Հա

Ազգային

03/12/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Իսրայէլ Օրի (1659-1711)

Նոյեմբերի 7-ին հայ ժողովուրդը ոգեկոչեց անմահ յիշատակը Իսրայէլ Օրիի:
305 տարի առաջ, նոյեմբերի այս օրը, Աստրախանի մէջ 52 տարեկանին վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի բացառիկ դէմքերէն Իսրայէլ Օրի:
Ան եղաւ առաջամարտիկը Հայ Դատի արդի հասկացողութեամբ լաբբիինգին՝ հայութեան եւ Հայաստանի ազատագրութեան դատին ի նպաստ օտար ու հզօր ուժեր սիրաշահելու եւ ազդու միջամտութեան մղելու առումով:

Հայաստանի անկախութեան վերականգնման ու Հայ Դատի պայքարին նախակարապետը

Ն.

 

Նոյեմբերի 7-ին հայ ժողովուրդը ոգեկոչեց անմահ յիշատակը Իսրայէլ Օրիի:
305 տարի առաջ, նոյեմբերի այս օրը, Աստրախանի մէջ 52 տարեկանին վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի բացառիկ դէմքերէն Իսրայէլ Օրի:
Ան եղաւ առաջամարտիկը Հայ Դատի արդի հասկացողութեամբ լաբբիինգին՝ հայութեան եւ Հայաստանի ազատագրութեան դատին ի նպաստ օտար ու հզօր ուժեր սիրաշահելու եւ ազդու միջամտութեան մղելու առումով:
Իսրայէլ Օրի հանդիսացաւ քաղաքական ու դիւանագիտական խաղին ուրոյն օրէնքներն ու կանոնները լաւ ըմբռնած եւ կիրարկած ազգային գործիչը, որ յանուն իր ազգի եւ հայրենիքի պետական անկախութեան՝ գիտցաւ ու տիրապետեց զիջումներ խաղարկելու եւ հիմնական շահեր ապահովելու արւեստին:
Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին առաջապահ գործիչը ծնած էր Սիսիան, 1659 թւականին: 

