Հա

Ազգային

Կիրակի, 18 Դեկտեմբերի 2016 10:40

16 նոյեմբերի 1855՝ Ռուսական զօրքը տիրացաւ հայոց Կարս քաղաքին, բայց... շուտով զայն վերադարձուց թուրքերուն

16 նոյեմբերին, 161 տարի առաջ, հայկական հողի վրայ մղւած ռուս-թուրքական հերթական պատերազմի ընթացքին, ցարական զօրքը պատմութեան մէջ երկրորդ անգամ ըլլալով յաղթական մուտք գործեց Կարս քաղաքը, բայց... կրկին անգամ թուրքերուն վերադարձուց հայապատկան հինաւուրց աւանը:

Ն.


16 նոյեմբերին, 161 տարի առաջ, հայկական հողի վրայ մղւած ռուս-թուրքական հերթական պատերազմի ընթացքին, ցարական զօրքը պատմութեան մէջ երկրորդ անգամ ըլլալով յաղթական մուտք գործեց Կարս քաղաքը, բայց... կրկին անգամ թուրքերուն վերադարձուց հայապատկան հինաւուրց աւանը:
Պատմական այդ դրւագը առանձնայատուկ նշանակութիւն ունի յատկապէս մեր օրերուն, երբ աշխարհի քաղաքական քարտէզը վերաձեւաւորելու համաշխարհային մրցապայքարին մէջ, վերստին օրակարգի վրայ բերւած է՝ Ռուսաստանի ակներեւ ջանադրութեամբ, Հայաստան-Թուրքիա սահմաններու ճշտորոշման խնդիրը, 1921-ին հայ ժողովուրդին պարտադրւած Կարսի Դաշնագիրը վերաճանաչման կամ վերահաստատման ենթարկելու ճնշումով:
Ցարական զօրքը Կարս մուտք գործած է առաջին անգամ 1828-ի յունիսի 23-ին, երբ ընդհանրապէս Անդրկովկասի եւ յատկապէս Արեւելահայաստանի վրայ պարսկական տիրապետութեան վերջ տալով՝ Ցարական կայսրութիւնը որոշեց իրեն կցել ամբողջ տարածաշրջանը: Առաջին այդ գրաւումը քանի մը ամիս տեւեց միայն եւ, պատերազմական գործողութեանց աւարտին, ցարական իշխանութիւնը Օսմանեան կայսրութեան զիջեցաւ Արեւմտահայաստանի սահմանային ամրոց քաղաքը, հակառակ անոր, որ ցարական բանակին կամաւոր միացած հայ զօրայիններուն համար Կարսի ազատագրումը կարեւոր քայլ մը կը հանդիսանար՝ ընդհանրապէս Արեւմտահայաստանը օսմանեան լուծէն ձերբազատելու ճամբուն վրայ:
Փաստօրէն 19-րդ դարուն Կարսը շարունակ կռւախնձոր մնաց Օսմանեան եւ Ռուսական կայսրութեանց միջեւ: 1828-1829-ի եւ 1853-1856-ի ռուս-թուրքական պատերազմներու ժամանակ, ռուսական բանակը տիրացաւ Կարսին, սակայն Ցարական Ռուսաստանը Արեւմտեան Հայաստանի ու հայութեան իղձերու հաշւոյն միշտ ալ զիջումներ կատարեց թուրքերուն, փոխարէնը՝ իր դիրքերը ամրապնդելով Բալկաններու մէջ:
Ռուս մեծապետական այդ քաղաքականութիւնը մասամբ փոփոխութիւն կրեց միայն 1877-1878-ի ռուս-թուրքական պատերազմի ժամանակ, երբ ցարական զօրքերը հայազգի կոմս Լոռիս-Մելիքովի հրամանատարութեամբ՝ փայլուն գրոհով գրաւեցին Կարսը, որ այնուհետեւ միացւեցաւ Ռուսական կայսրութեան: Ցարական կայսրութիւնը հաստատակամօրէն դէմ կեցաւ, պատերազմի աւարտէն ետք Բեռլինի մէջ գումարւած համեւրոպական Վեհաժողովի ընթացքին, Սուլթանի եւ անոր համախոհներու բանեցուցած ճնշումներուն՝ մերժելով տեղի տալ Կարսը վերադարձնելու պահանջներուն առջեւ:
Այդպէ՛ս, 1878-էն սկսեալ, Ցարական Ռուսաստանի կազմին մէջ առնւած՝ արդի դարաշրջան մուտք գործեց հինաւուրց հայկական Կարսը, որուն անառիկ բերդին պարիսպներուն վրայ հայոց ձեռքով կառուցւած ըլլալու եւ հայ իշխաններու պատկանելու հայերէն արձանագրութեանց մասին վկայութիւններ ունին ոչ միայն հայ մատենագիրներն ու եւրոպացի ճանապարհորդները, այլեւ թուրք հեղինակներ՝ ինչպէս, օրինակ, 17-րդ դարու թուրք ուղեգրող Էւլիա Չեչերին:
Հայակերտ «Կարուց քաղաք»-ի մասին հայկական առաջին յիշատակութեանց կարելի է հանդիպել 9-րդ դարէն սկսեալ՝ մատենագիրներ Ստեփանոս Տարօնեցիի, Թովմաս Արծրունիի, Արեստակէս Լաստիւերցիի, Մատթէոս Ուռհայեցիի եւ այլոց գրութեանց մէջ:
«Կարուց բերդ», «Ամրոցն Կարուց» եւ «Ամուրն Կարուց» անւանումներով յիշատակւած Կարսը կը գտնւի Ախուրեան գետի վտակներէն Կարս գետակի աջ ափին: Հին ժամանակներէն եղած է Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Վանանդ գաւառի անառիկ ամրոցներէն մէկը, որուն ռազմական եւ տնտեսական կարեւորութիւնը մեծապէս շեշտւած էր 9-րդ դարուն՝ Բագրատունեաց հարստութեան ինքնահաստատման ժամանակաշրջանին: 888 թւականին, Վանանդի Սահակ Մլեհն իշխանը ապստամբեցաւ Բագրատունեաց Աշոտ Առաջին թագաւորին դէմ, որ ճզմելով ապստամբութիւնը՝ արքունական կալւածի վերածեց ամբողջ Վանանդը՝ իր ամրոց Կարսով:
929 թւականին Աշոտ Երկրորդ Բագրատունին արքայանիստ կենտրոնի վերածեց Կարսը՝ ամրացնելով անոր միջնաբերդը, կառուցելով Ս. Առաքելոց եկեղեցին եւ շէնացնելով քաղաքը:
961-ին Աշոտ Գ. Ողորմած Բագրատունի թագաւորը արքունի կենտրոնը Կարսէն փոխադրեց Անի, բայց երկու տարի ետք անոր եղբայրը՝ հայոց սպարապետ Մուշեղ Բագրատունի իշխանը ամրացաւ Կարսի մէջ եւ առանձին թագաւորութիւն հռչակեց:
Մուշեղի եւ անոր որդի՝ Աբասի օրով, 11-րդ դարուն, Կարսի թագաւորութիւնը մեծապէս հզօրացաւ եւ տնտեսապէս ծաղկում ապրեցաւ եւ, իբրեւ այդպիսին, իր վրայ կենտրոնացուց ախորժակները արեւելքէն ներխուժող սելջուկ արշաւողներուն՝ յաջորդաբար Տուղրիլ բէկի եւ Ալփ-Արսլանի:
1054 թւականին Կարսի Գագիկ Արծրունի թագաւորը կրցաւ դիմադրել եւ յետ մղել Տուղրիլին, իսկ Ալփ-Արսլանի հետ խաղաղութեան դաշինք կնքել 1064-ին:
Բայց արեւելքէն եկող նորանոր արշաւախումբերուն դիմադրելու իր ուժը հետզհետէ կորսնցնելով՝ Գագիկ Արծրունի ամբողջ Վանանդն ու Կարսը յանձնեց Բիւզանդիոնի Կոնստանդին Ղուկաս կայսեր՝ փոխարէնը ստանալով Կապադովկիան, ուր հաստատեց իր թագաւորութիւնը: Իսկ 1071-ին, Մանազկերտի պատերազմին, երբ բիւզանդական զօրքերը ջախջախիչ պարտութիւն կրեցին, Վանանդն ու Կարսը ինկան սելջուկեան տիրապետութեան տակ, մինչեւ որ 1206-ին, Զաքարեան եղբայրներու հրամանատարութեան տակ հայ եւ վրացական զօրքերը սելջուկներէն ազատագրեցին ամբողջ շրջանը եւ միացուցին Զաքարեաններու թագաւորութեան:
Միայն երեսուն տարի Զաքարեանները կրցան պահել Կարսը, որ 1236-ին ինկաւ մոնկոլական տիրապետութեան տակ:
Բայց, 1284 թւականին Սադուն Արծրունին կրցաւ դուրս մղել մոնկոլները եւ իր իշխանութեան ենթարկել Կարսը, որ հայկական հարստութիւն մնաց այնուհետեւ մինչեւ 1394, երբ մոնղոլ-թաթար արշաւախումբով Լենգ Թիմուր ներխուժեց, գրաւեց եւ հիմնայատակ կործանեց Կարսը:
Այդպէ՛ս հայկական Կարսը ինկաւ մոնղոլ, թաթար եւ օսմանցի թուրք ասպատակողներու իրարայաջորդ տիրապետութեանց տակ, վերանւանւեցաւ թուրքերէն Ղարս եւ դարեր շարունակ, մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբները, կռւախնձոր դարձաւ օսմանցի բէգերու եւ պարսիկ խաներու միջեւ:
Պատմական զարգացումներու այս պաստառին վրայ, թուրքեւպարսկական իրարայաջորդ տիրապետութեանց դէմ՝ գերազանցապէս հայաբնակ Կարսի ժողովուրդին պարբերական ըմբոստացումներու լոյսին տակ, առանձնայատուկ իր կարեւորութիւնը կը ստանայ 16 նոյեմբերի 1855-ին ռուսական զօրքին երկրորդ անգամ Կարս մուտքը եւ կրկին անգամ քաղաքին յետ յանձնումը թուրքական պետութեան:
Փաստօրէն ռուսական կայսրութեան համար միայն ռազմավարական արժէք ունէր Կարսը՝ իբրեւ այլուր եւ յատկապէս Բալկաններու մէջ ցարական ազդեցութիւնը ընդլայնելու նպատակով գործածւող կարեւոր խաղաթուղթ մը եւ ճնշամիջոց:
Նոյնիսկ 1878-էն ետք, երբ ռուսական զօրքը երրորդ անգամ գրաւեց Կարսը եւ Ցարական կայսրութեան սահմանային մարզի վերածեց զայն, բնաւ չունեցաւ անոր հայ բնակչութեան արդար իրաւունքներուն զօրավիգ կանգնելու եւ անոր հայապատկան հանգամանքը վերականգնելու քաղաքականութիւն:
Ընդհակառակն՝ առաջնորդւեցաւ «Հայաստան առանց հայու» գաղթարարական տրամաբանութեամբ եւ երբ 1917-ին, բոլշեւիկեան յեղաշրջման հետեւանքով, Արեւմուտքին կողմէ Ռուսաստանի վրայ բանեցւող ճնշումները դիմագրաւելու հարկը զգաց, անվարան լքեց Կարսը՝ ամբողջ Արեւմտահայաստանով հանդերձ:
Ռուս կայսերական մտածողութեան նոյն շեշտակի դրոշմը կայ, փաստօրէն, հոկտեմբեր 1921-ին կնքւած Կարսի Դաշնագրին վրայ, որ նախապէս՝ մարտ 1921-ին կնքւած Մոսկւայի դաշնագրին վերահաստատումն էր, 1923-ին արդէն վերջնականապէս ճնշւած ու խորհրդային մականին տակ ինկած Հայաստանի ստորագրութեամբ ու վաւերացումով:
Հայկական Հարցին նկատմամբ մեծապետական աշխարհին ցուցաբերած արհամարհական վարքագիծը ախտորոշելու առումով, հետեւաբար, պատմական դաժան ու դառն դասերու շարքին իր յատուկ տեղը ունի 16 նոյեմբեր 1855-ին Կարսի գրաւումը ռուսական զօրքին կողմէ ու, քանի մը ամիս ետք, հայկական հինաւուրց ամրոցին յանձնումը թուրքերուն...
Այնքան ատեն որ հայութիւնը, իր սեփական ուժերով, ի վիճակի չէ եղած ազատագրելու կամ պահպանելու հայրենի հողը, ոչ մէկ օտար ուժ, իր փոխարէնը, Հայաստանի ապահովութեան երաշխիք հանդիսացած է:
Միաժամանակ ընդգծելի է, որ եթէ վերանկախացեալ Հայաստանն ու հայութիւնը այսօր չունին հնարաւորութիւնը սեփական ուժերով վերատիրանալու հայապատկան Կարսին եւ ամբողջ արեւմտահայաստանին՝ ատիկա չի նշանակեր, որ Թուրքիոյ պարտադրած շրջափակումին վերջ տալու համար զիջումներ պէտք է կատարել ազգային մեր անբռնաբարելի իրաւունքներէն՝ վերահաստատելով Կարսի Դաշնագրի օրինակով ինչ որ հայեւթուրքական արձանագրութիւններ, որոնք վերջին հաշւով կը ծառայեն հայ ժողովուրդին պարտադրւած անարդարութիւնները «օրինականացնելու» մեծապետական հաշիւներուն:

Յարակից Հրապարակումներ

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Սարգսեան-Ալիեւ վերջին հանդիպման արդիւնքում կը գրանցւի՞ արդեօք առաջընթաց ԼՂ հակամարտութեան կարգաւորման գործում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։