Հա

Ազգային

Շաբաթ, 10 Դեկտեմբերի 2016 10:00

Խրիմեան Հայրիկ (Մկրտիչ, 1820-1907)

Հայ ժողովուրդի մեծամեծներու համաստեղութեան մէջ, առանձնայատուկ ճառագայթումով, հազարամեակներու մեր ուղին կը լուսաւորէ աստղը Խրիմեան Հայրիկի՝ հայոց «երկաթէ շերեփ»-ի ուղին հունաւորած մեծ պատգամաբեր վանեցի Խրիմեան Մկրտիչ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին:

Հայոց «երկաթէ շերեփ»-ին անկրկնելի պատգամաբերը

Ն.

 

Հայ ժողովուրդի մեծամեծներու համաստեղութեան մէջ, առանձնայատուկ ճառագայթումով, հազարամեակներու մեր ուղին կը լուսաւորէ աստղը Խրիմեան Հայրիկի՝ հայոց «երկաթէ շերեփ»-ի ուղին հունաւորած մեծ պատգամաբեր վանեցի Խրիմեան Մկրտիչ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին:
Իր 87-ամեայ կեանքի ժամանակաշրջանով, ազգի ու հայրենիքի անկախութեան եւ պետական վերականգնման նւիրւած գործքով, այլեւ հայոց ազգային ու տոհմիկ արժէքները անմահացնող ժառանգութեամբ՝ Խրիմեան Հայրիկ ամբողջապէս նոյնացաւ Հայաստանի եւ հայութեան 19-րդ դարու ազգային զարթօնքին ու ազատագրական պայքարին հետ:
Հայոց անզուգական Հայրիկը ծնած է 4 ապրիլի 1820-ին՝ Վան:
Մանուկ տարիքէն հօրմէ որբացած է եւ յանձնւած հօրեղբօր հոգատարութեան, որուն խրախուսանքով եւ օժանդակութեամբ կրցաւ ուսանիլ: 1847-ին, արդէն ամուսնացած, անցաւ Կ. Պոլիս՝ հոնկէ Եւրոպա երթալու եւ բարձրագոյն ուսման հետեւելու համար: Բայց նիւթական դժւարութիւնները պատճառ եղան, որ ան մնայ Պոլիս եւ հայոց լեզւի ու պատմութեան ուսուցիչ դառնայ Խասգիւղի հայոց աղջկանց վարժարանին մէջ: Պոլիս իր կեցութեան վեց տարիները, ուսուցչութեան կողքին, Խրիմեան նւիրեց գաւառներէն եկած երիտասարդ պանդուխտներուն ազգային դաստիարակութիւն ջամբելու աշխատանքին:
Ոչ միայն իր երիտասարդութեան եւ աշխարհական կեանքի այդ շրջանին, այլեւ՝ այնուհետեւ եւս, թէ՛ 1853-1892 առաջնորդական եւ պատրիարքական իր պաշտօնավարութեան շրջանին, թէ՛ 1892-1907 Ամենայն հայոց կաթողիկոսութեան գահակալի իր վերջին տարիներուն, բառին ամենէն ընդգրկուն եւ խոր իմաստով լուսաւորիչ մը եղաւ Մկրտիչ Խրիմեան:
Խրիմեան Հայրիկի կեանքին ու գործին մղիչ ուժն ու կենարար առանցքը դարձաւ հայրենի հողին պաշտամունքը, որմէ ներշնչւեցան հայկական գաւառը ամբողջական հոգածութեան տակ առնելու, պահպանելու եւ բարելաւելու իր հետեւողական ճիգն ու գաղափարական վարքագիծը:
1853-ին, Վան վերադարձին, մահացած գտաւ մայրն ու կինը եւ անցաւ Աղթամար՝ հրաժեշտ տալով աշխարհական կեանքին: 1854-ին ձեռնադրւեցաւ վարդապետ եւ լծւեցաւ ուսուցչական ու գրական աշխոյժ գործունէութեան՝ հայրենի հողին կառչած մնալու, ազգային մեր ժառանգութեան տէր կանգնելու եւ հայոց անկախ պետականութեան աւանդները վերանորոգելու գաղափարները տարածելով:
Աղթամարի պահպանողական միաբանութիւնը խորթ աչքով սկսաւ նայելու երիտասարդ վարդապետին աշխուժութեան եւ Խրիմեան ստիպւեցաւ հեռանալ Աղթամարէն: Անցաւ Էջմիածին, հոնկէ՝ Երուսաղէմ եւ, ի վերջոյ, հաստատւեցաւ Պոլիս, ուր գործուն մասնակցութիւն բերաւ Ազգային Սահմանադրութեան մշակման ու ազգային կեանքի ժողովրդական-ժողովրդավարական ղեկավարման ի նպաստ ծաւալած բուռն պայքարին: 1855-ին լոյս ընծայեց «Արծւի Վասպուրական» ամսագիրը, որ առաջին բեմը դարձաւ ազգային իր մտածողութեան մշակումին ու հիմնաւորումին:
1857-ին կրկին վերադարձաւ Վան, բայց այս անգամ Վարագայ վանքը հաստատւելու եւ - Պոլսէն իր հետ բերած տպագրական մեքենայով - «Արծւի Վասպուրական»-ի հրատարակութիւնը շարունակելու, ինչպէս նաեւ ազգային արթնութեան եւ լուսաւորութեան ծառայող գիրքեր տպագրելու նպատակով:
1862-ին ընտրւեցաւ Տարօնի առաջնորդ եւ հաստատւեցաւ Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքը, որ շուտով դարձաւ հայոց ազգային զարթօնքին ու ազատագրումի տենչերուն հոգեմտաւոր հնոցը: Լոյս ընծայեց «Արծւիկ Տարօնոյ» թերթը, որ իր հայրենաշունչ եւ ազգայնաշունչ գաղափարներուն տարածման նոր բեմը դարձաւ հայկական նահանգներու ամբողջ տարածքին:
1868-ին իբրեւ Տարօնի առաջնորդ մասնակցեցաւ Էջմիածնի մէջ կայացած Գէորգ Դ կաթողիկոսի ընտրութեան, որ առ ի գնահատանք Խրիմեանի բեղուն գործունէութեան՝ եպիսկոպոսի աստիճան շնորհեց արդէն մեր ժողովուրդին կողմէ «Հայրիկ» անւանումին արժանացած մեծ հոգեւորականին:
Անսահման եղաւ Խրիմեան Հայրիկի վայելած ժողովրդականութիւնը ողջ հայութեան մօտ: Եւ երբ 1869-ին Կ. Պոլսոյ հայոց պատրիարքութեան նոր գահակալ մը ընտրելու անհրաժեշտութիւնը ծագեցաւ, ժողովրդային բուռն ու միահամուռ պահանջով Խրիմեան Հայրիկ ընտրւեցաւ պատրիարք: Այնքա՜ն մեծ էին Հայրիկին կապւած յոյսերը, որ Պետրոս Դուրեան, այդ ատեն տակաւին պատանի, բանաստեղծութիւն նւիրեց Հայրիկի ընտրութեան՝ գրելով.- «Ո՞վ է որ կու գայ. թագաւո՞ր մը. ո՛չ. սեւ սքեմ մը ուսին՝ հայոց հայրիկն է որ կու գայ»...
Բայց միայն երեք տարի Խրիմեան Հայրիկ դիմացաւ պատրիարքական պաշտօնավարութեան: Պոլսոյ պահպանողական խաւին ու քաղքենի ղեկավարութեան ուղղւած իր սուր քննադատութիւնները, գումարւելով գաւառի հայութեան բարեկարգումին եւ զարգացումին ի սպաս ուժերը եւ միջոցները կենտրոնացնելու իր հետեւողական ճիգին վրայ, անխուսափելի դարձուցին պատրիարքական պաշտօնէն իր հրաժարումը: Հայրիկ դարձեալ վերադարձաւ Վան, ուր նորովի թափով շարունակեց կրթական եւ գրական իր գործունէութիւնը:
Այդ շրջանին էր, 1878-ին, որ երբ Բեռլինի Վեհաժողովին հայկական պատւիրակութիւն մը ղրկելու հնարաւորութիւնը ստեղծւեցաւ, օրւան պատրիարք Ներսէս արք. Վարժապետեանի կողմէ Խրիմեան Հայրիկ նշանակւեցաւ պատւիրակութեան նախագահ եւ Բեռլինի մէջ արժանաւորապէս ներկայացուց հայկական նահանգներու ինքնավարութեան պահանջները: Անմիջապէս այս առիթով կարժէ ընդգծել, որ Բեռլինի Վեհաժողովէն իր վերադարձին՝ Հայրիկ արտասանեց «Թուղթէ շերեփ»-ի իր անմահ քարոզը՝ հայ ժողովուրդին պատգամելով, որ առանց երկաթէ շերեփի ու զինեալ պայքարի, կարելի չէ տիրանալ հայկական արդարութեան:
Հայոց ազգային ազատագրական պայքարին հոգեւորական ռահվիրայի քարոզներն ու գործնական աշխատանքները աննկատ չանցան Համիդեան բռնակալութեան կողմէ եւ, տարիներու վրայ երկարած ազդարարութիւններէ ու կաշկանդումներէ ետք, Սուլթանի հրամանով Խրիմեան Հայրիկ Երուսաղէմ աքսորւեցաւ 1891-ին: Բայց հազիւ տարի մը ետք, երբ Ամենայն հայոց կաթողիկոսութեան նոր գահակալի ընտրութեան կարիքը առաջացաւ, Խրիմեան Հայրիկ հայ ժողովուրդի միահամուռ պահանջով ընտրւեցաւ Սուրբ Էջմիածնի գահակալ:
Ազգի ու հայրենիքի քաջ հովիւի պատմական ժառանգութիւն մը կտակեց Խրիմեան Հայրիկ՝ իբրեւ Ամենայն հայոց կաթողիկոս: Իր կաթողիկոսութեան օրով «Գէորգեան» ճեմարանը աւելիով ճառագայթեց՝ իբրեւ հայ ազգային արժէքներու կենարար հնոցի եւ հայ առաջադէմ մտքի զարգացման ու ազգային-ազատագրական շարժման խրախուսման դպրոցի:
Իր կաթողիկոսութեան զուգադիպեցաւ նաեւ հայ եկեղեցապատկան կալւածներու բռնագրաւման 1903-ի ցարական տխրահռչակ հրամանագիրը, որուն դէմ հայ ժողովուրդի ծաւալած բուռն բողոքի շարժումին եւ անզիջող պայքարին խորհրդանիշը դարձաւ հայոց ծերունազարդ Հայրիկը:
Մինչեւ իր վերջին շունչը, Խրիմեան Հայրիկ յաղթահասակ կանգնեցաւ հայ ժողովուրդի հոգե-մտաւոր առաջնորդի իր բարձրութեան վրայ:
10 նոյեմբերի 1907-ին վախճանեցաւ Խրիմեան Հայրիկ՝ հայ ժողովուրդի մտքին ու սրտին մէջ անզուգական իր բարձունքը նւաճած:
Հայրիկի աճիւնները իրենց մնայուն դամբարանը ունեցան Ս. էջմիածնի Մայր Տաճարի մուտքին:
Իսկ հայոց սերունդներու ազգային յիշողութեան մէջ անմահութեան արժանացաւ Հայոց Հայրիկի մարտունակ պատգամը.-
«Ժողովուրդ հայոց, անշուշտ լաւ հասկցաք, թէ զէնքն ի՛նչ կրնար գործել եւ կը գործէ: Ուրեմն, սիրելի եւ օրհնեալ հայաստանցիներ, գաւառացիներ, երբ հայրենիք վերադառնալու լինիք, ձեր բարեկամաց եւ ազգականաց իբրեւ պարգեւ մէկ-մէկ զէնք տարէք, զէնք առէք եւ դարձեալ զէնք...»:

Յարակից Հրապարակումներ

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մշոյ Գեղամ (Տէր-Կարապետեան) (1865-1918)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մշոյ Գեղամ (Տէր-Կարապետեան) (1865-1918)

    Նոյեմբերի 28-ին, ոգեկոչեցինք յիշատակն ու վաստակը հայ մտքի ու գրականութեան երախտաւոր նւիրեալներէն Մշոյ Գեղամի։
    28 նոյեմբերի 1918-ին, Պոլսոյ մէջ, Առաջին Աշխարհամարտի աւարտէն քանի մը շաբաթ ետք, առյաւէտ փակւեցան անբուժելի հիւանդութեան դէմ պայքարէն յոգնաբեկ ու ցաւատանջ աչքերը հայ ազատագրական շարժման արժանաւոր մշակին՝ գաղափարի մարտիկ Գեղամ Տէր-Կարապետեանի։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Գարեգին եպս. Սրւանձտեանց (1840-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Գարեգին եպս. Սրւանձտեանց (1840-1892)

    17 նոյեմբերին, 176 տարի առաջ ծնած է եւ նոյնպէս նոյեմբերի 17-ի օրը, 124 տարի առաջ, վախճանած է հայ ժողովուրդի մեծարժէք զաւակներու համաստեղութեան մէջ իր բարձրադիր պատւանդանը նւաճած երախտաշատ այս հոգեւորականը՝ Գարեգին եպիսկոպոս Սրւանձտեանցը:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Սահակ Բ Խապայեան կաթողիկոս (Եղէգցի, 1849-1939)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Սահակ Բ Խապայեան կաթողիկոս (Եղէգցի, 1849-1939)

    Ինչպէս որ Գասպար Իփէկեան կը նշէ իր «Համազգային օրացոյց-տարեգիրք»-ի յիշարժան թւականներու շարքին, հոկտեմբերի 8-ին զուգադիպեցաւ, 1939-ին, «Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սահակ կաթողիկոս Խապայեանի հանգիստ»-ը:
    Բառին խորախորհուրդ իմաստով իր յաւերժական «հանգիստ»-ը գտաւ, 77 տարի առաջ, հայ ժողովուրդի հոգեւոր առաջնորդներու փաղանգին մէջ իր առանձնայատուկ տեղն ու նշանակութիւնը ունեցող Սահակ Բ Խապայեան-Եղէգցի կաթողիկոսը:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Փեթարայ Մանուկ (1887-1920)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Փեթարայ Մանուկ (1887-1920)

    Սեպտեմբերի 10-ին ազատատենչ հայութիւնը ոգեկոչեց նահատակութիւնը մեր ազգային-ազատագրական շարժման անմոռանալի գաղափարի մարտիկներէն՝ Փեթարայ կամ սասունցի Մանուկի:
    1920 թւականի սեպտեմբերը ծանր ու դաժան ամիս մըն էր հայ ժողովուրդին եւ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան համար:

  • 20-րդ դարասկզբի լուսաւորչական բացիկներ
    20-րդ դարասկզբի լուսաւորչական բացիկներ

    1900-ականների սկզբին մեծ վերելք էր ապրում հայ ազգային-ազատագրական պայքարը, որը մեծապէս անհանգստացնում էր Ռուսական եւ Օսմանեան կայսրութիւնների վերնախաւերին, որոնք ամէն կերպ փորձում էին զսպել հայ ժողովրդի ազատութեան ձգտելու արդար մղումը:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Տնտեսական առումով ինչպիսի՞ն կը լինի իրանական 1396 տարին:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։