Հա

Ազգային

Երկուշաբթի, 05 Դեկտեմբերի 2016 09:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Հայու տառապանքին եւ տենչերուն հոգեհարազատ երգիչը

Ն.


Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Դժւար է պատկերացնել ազգային շունչով թրծւած հայ մը, որ խոր յուզումով չյիշէ մանկութեան իր տարիներուն սորված եւ, այնուհետեւ, անջնջելիօրէն իր ներաշխարհին մէջ պահպանած պարզունակ, բայց այնքան սրտառուչ եւ իմաստալի պատգամը Գամառ Քաթիպայի «Արաքսի արտասունքը» քերթւածին:
Հայ ժողովուրդի ազգային խորհրդանիշերէն «Մայր Արաքս» գետը, իրեն հետ զրուցող եւ իր մռայլութեան, դառնութեան եւ խռովեալ ալիքներուն պատճառը հասկնալու համար հարց տւող հայ պատանիին, ահա թէ ի՛նչ կը պատասխանէ ամենայն սրտբացութեամբ՝

 

- Խիզա՜խ, անմի՛տ պատանի, նիրհս ինչո՞ւ դարեւոր
Վրդովում ես, նորոգում իմ ցաւերը բիւրաւոր:

 

Սիրելիի մահից յետ ե՞րբ ես տեսել, որ այրին
Ոտից գլուխ պճնւի իր զարդերով թանկագին:

 

Որի՞ համար զարդարւիմ, որի՞ աչքն հրապուրեմ,
Շատերն ինձ են ատելի, շատերին՝ ես օտար եմ...

 

Կար ժամանակ, որ ես էլ, շքեղազարդ հարսի պէս,
Հազար ու բիւր պչրանքով փախչում էի ափերէս:

 

Յատակս պարզ ու վճիտ, կոհակներս ոլորուն,
Լուսաբերը մինչեւ այգ ջրիս միջին էր լողում:

 

Ի՞նչս մնաց էն օրից, ո՞ր ջրամօտ գեղերս,
Ո՞րը իմ շէն քաղաքից, ո՞ր բերկրալի տեղերս:

 

Տուրքը ջրի ամէն օր իր սուրբ ծոցէն Արարատ
Մայրախնամ ինձ սնունդ պարգեւում է լիառատ:

 

Բայց ես այն սուրբ ջրերով, Սուրբ Ակոբի աղբիւրին,
Պիտի ցօղեմ արտորա՞յք իմ ատելի օտարին...

 

Մինչ իմ որդիք - ո՞վ գիտէ - ծարաւ, նօթի, անտերունչ
Օտար աշխարհ յածում են թոյլ ոտքերով կիսաշունչ...

 

Հեռո՜ւ, հեռո՜ւ քշեցին բնիկ ազգն իմ Հայկեան,
Նորա տեղը ինձ տւին ազգ անկրօն, մոլեկան:

 

Դոցա՞ համար զարդարեմ իմ հիւրընկալ ափերը,
Եւ կամ՝ դոցա՞ հրապուրեմ ճպռոտ, պլշած աչերը:

 

Քանի որ իմ զակակունք այսպէս կու մնան պանդուխտ՝
Ինձ միշտ սգւոր կը տեսնէք.- Ա՛յս է անխաբ իմ սուրբ ուխտ...

 