Իր մասին առաջին յիշատակութեան կը հանդիպինք 1677-ին, երբ հօր՝ Մելիք Իսրայէլի կողքին, 18 տարեկանին, կը մասնակցի Ս. Էջմիածնի մէջ Գէորգ Ջուղայեցի կաթողիկոսի նախաձեռնութեամբ գումարւած գաղտնի ժողովին, որուն օրակարգին գլխաւոր խնդիրը Հայաստանի եւ հայութեան ազատագրութեան նպատակով քրիստոնեայ տէրութեանց պաշտօնապէս դիմում ներկայացնելու առաջադրանքն էր:
Այդ առաքելութեան համար ընտրւած պատւիրակներու շարքին էր Մելիք Իսրայէլ, որուն ընկերացաւ որդին՝ Իսրայէլ Օրին, երբ 1679-ի դեկտեմբերին պատւիրակութիւնը մեկնեցաւ Կ. Պոլիս: Բայց պատւիրակութիւնը չյաջողեցաւ Եւրոպա անցնիլ եւ այդ ձախողութիւնը պատճառ դարձաւ, որ բոլորը վերադառնան իրենց տեղերը: Միայն 20-ամեայ Իսրայէլ Օրին շարունակեց ճամբան:
Այդ օրէն Իսրայէլ Օրի իր կարճատեւ՝ 52-ամեայ կեանքին աւելի քան 30 տարիները նւիրեց եւրոպական երկիրներու օգնութեամբ թուրքական լուծէն սեփական հայրենիքը ազատագրելու նպատակին:
Այսպէս, 1680-ի վերջաւորութեան, Պոլսէն մեկնած խումբ մը հայ վաճառականներու հետ, Իսրայէլ Օրի հասաւ Վենետիկ: Քանի մը տարի վաճառականութեամբ զբաղելէ ետք, 1683-ին ան անցաւ Փարիզ, ուր սկիզբը ձեռնամուխ եղաւ ֆրանսիական բանակի պարէնամատակարարման աշխատանքներու, ապա՝ մտաւ զինւորական ծառայութեան եւ հասաւ հեծելազօրի Լէյթենանթի, յետոյ եւ հեծելազօրի Քափիթանի աստիճանին: Իբրեւ այդպիսին 1688-95-ին մասնակցեցաւ անգլեւֆրանսիական պատերազմին: Անգլիացիներու ձեռքը գերի ինկաւ, կարճ ժամանակ ետք ազատ արձակւեցաւ եւ Լոնդոնի մէջ մօտէն ծանօթացաւ անգլիական բանակի կազմաւորման ու պետական կառավարման արւեստին:
1698-ին անցաւ Գերմանիա, ուր Յովհան Վիլհելմ իշխանին հետ կապեր հաստատելով՝ անոր ներշնչեց Հայաստանը նւաճելու, անոր թագաւորը դառնալու եւ Օսմանեան կայսրութեան թիկունքին անկախ Հայաստան ու Վրաստան ստեղծելու միտքը: Յովհան Վիլհելմ համաձայնեցաւ եւ Իսրայէլ Օրիի միջոցաւ թուղթեր յղեց Քարթլիի Գէորգի ԺԲ թագաւորին, Հայաստանի մելիքներուն եւ Ամենայն հայոց ու Աղւանաց կաթողիկոսներուն՝ մանրամասն տեղեկութիւններ խնդրելով Հայաստանի ու յարակից երկիրներու տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական պայմաններուն մասին:
Նոյն 1698-ի օգոստոսին Իսրայէլ Օրի ժամանեց Վիեննա՝ Աւստրիոյ Լէոփոլդ Ա կայսրէն եւս յուսադրող գրութիւն ստանալու նպատակով, բայց մերժումի հանդիպեցաւ՝ այդ օրերուն թուրքերու հետ սկսած խաղաղութեան բանակցութեանց պատճառով: Այնուհետեւ մեկնեցաւ Ֆլորենցիա, ուր ստացաւ Թոսքանայի դուքս Քոզմաս Գ-ի համաձայնութիւնը եւ հուսկ, 1699-ին, ուղեւորւեցաւ Հայաստան:
Սակայն Հայաստանի եւ Վրաստանի մէջ իրադրութիւնը լրիւ փոխւած էր: Նախապէս ապստամբ Գէորգ Զ-ն արդէն հնազանդած էր պարսիկ արքունիին եւ կը գտնւէր Սպահան, իսկ հայոց կաթողիկոս նահապետ Ա Եդեսացին ու Գանձասարի Սիմէոն կաթողիկոսը չընդառաջեցին Իսրայէլ Օրիի նախաձեռնութեան:
Միայն Մելիք Սաֆրազի օժանդակութեամբ Իսրայէլ Օրի յաջողեցաւ, Անգեղակոթ աւանին մէջ, ապրիլին գումարել Սիւնիքի 11 մելիքներու խորհրդաժողով մը, ուր կազմւեցան եւ հաստատւեցան գրութիւններ՝ ուղղւած Յովհան Վիլհելմին, Հռոմի Պապին, Աւստրիոյ կայսեր, Թոսքանայի դուքսին եւ ռուսաց ցար Պետրոս Մեծին՝ Հայաստանի ազատագրութեան գործին սատարելու խնդրանքով:
