Հա

Ազգային

Երեքշաբթի, 06 Դեկտեմբերի 2016 10:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Հայր Ղեւոնդ Ալիշան (1820-1901)

Նոյեմբերի 9-ին, 115 տարի առաջ, Վենետիկի մէջ, ծերունազարդ տարիքին վախճանեցաւ հայկեան հանճարին վեհաշուք «Նահապետ»-ը՝ Հայր Ղեւոնդ Ալիշան:
9 նոյեմբերի 1901-ին հայ ժողովուրդն ու Հայաստանը կորսնցուցին հայ մտքի եւ գրականութեան հսկաներէն «Մեծ Ալիշանը», ինչպէս որ մահւան առիթով զինք անւանած էր ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ը՝ շեշտելով, որ հայոց «Նահապետ»-ը «կրօնք մ’ունէր՝ Հայաստանը, եւ իդէալ մը՝ անոր ազատութիւնը եւ փառքը»:

Հայաստանի եւ հայութեան պաշտամունքին բանաստեղծ նահապետը

Ն.

 

Նոյեմբերի 9-ին, 115 տարի առաջ, Վենետիկի մէջ, ծերունազարդ տարիքին վախճանեցաւ հայկեան հանճարին վեհաշուք «Նահապետ»-ը՝ Հայր Ղեւոնդ Ալիշան:
9 նոյեմբերի 1901-ին հայ ժողովուրդն ու Հայաստանը կորսնցուցին հայ մտքի եւ գրականութեան հսկաներէն «Մեծ Ալիշանը», ինչպէս որ մահւան առիթով զինք անւանած էր ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ը՝ շեշտելով, որ հայոց «Նահապետ»-ը «կրօնք մ’ունէր՝ Հայաստանը, եւ իդէալ մը՝ անոր ազատութիւնը եւ փառքը»:

Բառին ամենէն ընդգրկուն իմաստով կրօն մը եղաւ Հայաստանը «Նահապետ» գրչանունով անմահացած Ղեւոնդ Ալիշանի համար, որ ամէն բանէ առաջ եւ վեր՝ հաւատքի մարդ էր. ապրեցաւ եւ գործեց անբասիր հոգեւորականի վարքով ու մեծակշիռ ներդրում ունեցաւ ոչ միայն որոշապէս «Մխիթարեան» միաբանութեան ազգային դիմագծի պայծառակերտման մէջ, այլեւ ընդհանրապէս՝ 19-րդ դարու հայոց ազգային զարթօնքի հոգե-մտաւոր շղթայազերծման առումով:
Հակառակ գրաբարախառն իր հայերէնին, Հայր Ղեւոնդ Ալիշան նաեւ դրօշակիր մը հանդիսացաւ՝ ի խնդիր մեր մայրենիի աշխարհաբար մշակման ու բիւրեղացման պայքարին: Իր առաջին բանաստեղծութիւններով իսկ հայոց միջնադարեան ռամիկ, այլեւ գրական հայերէնը վերակենդանացուց եւ առաջապահը դարձաւ սեփական ժողովուրդին հասկնալի ու սրտամօտ հայերէնով ստեղծագործելու շարժումին:
Հաւատքի մարդու եւ ժողովրդական հայու իր կրկնակի արժանիքով՝ հայ մտքի եւ գրականութեան նահապետը շարունակ պատգամեց.

«Մանկտիք, զիս հայոց հողն ու ջուրն սնուցել,
Ես այն հող ու ջուր սրտով եմ սիրել.
Հայրենեաց հարուստ է հողն, ջուրն անուշ,
Քանց օտար զարդ, քաղցր հայրենեացն փուշ»...

 

