Հա

Ազգային

Չորեքշաբթի, 14 Դեկտեմբերի 2016 10:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Կարապետ Ամիրա Պալեան (1800-1866)

Նոյեմբերի 15-ին ոգեկոչցինք մահւան տարելիցը Կարապետ Ամիրա Պալեանի, որ Օսմանեան կայսրութեան չորս սերունդ արքունի ճարտարապետներ տւած Պալեան ամիրայական ընտանիքին ամենէն ներկայացուցչական դէմքերէն մէկն է:
Շատ գրւած ու խօսւած է սուլթանական՝ օսմանեան եւ թուրքական ճարտարապետութեան նկարագիր ու փայլք ապահոված Պալեան ընտանիքի արժանաւոր ճարտարապետներուն մասին:

Օսմանեան ժամանակաշրջանի արքունի հայ ճարտարապետը

Ն.

 

Նոյեմբերի 15-ին ոգեկոչցինք մահւան տարելիցը Կարապետ Ամիրա Պալեանի, որ Օսմանեան կայսրութեան չորս սերունդ արքունի ճարտարապետներ տւած Պալեան ամիրայական ընտանիքին ամենէն ներկայացուցչական դէմքերէն մէկն է:
Շատ գրւած ու խօսւած է սուլթանական՝ օսմանեան եւ թուրքական ճարտարապետութեան նկարագիր ու փայլք ապահոված Պալեան ընտանիքի արժանաւոր ճարտարապետներուն մասին: Իրականութեան մէջ Պալեան ընտանիքը իր գագաթնակէտին հասցուց դարերու ընթացքին հայ ճարտարապետներու ստեղծած մշակութային-քաղաքակրթական մեծարժէք աւանդը, որ Օսմանեան կայսրութեան բազմազգեան մայրաքաղաքին՝ Կոստանդնուպոլսոյ տւաւ բիւզանդական եւ արաբական, այլեւ՝ եւրոպական ու մահմեդական ոճերու եւ դիմագիծներու ուրոյն համադրում մը:
Ինչպէս որ հայ եւ թուրք ժողովուրդներու համակեցութեան պատմութիւնն ուսումնասիրող մասնագէտ Անահիտ Աստոյեան առիթով մը հաստատած է՝ «Իսկապէս, այսօրւայ Կոստանդնուպոլսի ճարտարապետական դիմագծի վրայ հայ ճարտարապետները մեծ ազդեցութիւն են ունեցել: Յայտնի անունները, տարբեր ժամանակաշրջաններում, շատ են՝ Էդւարդ Թերզեան, Սարգիս Թաշճեան, Գէորգ Ասլանեան, Խալֆա Աւետիսեան, Միհրան Ազարեան, Յովսէփ Ազնաւուր (ով հեղինակել է Աբբաս Հիլմի փաշայի ապարանքը, ծխախոտի գործարանը), Մկրտիչ Չարխեան, Ստեփան Համամճեան, Լեւոն Կիւրեղեան, Արամ եւ Իսահակ Գարագաշները, Ստեփան Իզմիրլեան, Անտոն Գազազեան, Գեղամ Գաւաֆեան, Յովհաննէս Սէրվերեան եւ այլք: Հայերը եղել են նորոգող մասնագէտներ, պալատները զարդարողներ, որմնանկարներ անողներ: Եւրոպայում բարձր մակարդակի կրթութիւն ստացած հայ ճարտարապետներն են եւրոպական նորը բերել Թուրքիա. այսօր թուրքերի ճակատը պարզ անող ամենագեղեցիկ պալատներն ու մզկիթները հայ ճարտարապետների գործերն են:
«Այս առումով առանձնայատուկ յիշատակման արժանի է Պալեանների տաղանդաշատ ընտանիքը: Համաշխարհային ճարտարապետութեան պատմութեան մէջ չկայ մէկ այլ նման դէպք, երբ մէկ ընտանիքի ինն անդամներ, իրար յաջորդելով, լինեն արքունի ճարտարապետներ՝ շուրջ երկու դար իրականացնելով զանգւածային պետական շինարարութիւն: Կարապետ Ամիրա Պալեանը, Գրիգոր Ամիրա Պալեանը, Նիկողոս Պալեանը, Սարգիս Պալեանը, Սենեքերիմ Պալեանն, իրար յաջորդելով, շէնացրել են թուրքական պետութիւնը բացառիկ կառոյցներով, որոնք այսօր էլ պարզերես են անում ու ներկայանալի դարձնում թուրքական կողմին՝ միջազգային խորհրդաժողովներ հիւրընկալելիս: Խօսքը Տոլմապահջէի, Աքսարայի, Չըրաղանի, Ֆեներբէյի, Բէյլերբէյի պալատների մասին է, որոնք ինչպէս իրենց արտաքին, այնպէս էլ ներքին զարդանախշերով ու որմնանկարներով իսկապէս բացառիկ են: Թուրքական սուլթանները ճարտարապետական այս ընտանիքի անդամներին այնքան են գնահատել, որ բազմաթիւ արտօնութիւններ են տուել, տիտղոսների ու շնորհների արժանացրել»:
Կարապետ Ամիրա Պալեան ծնած է 1800-ին. որդին է արքունի ճարտարապետ Գրիգոր Ամիրա Պալեանի: Անհրաժեշտ տեղեկութիւնները կը պակսին Կարապետի երիտասարդութեան եւ ուսման մանրամասնութեանց մասին: Բայց ծանօթ է, որ հօր մահէն ետք (1831-ին) երիտասարդ ու տաղանդաւոր ճարտարապետ Կարապետ Պալեան փոխարինած է հօրը՝ իբրեւ արքունի ճարտարապետ:
Համացանցի վրայ, պոլսահայ Շուշան Գորտոնճիեան հետեւեալ ամփոփ տեղեկութիւնները կը փոխանցէ Կարապետ Ամիրայի մասին.
«Սուրբ Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցի շինութիւնը Կարապետ Ամիրա Պալեանի առաջին գործը եղած է: Կարապետ Պալեան ոչ միայն ճարտարապետութեամբ, այլեւ՝ իր բարերարութիւններով ալ հայ ազգին ծառայած ու օգտակար եղած է: Ան, Նազելի Պապայեանի հետ ամուսնացած եւ 10 զաւակ ունեցած է: Անոր մանչ զաւակները՝ Նիկողոս, Սարգիս, Յակոբ եւ Սիմոն Պալեանները մասնայատուկ ճարտարապետներ եղած են:
Կարապետ Ամիրա Պալեան թաղւած է Բեշիկթաշի հայոց գերեզմանատան մէջ, սակայն իր դամբարանը կորսւած է:
«Կարապետ Պալեան կը յիշատակւի իբրեւ մեծահռչակ Տոլմապահջէ պալատին ճարտարապետը: Իրարայաջորդ Մահմուդ Բ, Աբդուլ Ազիզ եւ Աբդուլ Մեջիդ սուլթաններու ժամանակաշրջանին ան եղած է արքունի ճարտարապետը: Անոր ամենէն յաջող աշխատութիւնները իրագործւած են սուլթան Աբդուլ Մեջիդի գահակալութեան շրջանին:
«Կարապետ Պալեան, մօտաւորապէս 30 տարւան իր աշխատութեան շրջանին, ծրագրած ու կառուցած է 7 պալատ, 4 գործատուն, զօրանոց մը, մզկիթ մը, 2 հիւանդանոց, 3 դպրոց, 2 ջրաթումբ, 7 եկեղեցի եւ շատ մը բնակարաններ:
«Կարապետ Ամիրա Պալեանի իրագործած նշանաւոր շէնքերու ցանկը երկար է: Տոլմապահջէ պալատ, Զոյգ պալատներ, Էյիւբ (ներկայում գոյութիւն չունի), Ջեմիլէ եւ Միւնիրէ Սուլթան պալատներ, Ֆընտըքլը (ներկայիս՝ ճարտարապետ Սինան համալսարանի շէնքը), Ջըրաղան պալատ (հինը, որ այժմ գոյութիւն չունի), Հիւնքար ապարանքը (Իզմիթ վերանւանւած այժմու թանգարանը), Բայընդըր ապարանքի նորոգութիւնը, Եըլդըզ ապարանքը (ներկայիս գոյութիւն չունի), Գիւմիւշսու զօրանոցը (ներկայիս՝ Պոլսոյ Գիտարւեստական համալսարանի շէնքը), Գուլէլի Ձիաւոր զինւորներու զօրանոցը (այժմու Զինւորական դպրոցը), Տոլմապահջէ մզկիթը, Մահմուդ Բ-ի շիրիմը «Ջեմբերլիթաշ», Մեքթեբի Հարբիէ (ներկայիս՝ Զինւորական թանգարան), Սիբահի օջախ (Հարբիէ, ներկայիս գոյութիւն չունի), Թերքոսի հիմնարկները «Թերքոս», Գիրազլը ջրաթումբ «Պահջէգիւղ», Մահմուդ Բ-ի ջրաթումբ, Իզմիթի ջուխատունը, Հերեքէի գործատունը, Պաքրգիւղի կտաւի գործատունը, Բէյքոզի կաշիի գործատունը, Զէյթինբուրնու երկաթ ու պողպատի գործատունը, Ս. Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցը, Ս. Յակոբ եկեղեցին, Ս. Աստւածածին եկեղեցին «Բեշիկթաշ» Երեւման Ս. Խաչ եկեղեցին «Գուրուչեշմէ» Ս. Երրոդութեան եկեղեցին (Բերա, Յովհաննէս Սէրվերեանի հետ միասին), Սէմերճեան ճեմարան վարժարանը (Սկիւտար):
Կարապետ Ամիրա Պալեանի նւիրւած այս անդրադարձը առիթը կընձեռէ՝ արժեւորելու հայոց մեծ ներդրումը Օսմանեան կայսրութեան քաղաքակրթական դէմքը բարեզարդելու մարզին մէջ: Նաեւ՝ ընդգծելու, որ թուրքական պետութիւնը ցեղասպանութեամբ եւ տեղահանութեամբ «վարձահատոյց» եղաւ հայ ժողովուրդին՝ Անահիտ Աստոյեանի նշումով՝ «Հասարակ թուրք մարդն այսօր էլ քաջատեղեակ է անցած դարասկզբին տեղի ունեցած մեծ ոճրին: Շատ յաճախ հայերի հետ մասնաւոր շփումներում, վկայակոչելով իրենց պապերի ու տատերի պատմութիւնները, նրանք յիշում են, որ իրենց նախնիներն արձանագրել են. «Հայերը տեղահանւեցին ու իրենց հետ տարան այս երկրի բարաքեաթը (շնորհը, բարիքը)»»:

Յարակից Հրապարակումներ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։