Անգեղակոթի ժողովը Իսրայէլ Օրիին տրամադրեց նաեւ մաքուր, բայց կնքւած թուղթեր, որպէսզի ի հարկին այլ դիմումներ եւս կատարէր:
Իսրայէլ Օրի վերադարձաւ Եւրոպա՝ այս անգամ իր կողքին ունենալով, ժողովի թելադրութեամբ, Մինաս վարդապետ Տիգրանեանցը՝ իբրեւ մելիքներու ներկայացուցիչ եւ Օրիի օգնական: 1699-ի սեպտեմբերին հասնելով Դիւսելդորֆ՝ Օրի եւ Մինաս վարդապետ մշակեցին ու 1700-ի սկիզբը Յովհան Վիլհելմին ներկայացուցին Հայաստանի ազատագրութեան ծրագիրը, ըստորուն՝ պէտք է կազմւէր եռեակ դաշինք: Դաշնակիցներու բանակը պէտք է անցնէր Ռուսաստանի վրայով՝ վերջնիս համաձայնութեամբ եւ, հետեւաբար, ծրագրի իրագործման պէտք է մասնակցէր նաեւ Ռուսաստանը:
Ծրագրին համաձայն՝ եւրոպական ուժերու այդ արտաքին օգնութիւնը կը դիտւէր իբրեւ անհրաժեշտ լծակ՝ բուն երկրէն ներս ապստամբական շարժումին թափ տալու համար: Հայաստանի ազատագրութիւնը պէտք է իրագործւէր, հիմնականին մէջ, սեփական ուժերով: Ծրագրին մէջ առաջնահերթ կարեւորութիւն տրւած էր նախ պարսկական լուծի տակ գտնւող Արեւելեան Հայաստանի ազատագրութեան՝ յատկապէս ընդգծելով հայ ու վրացի ժողովուրդներու միացիալ պայքարին անհրաժեշտութեան:
Հանրագիտական աղբիւրները կաւելցնեն, որ այս ծրագիրը իրականացնելու համար Յովհան Վիլհելմը, համապատասխան յանձնարարականներով, Իսրայէլ Օրիին ուղարկեց Թոսքանայի դուքսին եւ Աւստրիոյ կայսեր մօտ, սակայն վերջինս դարձեալ հրաժարեցաւ Հայաստանի ազատագրման գործին մասնակցելէ՝ այս անգամ ալ Իսպանիոյ գահի ժառանգութեան համար սկսած պատերազմին պատճառով: Աւստրիոյ հրաժարումը խափանեց ծրագրով նախատեսւած եռեակ դաշինքին ստեղծումը եւ, Արեւմուտքէն իր յոյսը կտրած, Իսրայէլ Օրի 1701-ին մեկնեցաւ Մոսկւա:
Ռուս պետական գործիչներուն հետ իր վարած բանակցութիւնները Իսրայէլ Օրիի մէջ արմատաւորեցին այն գաղափարը, որ քրիստոնեայ Ռուսաստանը, իբրեւ Մերձաւոր Արեւելքի հանդէպ լուրջ քաղաքական ու տնտեսական շահագրգռութիւններ ունեցող երկրի, ի վիճակի էր եւ տրամադիր՝ սատարելու Հայաստանի ազատագրութեան գործին:
Օրի մշակեց նոր ծրագիր, ուր Հայաստանի ազատագրութեան հարցով գլխաւոր դեր կը յատկացւէր Ռուսաստանին: Ըստ այս նոր ծրագիրին՝ Ռուսաստանը պէտք է յատկացնէր 25 հազարնոց բանակ մը, որ Դարիալի կիրճով ու Կասպից ծովով պիտի մտնէր Հայաստան, ուր անոր պիտի միանային հայ ու վրացի ապստամբները եւ, համատեղ ուժերով, օգտւելով Պարսկաստանի ընդհանուր թուլութենէն, կարճ ժամանակի մէջ հնարաւոր պիտի ըլլար ազատագրել Արեւելեան Հայաստանը:
Ըստ Իսրայէլ Օրիի՝ հարկ էր ապահովել Ռուսաստանի եւ Հռոմի Սրբազան կայսրութեան հակաթուրքական համախոհութիւնն ու միացեալ ճակատը, որպէսզի միաժամանակ կարելի ըլլար հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը դուրս բերել ազգային սահմանափակումէ: Այդ նպատակով ալ Օրի սերտ յարաբերութիւններ հաստատեց Մոսկւա ապաստանած Իմերեթի թագաւոր Արչիլ Բ-ի, իսկ հետագային նաեւ անդրկովկասեան այլ գործիչներու հետ:
Ծրագիրը ռուսական արքունիքին ներկայացւեցաւ 1701-ի յուլիսի 25-ին: Հոկտեմբերին, Պետրոս Մեծ ընդունեց եւ յատուկ զրոյց ունեցաւ Իսրայէլ Օրիի եւ Մինաս վարդապետի հետ, իսկ 1702-ի մարտին հայ պատւիրակներուն պաշտօնապէս յայտնւեցաւ, որ ռուսական արքունիքը Հայաստանի ազատագրութեան խնդրով կը զբաղւի միայն շւեդական պատերազմէն յետոյ:
1703-ին Իսրայէլ Օրիի նախաձեռնութեամբ կազմւեցաւ եւ ռուսական արքունիքին ներկայացւեցաւ նաեւ Հայաստանի քարտէզը: Իսկ դէպի Անդրկովկաս նախատեսւող արշաւանքի յաջողութեան համար, Իրանի ներքին կացութեան վերաբերեալ ճշգրիտ տեղեկութիւններ հաւաքելու եւ հայ ու վրացի ապստամբական ուժերը համախմբելու նպատակով՝ ռուսական արքունիքը հաւանութիւն տւաւ նաեւ Իսրայէլ Օրիի առաջադրած Պարսկաստանի մօտ ռուսական դեսպանութիւն հաստատելու եւ անոր իրագործումը անձամբ Օրիի վստահելու գաղափարին:
Դեսպանութեան նկատմամբ կասկածանք չառաջացնելու նպատակով՝ 1704-ին Իսրայէլ Օրի մեկնեցաւ Եւրոպա, Հռոմի Պապէն ձեռք բերաւ պարսկական տիրապետութեան տակ ապրող քրիստոնեաներու հալածանքը դադրեցնելու մասին Պարսից Շահին ուղղւած դիմում, նաեւ՝ գնեց զէնքեր ու 1706-ին վերադարձաւ Ռուսաստան: Պետրոս Մեծը նոյնպէս գրեց համանման դիմում, Իսրայէլ Օրիին շնորհեց ռուսական բանակի գնդապետի աստիճան, զինք նշանակեց դեսպան ու 1707-ին ուղարկեց Պարսկաստան:
Շքախումբով եւ ռազմական ջոկատի ուղեկցութեամբ՝ Իսրայէլ Օրի 1708-ի սկիզբը մուտք գործեց պարսկական պետութեան սահմանները: Չնայած, որ Օրի պաշտօնապէս Հռոմի Պապի դեսպանն էր, սակայն ան հանդիպեցաւ մեծ արգելքներու: Իրանի մէջ գործող եւրոպական, յատկապէս ֆրանսիական միսիոնարները Հուսէյին Շահին ներշնչեցին, թէ Իսրայէլ Օրիի նպատակը հայկական պետութեան վերականգնումն է: Այնուամենայնիւ, 1709-ին, Իսրայէլ Օրի յաջողեցաւ տեսակցիլ Շահին հետ:
Այնուհետեւ Օրի վերադարձաւ Անդրկովկաս, ուր եւ մնաց մինչեւ 1711: Այդ շրջանին հանդիպումներ ունեցաւ հայոց կաթողիկոս Ալեքսանդր Ա Ջուղայեցիի, Աղւանաց կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալեանի, հայ մելիքներու եւ անդրկովկասեան այլ գործիչներու հետ՝ առաջադրելով ազատագրական շարժման բռնկումը եւ ընդհանուր ճակատի ու հայկական միացեալ զօրական ուժերու ստեղծումը:
Այդ շփումներու ծիրէն ներս, Եսայի Հասան-Ջալալեանի հետ Իսրայէլ Օրի 1711-ին մեկնեցաւ Աստրախան, ուր օգոստոս ամսուն, մութ հանգամանքներու մէջ, յանկարծամահ եղաւ:
Այդպէ՛ս յանկարծական եւ վաղաժամ ընդհատւեցան կեանքն ու գործունէութիւնը Իսրայէլ Օրիի՝ հայ ազգային-քաղաքական առաջին այն գործիչին, որ սկզբնաւորեց հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարին քաղաքական-լաբբիստական հետապնդումը:
Իսրայէլ Օրիի գաղափարները երկար ժամանակ սնուցանեցին հայ ազատագրական միտքը, նաեւ դարձան ներշնչման աղբիւր՝ հայոց հետագայ սերունդներուն մղած Հայ Դատի քաղաքական պայքարին համար:
Իսրայէլ Օրիի կտակը համադրումն է մէկ կողմէ սեփական ուժերուն հաւատացող եւ անձնւիրաբար անհաւասար կռւի դաշտ նետւող հայութեան կամքին, իսկ միւս կողմէ՝ մեծապետական ուժերը շահագրգռելու քաղաքական զօրաշարժին, որպէսզի հզօրները իրենց սեփական շահերու ապահովման կենսական երաշխիք մը տեսնեն Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի ազատագրութեան մէջ:

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։