«Հայրենիքի փուշ»-ն անգամ «օտար զարդ»-էն աւելի «քաղցր» նկատելու եւ նախընտրելու այս հաւատամքին դրօշակիրն է Մեծն Ալիշան եւ բնաւ ալ սոսկ յաւուր պատշաճի յարգանքի խօսք չէր, որ Նահապետի վախճանման առիթով՝ թարգմանը հանդիսանալով մեր ժողովուրդին, «Դրօշակ» վկայեց.
«Հայաստանի բարի ոգին, Ալիշանը եւս մեռաւ, այնքան մահերէ ետքը, որոնք 19-րդ դարուն ազգային յոյսերուն ծլիլը եւ ծաղկիլը տեսած եւ, միանգամայն, այդ յոյսերու ստեղծող հանճարները եղած էին:
«Ալիշան ամբողջ ազգինն է, Հայաստանի անցեալին ու ապագային, որուն նւիրւած էր իր բոլոր էութիւնով: Ոչ մէկը կրցած է անոր պէս հզօր եւ օլիմպեան կերպով մարմնացնել մեր ազգին տրոփող ու ազատասէր ոգին: Ոչ ոք հոգեւոր մթնոլորտի մը մէջ այնքան աշխարհական եղաւ եւ աւելի բանապաշտ, եւ ոչ ոք պատերազմի շեփորը այնքան լայնօրէն հնչեցուց, որքան նահապետն հայոց:
«Ալիշան յեղափոխութեան կը պատկանի, մեր ազգային շարժման մեծ մուսան եղաւ: Բոլոր ստրուկ ազգերը իրենց երգիչները ունեցան, որոնք բոցաշունչ տողերու մէջ հայրենասիրական ոգիին թափ տւին: Մենք ունեցանք Ալիշանը, որ եղաւ «Աւարայրի բլբուլը», երգեց «Կարմիր Վարդանը»: Իր տաղերը հանգուշն ու մեղմ՝ երազանքը, մրմունջը կամ անուշ տենչանքի մը պղատոնական զգայնութիւնը չեն տար միայն, այլ բարկաճայթ վրիժագոռ, սալասմբակ ճախրանք մը ունին, արիւնը մտրակող եւ գործի մղող... հապօ՜ն առաջ:
«Ան լսելի ըրաւ, առաջին անգամ, «Բամբ Որոտանը»՝ Մարսէյէզի մը չափ հրաբորբոք, անոր չափ սրտոտ.
«Ի զէ՜ն, ի վրէժ, օն անդր առաջ»:

Իր այս շունչով ու թռիչքով էր, որ Ալիշան հայոց հաւատքին խորանը բարձրացուց եւ աստւածահաճոյ դարձուց Հայաստանի ու հայկականութեան սէրն ու պաշտամունքը:
Հաւատաց եւ հաւատացուց՝
«Մի՛ ուրանար զերկիրդ եւ զազգդ սիրուն,
Ծառն արմատով է ծառ՝ տունն հիմամբ է տուն»:

 

Մարտունակութիւն քարոզեց եւ կամքեր կռանեց՝ շարունակ յորդորելով, որ
«Թշնամւոյն ջախջախելու համար հարւած եւ հանճար է պէտք»:
Որովհետեւ կը հաւատար, թէ՝
«Արծիւ միտքը արծւոյ թեւ ալ կուզէ»:

 