Ամբողջ հայ ժողովուրդին ազգային ողբերգութիւնը այսպէ՛ս՝ Արաքսի արտասուքով արտայայտող Գամառ Քաթիպան իր բանաստեղծութեամբ գրաւեց սիրտն ու միտքը հայոց բազմութիւններուն՝ ե՛ւ արեւելահայ, ե՛ւ արեւմտահայ իրականութեան մէջ:
Իբրեւ այդպիսին՝ Ռափայէլ Պատկանեան արդարօրէն նախակարապետը հանդիսացաւ «ամենայն հայոց բանաստեղծ»-ի աւանդոյթին, որ իր հանճարեղ մարմնաւորումը պիտի գտնէր հետագային Յովհաննէս Թումանեանի բանաստեղծութեամբ:
Իսկ արեւմտահայ գրականութեան իմաստասէր գրողը՝ Եղիա Դեմիրջիբաշեան փաստօրէն թարգմանը կը հանդիսանայ ամբողջ հայութեան, երբ օրին Ռ. Պատկանեանին ուղղւած իր մէկ նամակին մէջ, «Արաքսի արտասունք»-ին անդրադառնալով, կը գրէ.- «Եթէ օտար ազգի պատկանէի, «Մայր Արաքս»-իդ լսելով՝ հայ ծնած ըլլալ պիտի ցանկայի»:
Ռափայէլ Պատկանեան ծնած է նոյեմբերի 8-ին, 1830 թւականին, Նոր Նախիջեւանի (Ռոստով-Դոնի շրջան) մէջ: Զաւակն է հռչակաւոր մտաւորական, գրող եւ քահանայ Գաբրիէլ Պատկանեանի, որ հայկական վարժարան հիմնած էր Նոր Նախիջեւանի մէջ: Սկզբնական իր կրթութիւնը հօր դպրոցին մէջ ստանալէ ետք, Ռափայէլ 1843-ին կը ղրկւի Մոսկւա եւ վեց տարի, մինչեւ 1849, կուսանի նորահաստատ «Լազարեան» ճեմարանին մէջ: Ուսուցիչ կունենայ մեծանուն մտաւորական, մանկավարժ եւ ազգային գործիչ Մկրտիչ Էմինը:
«Լազարեան»-էն շրջանաւարտ՝ Ռափայէլ կը վերադառնայ Թիֆլիս, ուր հայրը՝ Գաբրիէլ քահանան ստանձնած էր «Ներսիսեան» նորաբաց վարժարանի տնօրէնութիւնը: Ռափայէլ ուսուցիչի պաշտօն կը ստանձնէ «Ներսիսեան» վարժարանի մէջ եւ, միաժամանակ, կը սկսի իր գրած առաջին ոտանաւորները լոյս ընծայելու այդ շրջանին հօր խմբագրած «Արարատ» շաբաթաթերթին մէջ:
Ուսումի տենչը հանգիստ չի տար Ռ. Պատկանեանին: Երկու տարի ետք, 1851-ին, ան կը մեկնի Դորպատի համալսարանը՝ պատմագիտական եւ լեզւագիտական իր պատրաստութեան մէջ մասնագիտանալու նպատակով: Բայց նիւթական դժւարութեանց հետեւանքով, ան միայն մէկ տարի կը կարողանայ մնալ Դորպատի մէջ եւ, ստիպւած, կանցնի Մոսկւա:
Ընդունւելով Մոսկւայի համալսարանը՝ Ռ. Պատկանեան մէկ կողմէ կը խորացնէ իր պատրաստութիւնը պատմագիտութեան եւ լեզւագիտութեան մէջ, իսկ միւս կողմէ՝ եռանդով կը նւիրւի հայ գրական-հասարակական կեանքին: Այդ շրջանին է, որ իր երկու մտերիմ ընկերներուն՝ Գէորգ Քանանեանի եւ Մնացական Թիմուրեանի հետ, Ռափայէլ Պատկանեան հիմը կը դնէ գրական ընկերակցութեան մը՝ իրենց երեքին անուն-մականունին տառերէն կազմւած «Գամառ Քաթիպա» անունով:
Թէեւ կարճատեւ կըլլայ ընկերակցութեան գործունէութիւնը եւ կը լուծարւի, բայց Ռափայէլ Պատկանեան կը շարունակէ իր ստեղծագործութիւնները ստորագրել Գամառ Քաթիպա, ինչ-որ իր գրչանունը կը դառնայ հետագային:
Մոսկւայէն, 1866-ին, ան կանցնի Ս. Պետերբուրգ, որու համալսարանին լեզւաբանութեան ճիւղը կաւարտէ 1869-ին եւ ամբողջապէս կը նւիրւի գրական գործունէութեան: «Գամառ Քաթիպա» ընկերակցութեան կողմէ լոյս կընծայէ գրական պարբերագիրքներու շարք մը, ուր լոյս կը տեսնեն ատենի երիտասարդ հեղինակներու գործերը, յատկապէս իր սեփական ստեղծագործութիւնները:
Զարթօնքի սերունդի եւ աշխարհաբարի շարժման տարիներն էին եւ «Գամառ Քաթիպա» ընկերակցութեան մէջ համախմբւած երիտասարդ հայ մտաւորականները կը պարզեն դրօշը նորարական շարժումի մը, որուն նշանաբանն էր՝ «Գրէ՛ այնպէս, ինչպէս որ խօսում ես. խօսէ՛ այնպէս, ինչպէս որ գրում ես»: Այդ հանգանակով ալ շարժումը մեծ ներդրում կունենայ արեւելահայ աշխարհաբարի մշակման ու տարածման մէջ:
Ս. Պետերբուրգի մէջ իր ապրած տարիներուն Գամառ Քաթիպա կամուսնանայ օտարուհիի մը՝ Օլգայի հետ, որ սակայն հայերէն կը սորվի եւ, ամուսնոյն կողքին, թարգմանական աշխատանքի կը լծւի:
Ռ. Պատկանեան 36 տարեկան էր, երբ կնոջ հետ կը վերադառնայ իր ծննդավայրը՝ Նոր Նախիջեւան, ուր կը նւիրւի ուսուցչութեան եւ գրականութեան: Որոշ ժամանակ քաղաքի հայկական վարժարանին մէջ դասաւանդելէ ետք, կը հիմնէ իր սեփական մանկապարտէզը եւ հնարաւորութիւնը կը ստեղծէ իր ժամանակին մեծ մասը յատկացնելու գրական ստեղծագործութեան:
Արդէն ազգային մեր իրականութիւնը յուզող վէրքերն ու ցաւերը դարձած էին Գամառ Քաթիպայի գրականութեան առանցքը: Հայ գեղջուկին թշւառութիւնն ու հայ պանդուխտին տառապանքը, ինչպէս նաեւ օտար լուծի տակ հայ ժողովուրդին բաժին հանւած հարստահարումներն ու բռնութիւնները երգի կը վերածւին Գամառ Քաթիպայի գրչին տակ՝ զինք դարձնելով ազգային բանաստեղծ:
Այդ ժամանակաշրջանի հայ ազգային ոգին խտացած է Ռ. Պատկանեանի «Հիմի է՞լ լռենք» անմահ բանաստեղծութեան մէջ.

