Հա

Ազգային

23/11/2016 - 09:10

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Էդգար Շահին (1874-1947)

Հոկտեմբերի 31-ին, 142 տարի առաջ, Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ, հայկական համեստ ընտանիքի մը յարկին տակ լոյս աշխարհ եկաւ ի վերուստ տաղանդով օժտւած հայ մանուկ մը, որ Էդգար Շահին անունով եւ հայ մշակոյթէն ներշնչւած իր արւեստով՝ կոչւած էր դառնալու գծագրական ու փորագրական գեղանկարչութեան աշխարհահռչակ վարպետ մը:

Գծագրական եւ փորագրական գեղանկարչութեան աշխարհահռչակ հայ վարպետը

Ն.

 

Հոկտեմբերի 31-ին, 142 տարի առաջ, Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ, հայկական համեստ ընտանիքի մը յարկին տակ լոյս աշխարհ եկաւ ի վերուստ տաղանդով օժտւած հայ մանուկ մը, որ Էդգար Շահին անունով եւ հայ մշակոյթէն ներշնչւած իր արւեստով՝ կոչւած էր դառնալու գծագրական ու փորագրական գեղանկարչութեան աշխարհահռչակ վարպետ մը:
Էդգար Շահին մաս կը կազմէ փաղանգին 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկիզբի հայ երիտասարդ գեղանկարիչներու փարիզեան սերունդին (Տիգրան Փօլատ, Վարդան Մախոխեան, Յակոբ Կիւրճեան, Երւանդ Քոչար), բարձրորակ արւեստագէտներու այդ շարժումին ճառագայթող դէմքերէն մէկն է, որ ոչ միայն հայկական գեղանկարչութիւնը բացաւ նոր հորիզոններու, այլեւ՝ հայ անունը եւ հայկական հանճարը պանծացնող բարձունք մը նւաճեց ֆրանսիական գեղարւեստի աշխարհին մէջ:
Էդգար Շահինի արւեստին եւ հզօր տաղանդին մասին ֆրանսացի արւեստաբան Մաքս Ռոժէ գրած է՝ «Այն հարստութիւնը, որ մեզ պարգեւեց Շահինը, կը պարտաւորեցնէ աւելիով գնահատելու անոր տաղանդին հզօրութիւնն ու հմայքը»:
Նոյնպէս ֆրանսացի արւեստաբան Շառլ Շէնեօլ իր կարգին վկայած է՝ «Էդգար Շահին. ահա՛ մեր կերպարւեստին նորայայտ փառքերէն մէկը: Դիտեցէք իր օֆորթները (մետաղի վրայ փորագրութիւնները). օր մը պիտի նախընտրէք անոր «Պառաւ»-ը, յաջորդ օրը՝ «Շաթօ Ռուժ»-ը եւ այսպէս շարունակ: Այս ամենուն համար միայն մէկ բառ կայ՝ «ապշեցուցիչ»:
Իսկ իտալացի արւեստաբան Փ. Օքքինի աւելցուցած է՝ գնահատականներու այդ շարքին՝ «Շահինը ոչ միայն նրբաճաշակ արւեստագէտ է, այլեւ՝ նրբազգաց հոգեբան, պատմագէտ»:
Այսպիսի՛ տաղանդի եւ հռչակի տէր է Էդգար Շահին, որ կը համարւի 20-րդ դարու փորագրական գեղանկարչութեան նշանաւոր վարպետը, որուն ազգային ինքնատիպ արւեստը կը նկատւի հայ եւ եւրոպական կերպարւեստի նշանակալի երեւոյթներէն մէկը: Հայկական Հանրագիտարանը ամփոփ, այլեւ դիպուկ բնութագրումը տւած է հայ նկարչական արւեստի մեծատաղանդ այս ներկայացուցիչին.-
