրցաւ ընկճել ու գրաւել հայկական հերոսական Հաճընը՝ անգամ մը եւս հրոյ ճարակ դարձնելով ու քարուքանդ աւերելով հայակերտ գեղեցիկ քաղաքը:
Հաճընի հայութիւնը ութ ամիս շարունակ, բացառիկ հերոսութեամբ, ինքնապաշտպանութեան անհաւասար կռիւ մղեց թուրքական ասպատակող՝ շարունակ պարտւող ու նահանջող, բայց եւ դարձեալ յարձակող զօրքերուն դէմ:
Հայուն դիմադրական կորովին եւ յաղթելու վճռականութեան դէմ յանդիման անզօր մնացին թւաքանակով եւ զինամթերքով գերակշիռ ուժ ներկայացնող թուրքական զօրքերը:
Եւ հերոսական Հաճընի անկումը բացառւած էր, եթէ շրջանին վրայ ռազմական իր գերակշռութիւնը հաստատած դաշնակից Ֆրանսիան, քաղաքական ինչ-ինչ հաշիւներէ մղւած, դիմած չըլլար Կիլիկիան քեմալականներուն խոստանալու... դաւադիր քայլին:
Այդպէ՛ս, քեմալականութեան նորայայտ ալիքին հետ մեծապետական գործարք կնքած՝ Ֆրանսիա որոշեց պարպել Կիլիկիան եւ Հաճնոյ հերոսական հայութիւնը դրաւ կա՛մ ֆրանսիական զօրքին հետ նահանջելու, կա՛մ քեմալական անխուսափելի ներխուժման եւ անոր հետ եկող բնաջնջման վտանգին ենթարկւելու դաժան ընտրանքին առջեւ:
Այդպէ՛ս տեղի ունեցաւ 3 նոյեմբերի 1920-ին Հաճնոյ վերջնական անկումը:
Հնագոյն ժամանակներէ եկած քաղաք էր Հաճընը՝ Քրիստոսէ առաջ Ա դարուն կառուցւած իր հռոմէական բերդի աւերակներով հռչակաւոր: Կը գտնւէր Տաւրոսեան լեռնաշղթայի եռանկիւնաձեւ բլուրի մը վրայ, Ադանա քաղաքէն 160 կիլոմետր հիւսիս-արեւելք:
Հաճընի մէջ հայեր հաստատւած էին հին ժամանակներէ սկսեալ եւ մինչեւ այսօր պահպանւած կիսաւեր Ս. Յակոբ վանքը կառուցւած էր 11-րդ դարուն: Հայոց Կիլիկեան թագաւորութեան շրջանին Հաճըն ապրեցաւ իր ծաղկման փառքի օրերը եւ երկար դարեր պահպանեց հայկական իր դիմագիծը, նոյնիսկ օսմանեան գրաւումէն ետք:
Առաջին Աշխարհամարտի նախօրէին Հաճըն ունէր 35 հազար բնակիչ, որուն մօտաւորապէս 30 հազարը հայեր, իսկ մնացեալը թուրքեր էին, որոնք կը բնակէին քաղաքի արւարձաններուն մէջ: Քաղաքին առեւտուրն ու արհեստները հայերու ձեռքն էր. ունէինք ինն եկեղեցիներ ու տասնեակաւոր դպրոցներ, որոնց շարքին հռչակաւոր էր «Սահակ-Մեսրոպեան» վարժարանը:
Հաճընի հայութիւնը ենթարկւեցաւ 1896-ի Համիդեան ջարդերուն եւ 1909-ի իթթիհադական կոտորածին, իսկ 1915-ի Մեծ Եղեռնի ժամանակ իր կարգին տարագրւեցաւ ու Դեր Զորի անապատներուն մէջ մեծ մասով զոհ գնաց թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանական ոճիրին:
1918-ի աշնան, Ա Աշխարհամարտի աւարտէն եւ Օսմանեան կայսրութեան պարտութենէն ետք, երբ դաշնակից ուժերու՝ Ֆրանսիայի ու Անգլիոյ միջեւ կնքւած Սայքըս-Փիքոյի պայմանագրով Կիլիկիան դրւեցաւ ֆրանսիական հոգատարութեան տակ, շուրջ 8000 Մեծ Եղեռնէն վերապրող հայեր վերադարձան Հաճըն եւ արագօրէն վերակառուցեցին քանդւած քաղաքը:
Բայց վերականգնումի եւ վերաշինութեան հայկական կենսունակութիւնը շուտով վերստին վտանգւեցաւ 1920-ի գարնան, երբ Քեմալի հետ գաղտնի գործարքով՝ Ֆրանսիա թուրք ազգայնամոլներուն զիջեցաւ հայկական Կիլիկիան եւ որոշեց իր զօրքը հեռացնել ամբողջ շրջանէն: Քեմալական բանակը յարձակողականի անցաւ ու ֆրանսիական զօրքերու հեռացման հետ գրաւեց, յաջորդաբար, Ուրֆան եւ Այնթապը, Մարաշն ու Սիսը՝ ճզմելով հայոց ինքնապաշտպանութիւնը եւ կոտորելով անզէն ժողովուրդը:
Հաճընի հայութիւնը կանուխէն ձեռնարկեց իր ինքնապաշտպանութեան՝ միաժամանակ յուսալով, որ դաշնակից ուժերու կողքին կռւած Հայկական Լեգէոնի կազմութեան ձեռնարկած Ֆրանսիան հայութիւնը այդպէս առանձին չի լքեր կատաղած թշնամիին դէմ:
Հաճընի հոգեւոր առաջնորդ Պետրոս Սարաճեանի նախագահութեամբ կազմւեցաւ ինքնապաշտպանական խորհուրդ մը՝ հայկական երեք կուսակցութեանց մասնակցութեամբ եւ միասնական ղեկավարութեամբ, ի մի բերելով Հայկական Լեգէոնի լուծարումէն ետք իրենց զէնքերը պահպանած հաճընցի հերոսամարտիկները:
Մարտի 1920-ի առաջին օրերէն սկսեալ Հաճըն հերոսաբար դիմադրեց թուրքական ամէն կարգի ներխուժումներուն: Թէեւ լքւած ֆրանսիական իշխանութեանց կողմէ՝ Հաճընի հերոս հայութիւնը շուրջ ութ ամիս քաջաբար դիմադրեց քեմալականներու քաղաք մուտքին, բայց ժամանակն ու քաղաքական պայմանները գործեցին թուրքերու օգտին:
Հոկտեմբերի 1920-ի վերջերուն, քեմալականները մտան Հաճըն եւ ձեռնարկեցին պաշարւած քաղաքին մէջ մնացած վեց հազար հայերու կոտորածին: Չխնայեցին մանուկին, ծերունիին կամ կանանց:
Միայն 365 հայեր կրցան ճեղքել պաշարման շղթան եւ փրկւիլ թուրքական արհաւիրքէն: Նոյեմբերի 3-ին Հաճընի մէջ ոչ մէկ շնչաւոր հայ էակ մնացած էր. ամբողջ քաղաքը հրոյ ճարակ դարձած ու քարուքանդ եղած էր:
Հաճնոյ հայութեան հերոսամարտը մեր ժողովուրդի պատմութեան ամենէն փառահեղ էջերէն մէկը կը հանդիսանայ եւ անջնջելի կը մնայ պահանջատէր հայութեան հաւաքական յիշողութեան մէջ՝ իր արժանաւոր հերոսներով ու ռազմական քաջագործութիւններով:
Նաեւ՝ անմոռանալի կը մնայ իր ահաւոր վախճանին խտացուցած դասերով, որովհետեւ 1915-ին թուրքական պետութեան գործադրած հայասպանական մեծ ոճիրէն ետք անգամ, փոխանակ ցեղասպան Թուրքիան պատասխանատւութեան կանչելու եւ քաղաքական հատուցման հարկադրանքին տակ դնելու, մեծապետական Եւրոպան մեղսակցեցաւ դահիճին հետ եւ վերապրող հայութիւնը կրկին զոհաբերեց ոսոխին:
Պատմութեան այդ դաժան դասը պիտի չմոռնան հերոսական Հաճընով ազգային իրենց ինքնութիւնն ու իրաւատիրութիւնը ամրագրած հայութեան նորահաս սերունդները:
Ի վերջոյ հայ ազգային-ազատագրական շարժման փառապանծ մատեանին մէջ իր յատուկ տեղը կը գրաւէ հերոսական Հաճընը, որ հայոց պատմութեան տարբեր ժամանակաշրջաններուն՝ եղաւ անառիկ ամրոցներէն մէկը մեր ժողովուրդին ազատատենչութեան, այլեւ՝ դարձաւ խորհրդանիշ ամէն կարգի ասպատակներու դէմ հայութեան խիզախ դիմադրականութեան եւ, մանաւա՛նդ, հայաջնջումի թուրքական քաղաքականութեան դէմ մեր ժողովուրդին հերոսական ծառացումին:

Յարակից լուրեր

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Խաչատուր Կարճիկեան (1882-1918)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Խաչատուր Կարճիկեան (1882-1918)

    14 նոյեմբերը տխուր էջ մը կը բանայ հայ ժողովուրդի արդի ժամանակաշրջանի տարեգրութեանց մէջ:
    1918-ի նոյեմբերի 14-ին, նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ՝ Ալ. Խատիսեանի համախոհական կառավարութեան օրով, խնամատարութեան նախարարի իր առանձնասենեակին մէջ աշխատելու պահուն, եղբայրասպան փամփուշտի զոհ գնաց դաշնակցական նախարար Խաչատուր Կարճիկեան:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Իսրայէլ Օրի (1659-1711)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Իսրայէլ Օրի (1659-1711)

    Նոյեմբերի 7-ին հայ ժողովուրդը ոգեկոչեց անմահ յիշատակը Իսրայէլ Օրիի:
    305 տարի առաջ, նոյեմբերի այս օրը, Աստրախանի մէջ 52 տարեկանին վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի բացառիկ դէմքերէն Իսրայէլ Օրի:
    Ան եղաւ առաջամարտիկը Հայ Դատի արդի հասկացողութեամբ լաբբիինգին՝ հայութեան եւ Հայաստանի ազատագրութեան դատին ի նպաստ օտար ու հզօր ուժեր սիրաշահելու եւ ազդու միջամտութեան մղելու առումով:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղբիւր Սերոբ (Սերոբ Վարդանեան) (1864-1899)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղբիւր Սերոբ (Սերոբ Վարդանեան) (1864-1899)

    Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման ամենէն առասպելական հերոսներէն է Աղբիւր Սերոբ, որ ճիշտ 117 տարի առաջ 24 հոկտեմբերի 1899-ին, դաւադրաբար թունաւորւած հայ անունին անարժան դաւաճաններու կողմէ եւ պաշարւած թուրք մեծաթիւ զօրքի կողմէ, զէն ի ձեռին մինչեւ վերջին շունչ կռւեցաւ անարգ թշնամիին դէմ եւ... ինկաւ Հայաստանի ազատութեան արիւնոտ ճանապարհին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ծերենց (Յովսէփ Շիշմանեան, 1822-1888)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ծերենց (Յովսէփ Շիշմանեան, 1822-1888)

    Սեպտեմբերի 16-ին, նշեցինք ծննդեան 194-րդ տարեդարձը հայ գրականութեան մեծարժէք դէմքերէն Ծերենցի, որ հայ ազգային-ազատագրական պայքարին նւիրւած իր պատմավէպերով՝ նախակարապետը դարձաւ գրական-ստեղծագործական այդ սեռի ճառագայթումին հայ իրականութեան մէջ:

  • Արթուր Մկրտչեան.- Արցախի պետականութեան կերտողը
    Արթուր Մկրտչեան.- Արցախի պետականութեան կերտողը

    Սեպտեմբերի 2-ին կը տօնենք Արցախի Հանրապետութեան հիմնադրման 25-ամեակը: Ազգային նւաճում մը, որ կը պատգամէ թէ մենք կարող ենք ազատագրել մեր պապենական հողերը, թէ մենք կարող ենք քայլ առ քայլ առաջ գնալ դէպի Միացեալ Հայաստան: Այս նւաճումը կը պարտինք մեր Արցախեան ազատամարտիկներուն:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։