 

Հիմի է՞լ լռենք, եղբայրք, հիմի է՞լ,
Երբ մեր թշնամին իր սուրն է դրել,
Իր օրհասական սուրը մեր կրծքին
Ականջ չի դնում մեր լաց ու կոծին:
Ասացէ՛ք, եղբայրք, հայեր, ի՞նչ անենք,
Հիմի է՞լ լռենք:

 

Հիմի է՞լ լռենք, երբ մեր թշնամին,
Դաւով, հրապուրքով տիրեց մեր երկրին,
Ջնջեց աշխարհից հայկայ անունը,
Հիմքից կործանեց Թորգոմայ տունը,
Խլեց մեզանից թագ, ե՛ւ խօսք, ե՛ւ զէնք,
Հիմի է՞լ լռենք:

 

Հիմի է՞լ լռենք, երբ մեր թշնամին,
Խլեց մեր սուրը - պաշտպան մեր անձին,
Մշակի ձեռքիցն էլ խոփը խլեց,
Այդ սուր ու խոփից մեր շղթան կռեց:
Վա՜յ մեզ, շղթայով կապւած գերի ենք,
Հիմի է՞լ լռենք:

 

Դժբախտաբար թոքախտը թոյլ չտւաւ, որ Ռ. Պատկանեան շարունակէ ստեղծագործել: 62 տարեկանին, 26 օգոստոսի 1892-ին, մեր կեանքէն վաղաժամ հեռացաւ ատենի հայ երիտասարդութեան ազգային-հայրենասիրական ապրումներուն եւ մղումներուն թռիչք տւած հայ բանաստեղծը:
Իր գրական ժառանգութեան մաս կը կազմեն առաջին ստեղծագործութիւնները խմբող «Պանդուխտ հայ ի Փարէզ»-ը, «Առաւօտեան երգ շինակաց»-ը, «Երեկոյեան երգ շինակաց»-ը, «Հայոց գինի»-ն, «Թիֆլիսի քէֆ»-ը եւայլն: «Ես նշանած էի», «Տիկինն ու Նաժիշտը», «Փառասէր»-ը եւ այլ պատմւածքներ ու վիպակներ: Նաեւ՝ «Անիի առումը» թատերական երկը:
Բայց յատկապէս «Արաքսի արտասունքը» եւ «Քաջ Վարդան Մամիկոնեանի մահը» ստեղծագործութեանց մէջ ի յայտ կու գայ Գամառ Քաթիպայի ազգային-հայրենասիրական յուզաշխարհը:
Բացի բազմաթիւ իր պոէմներէն, բանաստեղծութիւններէն եւ պատմւածքներէն, Ռափայէլ Պատկանեան ունի նաեւ երգիծական պատմւածքներ, գրւած Նոր Նախիջեւանի հայոց բարբառով:
Կարժէ եզրափակել՝ Գամառ Քաթիպայի ազգային պատգամով.

 

Երնէկ, թէ այս նոր տարին
Վերջ տար հայի ցաւերին,
Չարը կորչէր ու բարին
Բուն դնէր մեր սրտերին:

 

Երնէկ, թէ այս նոր տարին
Ազատ շնչէր Հայաստան,
Եւ շուրջ Մասիս մեր սարին
Փայլէին վարդ-անդաստան:

 

Երնէկ, թէ այս նոր տարին
Հայ ազգ ի մի գումարւէր,
Ի գլուխ Կարնոյ հայ ամրին
Հայի դրօշակ ծածանէր:

 

Երնէկ, թէ այս նոր տարին
Ոտքի կանգնէր Հայաստան,
Եւ կիսաքանդ մեր Կարին
Լինէր քաղաք մեր ոստան:

 

Հայեր, երբեք չերկմտիք,
Կը կատարւի այդ ամէն,
Եթէ իսպառ մենք հանենք
Փոքրոգութիւն մեր սրտէն:

Յարակից Հրապարակումներ

  • Ինչպէս է թուրքերի առնւազն 3 սերունդ սերտել նշանաւոր թուրք բանաստեղծի` հայուհուն նւիրւած բանաստեղծութիւնը
    Ինչպէս է թուրքերի առնւազն 3 սերունդ սերտել նշանաւոր թուրք բանաստեղծի` հայուհուն նւիրւած բանաստեղծութիւնը

    Թուրքիայի Իզմիր քաղաքի ֆոլկլորային արւեստի թանգարանում բացւել է յայտնի թուրք նկարիչ և բանաստեղծ Բեդրի Րահմի Էիւբօղլուին նւիրւած ցուցադրութիւն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Ինչպէս է պէտք արձագանգել Ադրբեջանի ագրեսիային:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։