Հա

Ազգային

Կիրակի, 11 Դեկտեմբերի 2016 09:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

Մեծավաստակ գրականագէտը, հրապարակագիրը եւ ուսուցիչը

Ն.


Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:
Մինաս Թէօլէօլեան կը հանդիսանայ, միաժամանա՛կ, թէ՛ համայնագիտական պաշարով օժտւած գրականագէտ ու քննադատ, թէ՛ հայ մտքի գաղափարական արժէքներուն անկաշառ պահապան ու հաւատաւոր քարոզիչ, թէ՛ օտար ափերու վրայ կազմաւորւող սերունդներուն հայեցի նկարագիր ու ազգային հպարտութիւն ջամբող անձնւէր ուսուցիչ:
Իր սերունդի մեծավաստակ արժանաւորներուն պէս, Մինաս Թէօլէօլեան մարմնաւորեց յատկապէս Սփիւռքին բնորոշ հայ մտաւորականի այն կերպարը, որուն մէջ լիարժէք ներկայացւած ու համադրւած են, այլեւ ինքնատիպ ու ճառագայթող՝ միաձոյլ անհատականութիւն դարձած են հայագիտական դասանիւթերու ուսուցիչը, Հայ Մշակոյթի ջահակիր գրագէտը եւ ազգային-կուսակցական հաւատաւոր գործիչը:
Շուրջ քսան տարի է արդէն, որ սփիւռքահայ ու մանաւանդ դաշնակցական մամուլի հաւատարիմ ու տարեց ընթերցողները զրկւած են Մինաս Թէօլէօլեանի ամենօրեայ շունչէն՝ խօսքէն ու պատգամէն, որոնք տարբեր գրչանուններով ստորագրւած իր խմբագրականներուն, ակնարկներուն եւ յօդւածներուն միջոցաւ՝ ուղղակի կը խօսին միտքին ու սիրտին աշխարհով մէկ սփռւած հայ մարդոց:
Թէօլէօլեան ստեղծեց հրապարակագրական իր դպրոցը, որուն լեզուն պարզ է ու անսեթեւեթ, ոճը՝ ջղուտ ու խոհական, մտածելակերպով՝ ինքնաքննադատութեան եւ քննադատութեան ուժգնօրէն փարած: Ան կը մարմնաւորէ հայ կեանքէն ներս եղածով բնաւ չբաւարարւող, միշտ աւելի լաւին եւ կատարեալին ձգտող, այլեւ հայոց նորահաս սերունդներուն միշտ հաւատքով նայող, սպասող, քաջալերող եւ լաւատեսութիւն ներշնչող անձնդիր մշակը:
Թէօլէօլեան ծնած է Պարտիզակի մէջ, 1913-ի նոյեմբերի 24-ին:
Մեծ Եղեռնի օրերուն, Թէօլէօլեան ընտանիքին մեծ մասը աքսորւեցաւ Գոնիա: Հազիւ 2 տարեկան էր Մինաս, երբ պարագաներու բերմամբ, ծնողքէն բաժնւած, ան մնաց իր հօրեղբայրներուն եւ հօրաքրոջ հոգածութեան տակ՝ Իզմիր:
1922-ին, Իզմիրի ջարդերէն ետք, պատանի Մինասը ղրկւեցաւ Պոլիս, ուր յաճախեց Մխիթարեաններու Լիսէն: Մխիթարեաններու մօտ աշակերտութեան շրջանին էր, որ 13 տարեկանին Թէօլէօլեան գրեց իր առաջին ոտանաւորը: Իսկ հազիւ 17 տարիքը թեւակոխած՝ ընկերոջ մը հետ, Թէօէօլեան սկսաւ հրատարակել «Արձան» գեղարւեստական պարբերաթերթը:
1933-ին աւարտեց «Մխիթարեան»-ներու վարժարանը եւ ներկայացուց աւարտաճառ մը՝ Վահան Թէքէեանի բանաստեղծութեան մասին:
Զօրակոչւեցաւ թուրքական բանակ եւ զինւորական ծանր ծառայութիւնը կատարելէ ետք, Թէօլէօլեան ուսուցչական աշխատանքի կոչւեցաւ Մխիթարեաններուն մօտ՝ հայ գրականութիւն դասաւանդելու համար:
1937-ին, սփիւռքահայ մամուլին արդէն աշխատակից՝ Մինաս Թէօէօլեան ստիպւեցաւ հեռանալ Թուրքիայէն, որովհետեւ իր դէմ սկսան ոստիկանական հետապնդումներ, նաեւ՝ դատական հարցաքննութիւններ, Ֆրանսիայի եւ Մ. Նահանգներու դաշնակցական թերթերուն՝ «Յառաջ»-ին եւ «Հայրենիք»-ին հետ իր ունեցած կապերուն եւ աշխատակցութեան համար:
Երկու տարի ուսուցչութիւն ըրաւ Բուլղարիոյ մէջ: Տարի մըն ալ դասաւանդեց Ռումինիայի հայկական վարժարաններուն մէջ: Բայց, 1939-ի վերջերուն վերադարձաւ Պոլիս, ուր կանոնաւոր աշխատակիցը դարձաւ պոլսահայ թերթերուն եւ մնաց մինչեւ 1944, երբ ազգային-քաղաքական ու գաղափարական իր հրապարակումներուն համար դարձեալ հետապնդումի տակ առնւեցաւ: Այս անգամ վերջնականապէս հեռացաւ Թուրքիայէն եւ հաստատւեցաւ Սիրիա:
Նոյն տարին իսկ, Հալէպի մէջ, Մինաս Թէօլէօլեան պաշտօնապէս միացաւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան շարքերուն: Ուսուցչութեան կոչւեցաւ Հալէպի «Հայկազեան» վարժարանին մէջ՝ միաժամանակ վարելով ՀՅԴ Սիրիոյ պաշտօնաթերթ «Արեւելք»-ի խմբագրութիւնը: Օրւան Բերիոյ թեմի առաջնորդ եւ հետագային Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Զարեհ Ա Փայասլեանի եւ ՀՅԴ ղեկավար գործիչ ու պետական պատգամաւոր Հրաչ Փափազեանի առաջարկով՝ Թէօլէօլեան 1948-ին նշանակւեցաւ Քարէն Եփփէ ճեմարանի առաջին տնօրէն եւ այդ պաշտօնը վարեց մինչեւ 1956:
1956-ին, քաղաքական պատճառներով, արտաքսւեցաւ Սիրիայէն եւ հաստատւեցաւ Կահիրէ, ուր Վահան Նաւասարդեանի մահէն ետք մէկ տարի ստանձնեց ՀՅԴ Եգիպտոսի պաշտօնաթերթ «Յուսաբեր»-ի խմբագիրի պաշտօնը: 1957-ին հաստատւեցաւ Բէյրութ, ուր երեք տարի վարեց ազգ. «Ս. Նշան» վարժարանի տնօրէնութիւնը: Այս շրջանին կանոնաւոր աշխատակցութիւն բերաւ ինչպէս Լիբանանի «Ազդակ», նոյնպէս եւ Փարիզի «Յառաջ» դաշնակցական թերթերուն:
1960-ին, կուսակցական գործիչի առաքելութեամբ, Մինաս Թէօլէօլեան գործուղւեցաւ ու հաստատւեցաւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: 1962-էն սկսեալ մինչեւ 1979 վարեց «Հայրենիք»-ի խմբագրի պաշտօնը՝ միաժամանակ մաս կազմելով «Հայրենիք» գրական ամսագրի խմբագրութեան: Այնուհետեւ, խմբագրի պաշտօնէն հանգստեան կոչւելով հանդերձ, Թէօլէօլեան մինչեւ իր վերջին շունչը կանոնաւորաբար աշխատակցեցաւ «Հայրենիք»-ին ու Կալիֆորնիոյ «Նոր կեանք» շաբաթաթերթին:
Հրապարակագրական իր երկարամեայ ծառայութեան շրջանին, Մինաս Թէօլէօլեան կանոնաւոր աշխատակիցը եղաւ յատկապէս ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ին՝ 1969-ին Բէյրութի մէջ իբրեւ «Ազդակ շաբաթօրեակ-Դրօշակ» անոր վերահրատարակութեան առաջին օրերէն մինչեւ, 1986-էն սկսեալ, Աթենքի մէջ ուղղակի «Դրօշակ» անունով անոր հրատարակութեան շրջանին:
Մինաս Թէօլէօլեան Դաշնակցութեան գաղափարական պատնէշին վրայ արթուն պահակի իր առաքելութեան տէր կանգնեցաւ մինչեւ վերջ, մինչեւ 18 մարտ 1997, երբ առյաւէտ փակեց հայ ժողովուրդի անկորնչելի արժէքներուն վրայ միշտ սեւեռուն պահած իր հայեացքը:
Մինաս Թէօլէօլեանի յիշատակը վառ կը մնայ բոլոր անոնց համար, որոնք առաջնորդւեցան գաղափարի մարտիկի անոր մարտունակ շունչով՝ սփիւռքահայ կեանքի պատմակշիռ վերիվայրումներու գլխաւոր հանգրւաններուն: Թէօլէօլեան գլխաւոր բանբերներէն մէկը եղաւ Դաշնակցութեան գաղափարական պայքարին՝ ընդդէմ Սփիւռքը Կրեմլեան քաղաքականութեան հլու-հնազանդ լծակին վերածելու խորհրդայիններու փորձերուն:
- Երկրորդ Աշխարհամարտի աւարտէն ետք, խորհրդայիններու նախաձեռնած ներգաղթին մութ ծալքերը եւ պառակտիչ սադրանքները մերկացնող գլխաւոր հրապարակախօսներէն եղաւ Թէօլէօլեան:
- 1956-էն սկսեալ, երբ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը խորհրդային հակակշռի տակ առնելու պառակտիչ փորձը կատարւեցաւ, Թէօլէօլեան ոչ միայն Անթիլիասի եւ այդ ճամբով Սփիւռքի անկախութիւնը պահպանելու ՀՅԴ գաղափարական պայքարին դրօշակիրներէն եղաւ, այլեւ՝ պատմա-քաղաքական լուսարձակի տակ առաւ Հայ Եկեղեցւոյ ազգային ու ժողովրդային նկարագիրը պահպանելու եւ արմատաւորելու մեծ օրակարգը՝ յատուկ աշխատասիրութիւն մը նւիրելով համազգային կարեւորութեամբ հարցին:
- Հայկական Սփիւռքի քաղաքականացման եւ յեղափոխականացման տասնամեակներուն, 1970-էն սկսեալ, Թէօլէօլեան նորահաս սերունդին պահանջատիրական ոգեւորութիւն ներշնչող եւ երկարաշունչ պայքարի կամք ու յանդգնութիւն ուսուցանող գաղափարախօսը եղաւ:
Մինաս Թէօլէօլեանի ծննդեան տարեդարձին նւիրւած այս վկայութիւնը անկասկած թերի պիտի ըլլայ, եթէ ըստ արժանւոյն լուսարձակի տակ չբերւի անոր գրականագիտական եւ քննադատական մեծարժէք վաստակը:
Թէօլէօլեանի «Դար մը գրականութիւն - 1850-1950» երկհատորեակը նաեւ այս օրերուն կը հանդիսանայ հայ գրականութիւն ջամբող որեւէ դասագրքի անբաժան ընկերակիցը եւ լրացուցիչը: Թէօլէօլեան իր ընդգրկած ժամանակաշրջանի հայ գրականութեան կապւած բոլոր հարցերուն, ինչպէս նաեւ իւրաքանչիւր հայ գրողի մասին, կը փոխանցէ խօսք եւ խորհուրդ, որոնք հիմնական նշանակութիւն կը ներկայացնեն նորահաս սերունդին հայեցի լիարժէք կազմաւորման համար:
Վերջապէս, հայ ժողովուրդի հոգե-մտաւոր արժէքներու ողջ գանձարանը ամենօրեայ ներշնչման եւ հաղորդութեան աղբիւր դարձնելու առաջադրանքով, Մ. Թէօլէօլեան «Հայրենիք»-ի էջերուն տարիներով պահեց իր «Երբ յետ կը նայինք» վերտառութեամբ սիւնակը, որպէսզի ամէն օր թերթի ընթերցողին հասցնէ առօրեայէն անդին անցնող եւ վեր բարձրացող արժէքներու «հանապազօրեայ հաց»-ը:
Սփիւռքահայ եւ յատկապէս դաշնակցական մամուլի դպրոցին մէջ կազմաւորւած հայոց սերունդներուն համար, ներշնչման անխառն աղբիւր մը կը հանդիսանայ Մինաս Թէօլէօլեանի գրականագիտական եւ հրապարակագրական ժառանգութիւնը:

Յարակից Հրապարակումներ

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • Գրականագէտը՝ ռուսերէնը պետական երկրորդ լեզու դարձնելու լուրերի մասին.- «Այս կարգի մտայնութիւնները, ինչպէս օձը բնում, դեռ չարթնացած՝ պէտք է խեղդել»
    Գրականագէտը՝ ռուսերէնը պետական երկրորդ լեզու դարձնելու լուրերի մասին.- «Այս կարգի մտայնութիւնները, ինչպէս օձը բնում, դեռ չարթնացած՝ պէտք է խեղդել»

    «Այսպիսի բանը լուրջ ընդունելը նշանակում է, որ մենք ենք անլուրջ. ասողը մի բան է կրակել»,- լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ նման տեսակէտ յայտնեց գրականագէտ Դաւիթ Գասպարեանը՝ խօսելով ռուսերէնին յետխորհրդային երկրներում 2-րդ պետական լեզւի կարգավիճակ ընձեռելու վերաբերեալ արւած յայտարարութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

    Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Ո՞ր թիմը կը յաղթի Կոնֆեդերացիաների գաւաթի մրցաշարում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։