Ծնած Վիեննա՝ 31 հոկտեմբերի 1874-ին, Էդգար Շահին մանկութեան եւ պատանեկութեան տարիները անցուց Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, ուր յաճախեց Գատըգիւղի «Մխիթարեան» վարժարանը եւ կանուխ տարիքէն աշակերտեց յայտնի նկարիչ Մելքոն Տիրացուեանին: 1890-92-ին ուսումը շարունակեց Վենետիկի «Մուրադ-Ռափայէլեան» վարժարանին մէջ, իսկ 1893-ին հաստատւեցաւ Փարիզ, ուր գեղանկարչական իր տաղանդը կատարելագործեց ատենի մեծահռչակ «Ժիւլիէն» Ակադեմիային մէջ:
1896-էն սկսեալ, «Մարդկային թշւառութիւն» ընդհանուր խորագիրը կրող գեղանկարչական աշխատանքներով («Մուրացկանը» - 1896, «Փողոցի անկիւն մը» - 1897, «Շնչահեղձը» - 1898, «Անապաստանը» - 1899 եւ «Փողոց Մոնմարթրի մէջ») մասնակցեցաւ տարբեր ցուցահանդէսներու: Իսկ 1899-ին ձեռնամուխ եղաւ փորագրական գեղանկարչութեան, որ անմիջապէս լայն ճանաչում ապահովեց երիտասարդ արւեստագէտին: 1901-ին մասնակցեցաւ Վենետիկի Բիենալէին:
Սկզբնական շրջանի իր փորագրութիւնները («Աղբահաններ», «Պետրոս Շահին», «Անատոլ Ֆրանս», «Լաթահաւաք կինը», «Զբօսանք», «Հայկական երեկոյի ծրագիր», «Ջեմմա», «Լիլի», «Լուիզ Ֆրանս», «Բեռնակառք», «Գործազուրկը», «Թխահերն ու շիկահերը», «Ինկած ձին») կը յատկանշւին մէկ կողմէ մարդոց գոյութեան պայքարն ու թշւառութիւնը, իսկ միւս կողմէ պերճանքն ու շռայլանքը խորութեամբ պատկերող ինքնուրոյն արւեստով:
Շահին իր գործերուն մէջ կիրարկեց փորագրութեան գրեթէ բոլոր եղանակները (օֆորթ, փափուկ լաք, աքւաթինթա), սակայն իր նախընտրութիւնը միշտ ալ եղաւ չոր ասեղով փորագրութիւնը, զորս հասցուց կատարելութեան:
1905-էն սկսեալ Շահին պարբերաբար եղաւ ու ստեղծագործեց նաեւ Իտալիոյ մէջ: Հռչակաւոր են իր «Իտալական տպաւորութիւններ» շարքի գործերը («Կուլոնի աբբայարանը» - 1915, «Սուրբ Պետրոսի ջրանցքը», «Ոգիներու տունը», «Սուրբ Մարկոսի հրապարակը», «Ի՜նչ գեղեցիկ հայկական քիթ» - 1921, «Հմայիչ կինը», «Հրաշալի երեխան», «Ֆրանչեսկոնի» - երեքն ալ 1922¬25 տարիներուն եւ այլն): Այդպէ՛ս, ան արժանացաւ Վենետիկի մեծ նկարիչի եւ Պատւոյ քաղաքացիի տիտղոսին:
1930-ականներուն Շահին ստեղծագործական աշխատանքով ապրեցաւ Բրեթանյը եւ Լա Մանշի ափերը, ստեղծեց բացառիկ գեղեցկութեամբ բնանկարներու շարք («Քրաուզիկ», «Ձկնորսական նաւակներ», «Փոքրիկ լողափ» եւ այլն):
Շահին ստեղեց նաեւ հայ իրականութենէն վերցւած մեծարժէք գործեր, որոնց շարքին են «Ալեւոր հայը», Պօղոս Նուբարի, տիկին Զարմիկեանի, օրիորդ Երամի եւ ուրիշներու դիմանկարները: Գրիգոր Զոհրաբի առաջարկութեամբ՝ ստեղծեց մետաղի վրայ փորագրութիւն մը, ուր պատկերւած են ջարդէ փրկւած հայ որբեր, իսկ խորքին՝ Անիի հանրածանօթ Հովիւի եկեղեցին է:
Շահինի ժառանգութեան մաս կը կազմեն նաեւ գիրքերու նկարազարդման մեծարժէք գործեր:
Ձեւաւորած ու նկարազարդած է Անատոլ Ֆրանսի «Կատակերգական պատմութիւն»-ը, Գիւստաւ Ֆլոբերի «Նոյեմբեր»-ը, Գաբրիէլ Մուրէի «Փարիզի տօնավաճառի մարդիկ» (140 օֆորթ), Մորիս Բարէսի «Վենետիկի մահը», Վերգիլիոսի «Մշակականք»-ը (Տիգրան Փօլատի ու 15 այլ նկարիչներու հետ) եւ այլ գիրքեր: Շահին ընտրւեցաւ բազմաթիւ ընկերութիւններու (Հռոմի իտալական գեղարւեստի ազգային, Լոնդոնի գեղարւեստի թագաւորական եւ այլն) եւ միութիւններու (Փորագրողներու եւ այլն) անդամ:
1928-ին, հեռակայ կարգով, Էդգար Շահին ընտրւեցաւ Հայաստանի կերպարւեստագէտներու միութեան պատւոյ անդամ: 1936-ին Երեւանի ու Թիֆլիսի, իսկ 1940-ին՝ Լենինգրադի Էրմիթաժ թանգարաններուն մէջ կազմակերպւեցան Շահինի փորագրութեանց ցուցահանդէսները: Շահին իր գործերէն շուրջ 160-ը նւիրեց Հայաստանին եւ Երեւանի ազգային պատկերասրահին մէջ ունեցաւ իր յատուկ բաժինը: 1974-ին, 1994-ին եւ 2004-ին Երեւանի մէջ կազմակերպւեցան Էդգար Շահինի ծննդեան 100, 120 եւ 130-ամեակներուն նւիրւած ցուցահանդէսներ:
Է. Շահինի գործերը կը պահւին Փարիզի Ազգային գրադարանին, Վենետիկի Քաղաքային թանգարանին, Հայաստանի ազգային պատկերասրահին (300-է աւելի), Էրմիթաժի, Մոսկւայի Պուշկինի անւան կերպարւեստի կենտրոնին ու եւրոպական բազում երկիրներու թանգարաններուն մէջ:
Իր կենդանութեան Էդգար Շահին արժանացաւ ոսկէ շքանշանի (1900-ին, Փարիզ) եւ ոսկէ մեծ մրցանակի (1903-ին, Վենետիկ), Ֆրանսիայի պատւոյ լեգէոնի ասպետի աստիճանին եւ շքանշանին:
Էդգար Շահինի ստեղծագործական ժառանգութեան մաս կը կազմեն մօտ 450 օֆօրթ, գիրքերու 430 նկարազարդում, 300 գեղանկար, բազմաթիւ գունամատիտանկար եւ գծանկարներ:
Էդգար Շահինի արւեստին ու ժառանգութեան բարձր գնահատականներ նւիրած ֆրանսացի, եւրոպացի եւ այլ օտար հեղինակաւոր արւեստաբանները, միաժամանակ, կարեւորութեամբ շեշտած են անոր ազգային՝ հայկակա՛ն արմատներուն շեշտակի ներգործութիւնն ու արժէքը Է. Շահինի ստեղծագործութեան մէջ:
Իբրեւ այդպիսին՝ իբրեւ 20-րդ դարու փորագրական գեղանկարչութեան նշանաւոր վարպետ մը, որուն ազգային ինքնատիպ արւեստը կը նկատւի հայ եւ եւրոպական կերպարւեստի փոխպատւաստման նշանակալի երեւոյթներէն մէկը, Էդգար Շահին իրաւամբ կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդին պարծանքը՝ աշխարհաքաղաքական սահմաններէ վեր կանգնող արւեստի աշխարհէն ներս:
Հայ մեծանուն գեղանկարիչը վախճանեցաւ Փարիզ, 1947-ի մարտի 18-ին:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։