Հա

Ազգային

Երկուշաբթի, 19 Դեկտեմբերի 2016 10:30

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Խաչատուր Կարճիկեան (1882-1918)

14 նոյեմբերը տխուր էջ մը կը բանայ հայ ժողովուրդի արդի ժամանակաշրջանի տարեգրութեանց մէջ:
1918-ի նոյեմբերի 14-ին, նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ՝ Ալ. Խատիսեանի համախոհական կառավարութեան օրով, խնամատարութեան նախարարի իր առանձնասենեակին մէջ աշխատելու պահուն, եղբայրասպան փամփուշտի զոհ գնաց դաշնակցական նախարար Խաչատուր Կարճիկեան:

Ազատ եւ անկախ Հայաստանի կերտումին քաւութեան նոխազը

Ն.


14 նոյեմբերը տխուր էջ մը կը բանայ հայ ժողովուրդի արդի ժամանակաշրջանի տարեգրութեանց մէջ:
1918-ի նոյեմբերի 14-ին, նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ՝ Ալ. Խատիսեանի համախոհական կառավարութեան օրով, խնամատարութեան նախարարի իր առանձնասենեակին մէջ աշխատելու պահուն, եղբայրասպան փամփուշտի զոհ գնաց դաշնակցական նախարար Խաչատուր Կարճիկեան:
Կարճիկեանի առանձնասենեակը անակնկալօրէն մտաւ իր մտերիմներէն՝ նոյնպէս դաշնակցական ծանօթ գործիչ սպայ Եգոր Տէր-Մինասեան, որ ատրճանակը հանելով սկսաւ կրակել եւ տեղն ու տեղը սպանել ընկերոջը:
Ողբերգական այդ պահը ամփոփ նկարագրող Սիմոն Վրացեան («Յուշապատում Հ. Յ. Դաշնակցութեան, 1890-1950», էջ 506) կաւելցնէ, որ «- Եգո՜ր, ի՞նչ ես անում,- լինում է Խաչիկի վերջին խօսքը»:
Այդպիսի՛ դառն վախճան ունեցաւ, 36 տարեկանին, հայ ազգային-ազատագրական շարժման ակնառու դէմքերէն Խաչատուր Կարճիկեան, որ իր կեանքով ու գործով մարմնաւորեց յեղափոխականի եւ պետական գործիչի դաշնակցական ինքնուրոյն համադրում մը:
Սիմոն Վրացեանի իսկ վկայութեամբ՝ «Կարճիկեանի մահով ոչ միայն Հայաստանն էր զրկւում իր ամենախոշոր պետական մի գործչից, այլեւ՝ բովանդակ Կովկասը… Արամից յետոյ, նա առաջինն էր՝ կոչւած կերտելու Հայաստանի պետական շէնքը»:
Կովկասահայու ամբողջական կերպարի մարմնաւորումներէն եղաւ Խաչատուր Կարճիկեան, որ իր վարքագիծով եւ գործով միաձուլեց ժամանակաշրջանի կովկասահայը բնորոշող հիմնական ստորոգելիները՝ թէ՛ ռուսական իրականութեան ժողովրդավարական խմորումներուն եւ ձգտումներուն առաջադէմ արտայայտիչներէն մէկը ըլլալու, թէ՛ արեւելահայոց ազգային իրաւունքներուն աննահանջ պաշտպան կանգնելու, թէ՛ Անդրկովկասը ազգամիջեան համերաշխութեան եւ գործակցութեան առաջնորդելու եւ թէ, մանաւա՛նդ, արեւմտահայոց ազգային-ազատագրութեան անսակարկ նւիրւելու յանձնառութեան տէր կանգնելու առումներով:
Յեղափոխականի եւ պետական գործիչի այսօրինակ դժւարին համադրում մը իրապէ՛ս հնարաւոր դարձնելու անհրաժեշտ նախադրեալները ունէր Խաչատուր Կարճիկեան: Մէկ կողմէ՝ օժտւած էր ընկերական, դիւրահաղորդ եւ կենցաղավար անհատականութեամբ: Իսկ միւս կողմէ՝ կը յատկանշւէր գաղափարական արժէքներու, սկզբունքային կեցւածքներու եւ գործնական լուծումներու կառչած հանրային ու մտաւորական գործիչի անզիջող հետեւողականութեամբ եւ հոգե-մտաւոր հարուստ պաշարով:
Այդ պատճառով ալ, ինչպէս որ շատ արագ եղաւ իր մագլցումը հանրային-քաղաքական եւ ազգային-կուսակցական պատասխանատւութեանց աստիճաններէն, այնպէս ալ սխալ հասկցւելու եւ անհաշտ հակառակորդներ դիմագրաւելու ուղի մը բաժին հանւեցաւ Կարճիկեանին:
Խաչատուր Կարճիկեան ծնած էր 1882-ին, Վաղարշապատ (Էջմիածինի շրջան), համեստ աշխատաւորի մը յարկին տակ: Գիւղի ազգային վարժարանին մէջ տարրական ուսումը ստանալէ ետք, ընդունւեցաւ Էջմիածնի «Գէորգեան» ճեմարանը, որուն դասարանական բաժինը աւարտելէ ետք՝ անցաւ Երեւանի Պետական գիմնազիոնը եւ աւարտեց փայլուն նիշերով: Կրթանպաստի արժանացաւ եւ մեկնեցաւ Սանկ Պետերբուրգ, որուն համալսարանի իրաւաբանութեան բաժնին մէջ բարձրագոյն ուսման հետեւեցաւ:
Ապրուստի դժւարութիւնները եւ նիւթական սեղմումները պատճառ դարձան, որ Խաչատուր ընդհատէ համալսարանական իր ուսումը, վերադառնայ Հայաստան եւ ուսուցչական պաշտօններ ստանձնէ նախ Ախալցխայի եւ, ապա, Ալեքսանդրապոլի հայկական վարժարաններուն մէջ:
Քսաներորդ դարասկիզբի այդ տարիներուն Անդրկովկասը հայկական եւ համառուսական առումներով եռեւեփումի մէջ կը գտնւէր:
Սանկ Պետերբուրգի մէջ ուսանողական շարժումներուն աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած եւ արդէն Դաշնակցութեան միացած Կարճիկեան, Ախալցխայի եւ յատկապէս Ալեքսանդրապոլի դպրոցներէն ներս իր ծաւալած գաղափարական լուսաւորումի աշխատանքներուն կողքին, ատենի հայ երիտասարդութեան, մանաւա՛նդ դաշնակցական ուսանողութեան սիրելի՝ ազգային-յեղափոխական ուղի բացող «Խաչիկ վարժապետը» եղաւ: Գործուն մասնակցութիւն բերաւ հայ եկեղեցապատկան կալւածներու ցարական բռնագրաւման դէմ ծաւալած համաժողովրդական բողոքի շարժումին, ինչպէս եւ աւելի ուշ ցարական իշխանութեան հրահրած հայ-թաթարական ընդհարումները մարելու ճիգերուն՝ Անդրկովկասի մէջ ազգամիջեան համերաշխութիւն քարոզելով եւ բնաբանի վերածելով իր այն համոզումը, որ «երբ հրդեհ կայ, ոճիր է փոթորիկ բարձրացնելը»...
Նիւթական իր խնայողութիւններուն վրայ հիմնւելով՝ որոշեց վերադառնալ Սանկ Պետերբուրգ, ամբողջացնելու համար իր իրաւաբանական մասնագիտութիւնը: 1900-ականներու երկրորդ կիսուն Խաչատուր Կարճիկեան դարձաւ Պետերբուրգի հայ ուսանողութեան եւ երիտասարդութեան մղիչ ուժերէն մէկը: Թէեւ իր հետ Պետերբուրգ գացած կնոջ ու զաւակներուն ապրուստի հոգը ծանր կը ճնշէր Կարճիկեանի վրայ եւ, մասնաւոր դասեր տալով, կենցաղային կարիքներու ապահովման ճիգերը շատ ժամանակ կը խլէին իրմէ, այսուհանդերձ՝ Կարճիկեան ի վիճակի եղաւ ոչ միայն իրաւաբանական բարձրագոյն ուսման իր դասերուն հասնելու, այլեւ՝ հանրային-կուսակցական բեղուն գործունէութիւն ծաւալելու: Այդ շրջանին էր, նաեւ, որ Կարճիկեան սերտ կապեր հաստատեց համառուսական առաջին յեղափոխութեան կրակը արծարծած ռուս, վրացի եւ թաթար ժողովրդավարական գործիչներու հետ՝ համառուսական «դեմոկրատական» շարժման զարգացման մէջ իր կարեւոր ներդրումը բերելով:
1910-ին, արդէն իրաւաբան վկայւած, Խաչատուր Կարճիկեան վերադարձաւ Անդրկովկաս, հաստատւեցաւ Թիֆլիս եւ իբրեւ օգնական աշխատեցաւ ծանօթ երդւեալ հաւատարմատար Եակուլեանի մօտ: Ոչ միայն բարելաւեց նիւթական իր վիճակը, այլեւ՝ աչքի զարկաւ իբրեւ կարող փաստաբան: Իր առջեւ բացւեցան հանրային եւ ազգային պատասխանատւութեանց դռները եւ Կարճիկեան պատւով դուրս եկաւ իրեն վստահւած աշխատանքներէն:
Իր այդ վարկով ալ ստանձնեց 1912-ին սկսած «Դաշնակցութեան Դատ»-ին պաշտպանութիւնը ռուս ականաւոր փաստաբաններու կողքին, իբրեւ հայերէն փաստաթուղթերու հաւաքման, մշակման եւ պաշտպանութեան գլխաւոր պատասխանատուն: Պետական գործիչի եւ յեղափոխականի դաշնակցական համադրումին առաջին կարեւոր փորձաքարը հանդիսացաւ այդ դատավարութիւնը, որուն աւարտէն ետք, օգոստոսի 1913-ին Կարնոյ մէջ գումարւած ՀՅԴ 7-րդ Ընդհանուր ժողովին, Կարճիկեան ընտրւեցաւ ՀՅԴ Արեւելեան Բիւրոյի անդամ:
Առաջին Աշխարհամարտի նախօրէէն մինչեւ 1918-ի իր ողբերգական մահը երկարող ժամանակաշրջանը, Խաչատուր Կարճիկեանի համար, եղաւ բառին բուն իմաստով ամբողջ կեանք մը լեցնող ու արժեւորող գործի հանգրւան:
Գլխաւոր դրօշակիրներէն էր Հայ Կամաւորական շարժման ծրագրումին ու կազմակերպումին: Յատկապէս իր պնդումներով՝ հայ կամաւորական գունդերը ռուսական զօրքերու առաջապահ դիրքերը գրաւեցին ռազմաճակատին վրայ, որպէսզի առաջինը իրենք հասնին նահանջող թուրքական զօրքերու կողմէ կոտորածի մատնւած հայութեան պաշտպանութեան: Նաեւ՝ Եղեռնէն փրկւած հայ որբերու եւ տեղահան գաղթականութեան խնամատարական գործին պատասխանատւութիւնը շալկեց իր ուսերուն՝ 1916-1917 տարիներուն:
Իսկ երբ 1917-ի փետրւարին պայթեցաւ Ռուսական մեծ յեղափոխութիւնը, Խաչատուր Կարճիկեան առաջիններէն էր, որ Դաշնակցութիւնը ներկայացուց նորահաստատ իշխանութեանց անդրկովկասեան մարմիններուն մէջ: Նոյնիսկ Լենինի Հոկտեմբերեան յեղաշրջումէն ետք, երբ Անդրկովկասի մէջ քաղաքական ու գաղափարական որոնումներու եւ բուռն հակադրութեանց իսկական խառնիճաղանճ մը առաջացած էր՝ ազգամիջեան խուլ, այլեւ սուր տարակարծութիւններով ու բախումներով ծանրաբեռնւած, Խաչատուր Կարճիկեան առանցքային դեր ստանձնեց հայկական շահերու անզիջող պաշտպանութեան մէջ՝ հետեւողականօրէն ամէն ճիգ թափելով, որ Անդրկովկասը դառնայ բոլոր ազգութեանց ժողովրդավարական ուժերու համերաշխութեան մեծ ընտանիքը:
Կարճիկեան ոգի ի բռին պայքարեցաւ, որպէսզի Անդրկովկասի հայ եւ ռուս, վրացի եւ թաթար «դեմոկրատ»-ները միացեալ ճակատով եւ համերաշխ ուժերով դիմագրաւեն թուրքական վտանգը: Բայց ռուսը արդէն տարւած էր բոլշեւիկեան յեղափոխութեան միջնաբերդը պաշտպանելու հոգերով եւ ժամանակ չունէր Հայաստանի դիմագրաւած օրհասին մասին մտածելու, ուր մնաց օգնութեան ձեռք երկարելու: Իսկ վրացի եւ թաթար «դեմոկրատ»-ներու ազգայնամոլ ախորժակները ծանօթ պատմութիւն են. Անդրկովկասի թաթար բնակչութիւնը, «դեմոկրատ» իր առաջնորդներով հանդերձ, անձկութեամբ կը սպասէր թուրքական յաղթանակին. մինչ վրացիները, սեփական գլուխը հողին մէջ թաղելով պաշտպանւիլ ուզող ջայլամի օրինակով, Հայաստանի եւ հայութեան հաշւոյն զիջումներու գնով կը փորձէին ապահովել թուրքական ներխուժող բանակին «ներողամտութիւն»-ը...
Խաչատուր Կարճիկեան իզուր պայքարեցաւ դէպքերու այդ թաւալգլոր գահավիժումին դէմ: Երզնկայի եւ Կարնոյ անկումէն ետք կարգը հասաւ Կարսին, ուր հայկական զօրքը ծանրագոյն գին վճարեց համառուսական «դեմոկրատիա»-ի անունով ծայր տւած դասալքութեան: Եւ Կարսի անկման մեծ ողբերգութենէն անմիջապէս ետք՝ բոլորի՛ն - դաշնակցական թէ ընդդիմադիր - մատները ուղղւեցան դէպի Խաչատուր Կարճիկեանը, իբրեւ Սէյմի եւ Անդրկովկասեան ժամանակաւոր կառավարութեան մէջ Դաշնակցութեան ներկայացուցչական դէմքը, անոր վրայ բարդելով վրացական եւ թաթարական սադրանքներուն դէմ հատու պատասխան տւած չըլլալու պատասխանատւութիւնը:
Ահա ծանրագոյն մեղադրանքներու այդ մթնոլորտին մէջ, երբ Հայաստան արդէն տիրացած էր իր անկախութեան եւ Կարճիկեան իր առաւելագոյն ներդրումը կը բերէր հայոց նորահաստատ պետականութեան հիմերու ամրապնդումին՝ առաջադէմ օրէնքներու մշակումով եւ հաստատումով, Հայկական Բանակի սպայ եւ Կարճիկեանի տարիներու մտերիմ Եգոր Տէր-Մինասեան գործեց եղբայրասպան իր ծանրագոյն յանցանքը՝ Կարսի անկումին բոլոր պատասխանատուները ահաբեկելու ինքնագլուխ որոշումը կայացնելով եւ, վրացիներէն առաջ, դաշնակցական իր ներկայացուցիչին վրայ կրակ բանալով:
Այդպէս անհիմնօրէն ու անարդարօրէն ընդհատւեցաւ համակ նւիրում եւ սկզբունքային հետեւողականութիւն շնչաւորած կեանքը Խաչատուր Կարճիկեանի, որ իսկապէս քաւութեան նոխազը դարձաւ անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան կերտման տաժանագին երկունքին:
14 նոյեմբերի 1918-ին, ՀՀ խնամատարութեան նախարարի իր աշխատասենեակին մէջ, եղբայրասպան փամփուշտով վերջ գտաւ գաղափարական պայքարի եւ քաղաքական անձնւիրումի վաստակաշատ կեանքը Խաչատուր Կարճիկեանի՝ պետական գործիչի եւ յեղափոխական նւիրեալի դաշնակցական օրինակելի համադրումին:

Յարակից Հրապարակումներ

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Ինչպէ՞ս էք վերաբերւում Երուսաղէմը որպէս Իսրայէլի մայրաքաղաք ճանաչելու Թրամփի որոշմանը:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։