Հա

Ազգային

22/11/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան (1837-1884)

Հայ ժողովուրդի բազմադարեան պատմութիւնը մէկէ աւելի հոգեւորական ճառագայթող մեծութիւններ ունի Ներսէս անունով, որոնք հոգե-մտաւոր մեր կեանքը առաջնորդած ու լուսաւորած են իրենց ազգային պայծառամտութեամբ, շնորհալի վաստակով եւ առինքնող անհատականութեամբ:

Հայ Դատի քաղաքական պահանջատիրութեան առաջապահը

Ն.

 

Հայ ժողովուրդի բազմադարեան պատմութիւնը մէկէ աւելի հոգեւորական ճառագայթող մեծութիւններ ունի Ներսէս անունով, որոնք հոգե-մտաւոր մեր կեանքը առաջնորդած ու լուսաւորած են իրենց ազգային պայծառամտութեամբ, շնորհալի վաստակով եւ առինքնող անհատականութեամբ:
Ներսէս անունով հայոց մեծամեծներու համաստեղութեան մէջ, Մեծն Ներսէսի, Ներսէս Շնորհալիի եւ Ներսէս Աշտարակեցիի կողքին, անպայման իր բարձրադիր պատւանդանը ունի Պոլսոյ հայոց պատրիարք Ներսէս Վարժապետեանը, որուն վախճանման 132-րդ տարելիցը ոգեկոչեցինք հոկտեմբերի 26-ին:
Ներսէս Վարժապետեան պատրիարք անմահացաւ ոչ միայն Հայ Դատի պահանջատիրութեան ու Հայկական Հարցի քաղաքական լուծման դժւարին ու փշոտ ճանապարհին իր կատարած գործով, այլեւ՝ հայոց ազգային-եկեղեցական կեանքի ղեկավարման իր բացառիկ ձեռնհասութեամբ եւ, մանաւա՛նդ, ժողովրդավարական օրինակելի վարքագծով:

Օսմանեան կայսրութեան թաւալգլոր անկումի ծայր աստիճան վտանգաւոր ժամանակաշրջանին, երբ ամբողջական փլուզման անխուսափելիութեան դէմ յանդիման՝ թուրքական ներքին «ամրոց»-ը ամէն գնով փրկելու ազգայնամոլութեան փարած էր սուլթաններու քաղաքականութիւնը, յատկապէս հայկական նահանգները հայութենէ պարպելու ու թուրքացնելու մտասեւեռումով, Ներսէս Վարժապետեան ստանձնեց հայոց պատրիարքութիւնը եւ քաջաբար բարձրացուց հայկական լայն ինքնավարութեան դրօշը:
Իր պատրիարքութիւնը նաեւ զուգադիպեցաւ հայոց ազգային զարթօնքի ծայր աստիճան զգայուն, այլեւ՝ օրհնաբեր այն ժամանակաշրջանին, երբ ազգային-եկեղեցական մեր կեանքի ժողովրդավարական ղեկավարման մեծ շարժումը իր սկզբնական փուլը կը բոլորէր եւ ինքնահաստատման երթը արգելակող կաշկանդումներն ու խաւարամտութեան դժւարութիւնները յաղթահարելու հրամայականը կը դիմագրաւէր:
Յանուն ժողովրդավարականացման՝ տարակարծութիւններու, վէճերու եւ հակադրութիւններու առօրեայ մը ստեղծւած էր պատրիարքարանէն ներս եւ անոր շուրջ. ազգային ժողովականութեան կեանքը թատերաբեմ դարձած էր եկեղեցական թէ աշխարհական գործիչներու ամենօրեայ մրցապայքարին. անընդհատ պատրիարք կը հրաժարեցւէր կամ կը փոխւէր՝ ընտրութեանց կիրարկումը ինքնանպատակ խաղի վերածելով:
Ահա ա՛յդ պայմաններուն մէջ, հակառակ երիտասարդ տարիքին պատրիարքի պատասխանատւութեան կոչւելով՝ Ներսէս Վարժապետեան յաջողեցաւ իր ջանասիրութեամբ եւ հաղորդականութեամբ, լայնախոհութեամբ եւ հեղինակութեամբ, թէ՛ պատրիարքարանի եւ թէ՛ ազգային-ժողովականութեան կեանքը կայուն եւ համերաշխ հունի մէջ մտցնել եւ արդիւնաւէտ աշխատանքի մղել:
Իբրեւ այդպիսին՝ Վարժապետեան Ներսէս եղաւ 1860-ականներու Ազգային Սահմանադրութեան որդեգրումէն ետք ընտրւած Պոլսոյ հայոց առաջին պատրիարքը, որ անփոփոխ մնաց պաշտօնի վրայ մինչեւ իր վախճանումը:
Աւազանի անունով Պօղոս՝ ան իր անունն ու մականունը ժառանգած է մեծ հօրմէն, որ ծանօթ երաժիշտ ու վարժապետ եղած է: Ծնած՝ 28 յունւարի 1837-ին Խասքէօյ, Պոլիս, ան ուշիմ եւ փայլուն աշակերտ եղած է իր թաղի «Ս. Ներսէսեան» դպրոցին մէջ: 15 տարեկանին դժբախտութիւնը ունեցած է կորսնցնելու հայրը՝ Ստեփանը: Իբրեւ տան անդրանիկ զաւակը, հօր մահէն ետք, անոր ուսերուն վրայ կը ծանրանայ որբեւայրի մօր, փոքր քրոջը եւ երկու մանկահասակ եղբայրներուն ապրուստի հոգը:
1853-ին, 16 տարեկանին, ուսուցչութեան կը կոչւի իր թաղի դպրոցին մէջ եւ կարդարացնէ իր նկատմամբ ցուցաբերւած վստահութիւնը: 1855-ին, ուսուցչական պաշտօնով կը տեղափոխւի Ադրիանուպոլիս, ուր արժանանալով առաջնորդին՝ Արիստակէս եպիսկոպոս Ռափայէլեանի ուշադրութեան եւ հոգածութեան, 1858-ին աբեղայ կը ձեռնադրւի եւ այդպէս կը սկսի հոգեւորական իր ծառայութիւնը, որ յատկանշւեցաւ յարաճուն ու արագաքայլ վերելքով:
1859-ին իբրեւ հոգեւոր հովիւ ան վերադարձաւ Խասքէօյ: Ոչ միայն իր ծննդավայր թաղին հոգեմտաւոր զարթօնքին դրօշակիրը դարձաւ, այլեւ՝ մտերմացաւ եւ սերտ գործակիցը դարձաւ եւրոպական մայրաքաղաքներու մէջ բարձրագոյն ուսում ստացած եւ Պոլիս վերադարձած ազատախոհ մտաւորականներու սերունդին, որ ձեռնարկած էր Ազգային Սահմանադրութեան մշակումին: Ներսէս վարդապետ կարեւոր ներդրում ունեցաւ Ազգային Սահմանադրութեան որդեգրման համար մղւած պայքարին մէջ եւ, այնուհետեւ, իրեն վստահւած ազգային-հոգեւորական բոլոր աշխատանքները եւ պատասխանատւութիւնները լաւագոյնս ի կատար ածեց:
Հետեւաբար, արդէն կը վայելէր ընդհանուր յարգանք եւ հեղինակութիւն, երբ 26 ապրիլի 1874-ին ընտրւեցաւ պատրիարք, հազիւ 37 տարեկան հասակին:
Մինչեւ 1884, Ներսէս Վարժապետեան արժանաւորապէս վարեց պատրիարքական պաշտօնը: Բայց առողջական վիճակը փայլուն չէր, շաքարախտ ունէր եւ, Օրմանեան պատրիարքի վկայութեամբ, կանոնաւոր չէր հետեւեր իրեն յանձարարւած դեղերու օգտագործման:
Այդպէ՛ս, շաքարախտը կտրեց բեղուն գործունէութեամբ յատկանշւած կեանքի թելը Ներսէս պատրիարք Վարժապետեանի, որ տակաւին շատ տալիք ունէր հայ ժողովուրդին:
Կիսաւարտ մնաց գործը մեծանուն հայ հոգեւորականին եւ ազգային գործիչին, որ լիովին արժանի էր ժլատ գնահատականներով ու խստապահանջութեամբ հռչակաւոր Օրմանեան պատրիարքի հետեւեալ արժեւորումին.
«Ներսէս, կրնանք ըսել, համարձակ, ժամանակի եկեղեցականութեան ցայտուն դէմքն էր, կերպարանով եւ բնաւորութեամբ համակրելի, դաստիարակութեամբ եւ ուսմամբ իր կարգակիցներէն գերազանց, աշխատութեան մէջ անխոնջ, գաղափարներով լայնախոհ եւ օրինաւոր սահմանի մէջ ազատամիտ, ազգասիրական եւ եկեղեցասիրական զգացումներով նշանաւոր, խօսակցութեամբ համեղ, ատենաբանութեամբ ազդու, դժւարութեանց դէմ արի, հնարիմացութեանց մէջ ճարտար, մէկ խօսքով կատարեալ անձնաւորութեան մը տիպար»:
Ներսէս Վարժապետեան պատրիարքի անունը անջնջելիօրէն կապւած է Հայկական Հարցի միջազգային արծարծման եւ Հայ Դատի քաղաքական պահանջատիրութեան առաջին քայլերուն՝ իբրեւ ջահակիրը հայ ազգային-ազատագրական շարժման ու Հայաստանի վերածնունդի գաղափարաբանութեան:
Ներսէս Վարժապետեանի պատրիարքութեան շրջանին զուգադիպեցաւ 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմը, որ աւարտեցաւ Ցարական Ռուսաստանի յաղթանակով ու Սան Ստեֆանոյի եւ Բեռլինի իրերայաջորդ, նաեւ հակասական դաշնագիրներու կնքումով: Դաշնագիրներ, որոնք Միջազգային օրէնքի շրջագիծին մէջ, առաջին անգամ ըլլալով, նւիրագործեցին իրաւականութիւնը Հայկական Հարցին՝ մինչ այդ մեծապետական մրցակցութեանց սեղանին վրայ դրւած արեւելեան հարցի մեծ օրակարգին մէջ առանձնայատուկ տեղ, արժէք եւ աշխարհաքաղաքական նշանակութիւն շնորհելով Հայկական Հարցին:
Ներսէս պատրիարք մեծ ներդրում ունեցաւ Հայկական Հարցը միջազգային բեմահարթակ բարձրացնելու գործին մէջ՝ թէ՛ դիւանագիտական լայն շփումներով նախապատրաստական ծաւալուն աշխատանք կատարելով, թէ՛ զոյգ դաշնագիրներու պատրաստութեան ընթացքին հայկական պահանջները արժանաւորապէս բանաձեւելու ճիգ թափելով եւ թէ, մանաւա՛նդ, Բեռլինի Դաշնագրի նահանջէն ետք հայ ժողովուրդը յարատեւ պայքարի մղելով:
Պատահականօրէն չէ, հետեւաբար, որ Խրիմեան Հայրիկի հետ Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան դարձաւ նախակարապետը հայկական ազատամարտին:
Իր կողմէ պարզւած հայկական լայն ինքնավարութեան դրօշը առաջնորդող ուղենիշ դարձաւ հայ յեղափոխական շարժման շղթայազերծումին եւ հայ յեղափոխական կուսակցութիւններու քաղաքական հունաւորման համար: Թէեւ Խրիմեան ու Վարժապետեան երկուքն ալ հեռու էին, քաղաքական իրենց առաջադրանքներուն մէջ, Հայաստանի անկախացումն ու հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութիւնը պահանջելէ, այսուհանդերձ՝ Հայ Դատի իրատես ու հեռատես անոնց պահանջատիրութիւնը ուղեցոյց դարձաւ հայ յեղափոխական կուսակցութիւններուն համար, որոնք համապատասխան պատշաճեցումի ենթարկեցին իրենց արմատական պահանջները՝ առաւելագոյն եւ նւազագոյն առաջադրանքներու եւ ծրագիրներու մօտեցումը որդեգրելով:
Աւելի՛ն. Հայ Դատի պահանջատիրութիւնը յարատեւ պայքարի վերածելու եւ բուն Երկիրը՝ հայկական նահանգները սեւեռակէտ դարձնելու առումով՝ Խրիմեանի հետ, Վարժապետեան ներշնչման աղբիւր դարձաւ հետագայ հայ յեղափոխական գործիչներուն: Եւ այսօր, երբ Ներսէս պատրիարք Վարժապետեանի մահւան 132-րդ տարելիցին առիթով կը խոնարհինք անոր անմեռ յիշատակին առջեւ, կարժէ աղօթքի մը ջերմեռանդութեամբ արձագանգել անոր պատգամին.
«Դէպի Երկիր, դէպի ժողովուրդ... Այսպիսի գործեր ո՛չ մէկ օրւան մէջ, ո՛չ մէկ մարդու ձեռքով կրնան կատարւիլ... Պատրաստւինք մեր ապագային: Նախ չկենանք հոս (կակնարկէ Պոլիս մնալուն - Ն.). Հայաստան երթանք: Հայաստան ղրկենք ինչ-որ ունինք ազգին մէջ՝ բանիբուն, տաղանդաւոր, ազգասէր, եկեղեցասէր: Հայաստան երթան մեր դաստիարակներ, ուսուցիչներ, մեր այնքան վառվռուն երիտասարդներ:
Հայաստան երթան մեր արւեստագէտներ, վաճառականներ: Հայաստան երթան այնքան դժբախտ պանդուխտներ: Ոչ եւս պիտի ըլլայ հոն սով, սրածութիւն, ոչ եւս հարստահարութիւն, ոչ եւս կենաց եւ ընչից եւ պատւոյ առեւանգութիւն, ոչ եւս աշխատութեան խափանում: Ուղիներ պիտի բացւին, ջրանցքներ պիտի շինւին, գործարաններ պիտի կառուցւին»:

Յարակից լուրեր

  • Նոր Զելանդիայում տրւել է Հայ Դատի յանձնախմբի աշխատանքների մեկնարկը
    Նոր Զելանդիայում տրւել է Հայ Դատի յանձնախմբի աշխատանքների մեկնարկը

    Նոր Զելանդիայի Հայ Դատի յանձնախմբի նպատակն է լինելու բարձրացնել Հայոց Ցեղասպանութեան մասին իրազեկւածութեան մակարդակը: Նոր ձեւաւորւած յանձնախմբի ղեկավարն է լինելու Հուռի Ելդիզեանը:

  • Հայ Դատը նոր թափով կը սկսի Հայաստանը կրկնակի հարկումէ զերծ պահելու արշաւին
    Հայ Դատը նոր թափով կը սկսի Հայաստանը կրկնակի հարկումէ զերծ պահելու արշաւին

    Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած խաղաղ, սահմանադրական եւ ժողովրդավար իշխանափոխութեան լոյսին տակ եւ նկատի ունենալով այն իրողութիւնը, որ Միացեալ Նահանգներու քաղաքական շրջանները դրուատած են զայն եւ փափաք յայտնած են նոր էջ մը բանալու Հայաստան-Միացեալ Նահանգներ յարաբերութեան պատմութեան մէջ, Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը կը տեղեկացնէ, թէ նոր թափով սկսած է յառաջ մղելու Հայաստանը կրկնակի հարկումէ զերծ պահելու եւ երկկողմանի առեւտուրի ու ներդրումներու առջեւ դրուած արհեստական արգելքները վերացնելու արշաւը։

  • Հայ Դատը իմ կեանքի ճանապարհն է
    Հայ Դատը իմ կեանքի ճանապարհն է

    ՀՅԴ Եւրոպայի Հայ Դատի գրասենեակի նախագահ Գասպար Կարապետեանի քաղաքական թեմաներով մեկնաբանութիւններն ու հարցազրոյցները հրապարակւում են գրեթէ ամէն օր, համարեայ բոլոր կայքերում: «Ապառաժ»-ը եւս բազմիցս առիթ է ունեցել զրուցելու Հայ ազգի, Հայ Դատի եւ հայրենիքի Նւիրեալ Գասպար Կարապետեանի հետ: Այս անգամ, սակայն, զրոյցի թեման քաղաքական չէ. նիւթն ամբողջութեամբ նւիրւած է Գասպար Կարապետեան անհատին:

  • Թուրքիան Հայկական Հարցին վերաբերող Օսմանեան փաստաթղթերի մի մեծ հաւաքածու 1931 թւականին վաճառել է Բուլղարիային
    Թուրքիան Հայկական Հարցին վերաբերող Օսմանեան փաստաթղթերի մի մեծ հաւաքածու 1931 թւականին վաճառել է Բուլղարիային

    Բուլղարիայի ազգային գրադարանում է գտնւում Օսմանեան արխիւների աշխարհի ամենահարուստ հաւաքածուներից մէկը:

    Աղբիւրը նշում է, որ հէնց Բուլղարիայում է գտնւում մօտ 500 հազար Օսմանեան արխիւային միաւոր եւ մօտ մէկ մլն. փաստաթուղթ, որոնց թւում են Հայկական Հարցին վերաբերող մի շարք կարեւոր արձանագրութիւններ:

  • Միջին Արեւելքի Հայ Դատի խորհրդաժողովին առիթով զեկուցական հանդիպում` «Հայ Դատի մարզերը եւ մարտահրաւէրները» նիւթով
    Միջին Արեւելքի Հայ Դատի խորհրդաժողովին առիթով զեկուցական հանդիպում` «Հայ Դատի մարզերը եւ մարտահրաւէրները» նիւթով

    Կազմակերպութեամբ Միջին Արեւելքի Հայ Դատի գրասենեակին եւ Լիբանանի Հայ Դատի յանձնախումբին, երէկ` երկուշաբթի, 4 սեպտեմբեր 2017-ին, երեկոյեան ժամը 7:30-ին «Ազդակ»-ի «Փիւնիկ» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ զեկուցական հանդիպում` «Հայ Դատի մարզերը եւ մարտահրաւէրները» նիւթով: 

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։