Հայաստանն ու հայութիւնը այսքա՜ն խոր ընկալումով եւ լայն հորիզոնի ընդգրկումով պաշտամունքի արժանացուց Ալիշան եւ, իբրեւ իրա՛ւ Նահապետ, իր արժանաւոր տեղը գրաւեց Խաչատուր Աբովեանով ու Միքայէլ Նալբանդեանով, Խրիմեան Հայրիկով ու Րաֆֆիով լուսաւոր՝ հայոց ազգային նորագոյն զարթօնքը շնչաւորող ու թեւաւորող մեր մեծերու համաստեղութեան մէջ:
Ինչպէս իր բանաստեղծութեանց, նոյնպէս եւ բանասիրական թէ պատմագիտական իր աշխատասիրութեանց մէջ, Ալիշան միեւնոյն մեծ ու խորին պատգամը փոխանցեց հայ ժողովուրդի զաւակներուն.- Պաշտելու աստիճան սիրել եւ պահպանել հայոց լեզուն ու հայրենի հողը, հայն ու իր մշակոյթը, որոնք ծաղկումի եւ ճառագայթումի առաջնորդեցին հայկեան հանճարը՝ դարաւոր ստրկութեան մէջ անգամ:
Հայաստանի եւ հայութեան նիւթեղէն ու ոգեղէն այդ արժէքներուն փարելով է, որ մեր սերունդները ի վիճակի պիտի ըլլան խաւարի ու անկումի ժամանակներուն դէմ օժտւելու ինքնապահպանման եւ վերականգնումի հզօրագոյն զէնքերով:
Հայկականին ու հայրենականին պաշտամունքը Ալիշան յաւերժացուց նախ իր բանաստեղծութեամբ: 1850-ականներու վերջերուն, «Նւագք» ընդհանուր անունին տակ ի մի բերելով համեմատաբար երիտասարդ տարիքին գրւած իր քերթւածները, Ալիշան 1857-ին եւ 1858-ին յաջորդաբար լոյս ընծայեց «Մանկունի», «Մաղթունի», «Խոհունի», «Բնունի», «Հայրունի», «Տէրունի» եւ «Տխրունի» խորագրւած գրքոյկները, որոնք մէկ կողմէ մարդկային անսահման բարութեան, մարդկայնապաշտ ապրումներու եւ խոհերու, ինչպէս եւ քրիստոնէական հաւատքի վերահաստատման նորօրեայ աւետարաններ եղան, իսկ միւս կողմէ սրտերուն եւ մտքերուն մէջ վառեցին խարոյկը հայոց փառապանծ անցեալի ոգեկոչման, հայրենի բնութեան պաշտամունքին, հայրենի հողին՝ քարին ու ջուրին ոգեշնչման եւ, մանաւանդ, հայկեան հանճարի շղթայազերծման:
Հաւատքի՛ մարդու, ազգայի՛ն գործիչի եւ տաղանդաշա՜տ գրողի իր մեծ պատգամը Ալիշան թուղթին յանձնեց նաեւ արձակ էջերով, որոնք 1871-ին լոյս տեսան «Խորհրդածութիւնք՝ ընդ եղեւնեաւ» հատորով:
Իսկ հայագիտական աշխատասիրութեանց իր կոթողական վաստակով՝ Հայր Ղեւոնդ Ալիշան պատրաստեց, բառին ամենէն ընդգրկուն իմաստով, հանրագիտարանը Հայաստան Աշխարհին եւ ստեղծագործ հայուն:
Հակառակ որ բնաւ չտեսաւ աշխարհը հայոց եւ չունեցաւ հնարաւորութիւնը ուղղակիօրէն ճանչնալու իր պաշտած ժողովուրդը՝ Ալիշան գաւառ առ գաւառ եւ գիւղ առ գիւղ մանրամասնօրէն ներկայացուց պատմական Հայաստանը իր թէ՛ նիւթեղէն, թէ՛ ոգեղէն բնութագրով, իր հողով ու բոյսերով, իւրաքանչիւր աւանի կապւած պատմական ու ազգային յիշողութեամբ, հայերէնի ժողովրդային ու բարբառային ճոխութեամբ եւ հարստութեամբ, այլեւ ու մանաւանդ հայակերտ կոթողներով, կանգուն մնացած ու պահպանւած ըլլան անոնք, թէ ոսոխներու կողմէ քարուքանդ եղած...
Մասնագէտներու միահամուռ վկայութեամբ՝ «Յուշիկք հայրենեաց հայոց», «Տեղագիր հայոց մեծաց», «Նշմարք եւ նշխարք Հայաստանի», «Շիրակ», «Սիսուան», «Այրարատ», «Սիսական», «Հին հաւատք հայոց», «Արշալոյս քրիստոնէութեան հայոց», «Հայապատում», «Շնորհալի եւ պարագայ իւր», «Հայ բուսակ» եւ միւս գործերով, Ալիշան ոչ միայն հայագիտութեան ընծայաբերեց գիտելիքի հսկայական պաշար, այլեւ սկզբնաղբիւր դարձաւ պատմագիտութեան եւ լեզւաբանութեան, աշխարհագիտութեան եւ բուսագիտութեան բնագաւառներուն մէջ:
Այս բոլորին հանրագումար եզակի մեծութիւնն է Հայր Ղեւոնդ Ալիշան, որուն պատգամը լաւագոյնս կը խտացնէ՝ մինչեւ մեր օրերը ազգային-հայրենասիրական երգի իր թելադրականութիւնը պահպանող եւ վերանորոգող «Բամբ որոտան»-ը.

 

Բա՛մբ, որոտան բարձուստ բամբիւնք
յԱրարատեան դաշտն ի վայր,
Արի արանց արիւնք՝ եռանդ առատանան ի հրազայր,
Հրաւէր հայրենեաց հռչակի ընդհանուր,
Հոգիք Հայկազանց բորբոքին ի հուր,
Որք երկնաւորին պսակին էք կարօտ,
Որք երկնաւորին փառաց երկնայորդ:

 

Հապþ’օ՜ն արի առանց մանկունք,
Հայրենավրէժքըդ Հայկազունք,
Հապþ’օ՜ն ի զէ՛ն գունդագունդ
Յեռեալ ի պար թունդ ի թունդ,
Ի զէ՛ն, ի վրէ՛ժ, օ՜ն անդր առաջ,
Ի զէ՛ն, ի վրէ՛ժ, մի՛ ձախ մի՛ յաջ,

 

Օ՛ն անդր առաջ,
Մի՛ ձախ մի՛ յաջ,
Օ՛ն անդր առաջ,
Յառա՜ջ, յառա՜ջ,
Հապþ’օ՜ն յառաջ:

Յարակից Հրապարակումներ

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Ապրիլի 24-ի առիթով իր ելոյթում կարտասանի՞ արդեօք Թրամփը Հայոց Ցեղասպանութիւն եզրոյթը:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։