Հա

Ազգային

Չորեքշաբթի, 21 Դեկտեմբերի 2016 09:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Գարեգին եպս. Սրւանձտեանց (1840-1892)

17 նոյեմբերին, 176 տարի առաջ ծնած է եւ նոյնպէս նոյեմբերի 17-ի օրը, 124 տարի առաջ, վախճանած է հայ ժողովուրդի մեծարժէք զաւակներու համաստեղութեան մէջ իր բարձրադիր պատւանդանը նւաճած երախտաշատ այս հոգեւորականը՝ Գարեգին եպիսկոպոս Սրւանձտեանցը:

Հայոց մայրենիին ու հայրենիքին, հաւատքին ու ազատութեան պաշտամունքը

Ն.


17 նոյեմբերին, 176 տարի առաջ ծնած է եւ նոյնպէս նոյեմբերի 17-ի օրը, 124 տարի առաջ, վախճանած է հայ ժողովուրդի մեծարժէք զաւակներու համաստեղութեան մէջ իր բարձրադիր պատւանդանը նւաճած երախտաշատ այս հոգեւորականը՝ Գարեգին եպիսկոպոս Սրւանձտեանցը:
Բանասէր ու բանահաւաք՝ Սրւանձտեանց կորուստէ փրկած է հայ հոգե-մտաւոր հարստութեան անփոխարինելի գոհարներ՝ ողջ Հայաստան աշխարհը շրջելով եւ մեր ժողովուրդի շրթներէն լսելով ու արձանագրելով սերունդէ սերունդ փոխանցւած ու բանաւոր պահպանւած ստեղծագործութիւնները:
Արձակագիր ու շնորհալի գրող՝ Սրւանձտեանց իր բանաստեղծական շունչով եւ Վանի բարբառով համեմւած գեղեցկագոյն աշխարհաբարով՝ 1870-ականներուն եւ 1880-ականներուն գրաւեց հայոց գրական անդաստանը: Հայրենի հողն ու ջուրը, իրենց հարազատ ջերմութեամբ, ինչպէս եւ հայ շինականն ու աշխատաւորը, իրենց տոհմական կենցաղով ու արժէքներով, ուրախութիւններով ու տառապանքով, հպարտութեամբ ու ազատութեան տենչով լեզու առին եւ գիր ու գրականութիւն դարձան Սրւանձտեանցի գործերով:
Անձնդիր հասարակական գործիչ՝ Սրւանձտեանց ոչ միայն հոգեւորականի իր բոլորանւէր ու անբասիր ծառայութեամբ, այլեւ՝ իբրեւ ուսուցիչի եւ ազգային գաղափարախօսութեան տարածիչի հանդիսացաւ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան դատին առաջին դրօշակիրներէն մէկը:
Ծնած է Վան եւ հազիւ պատանի՝ մտած է Վարագայ վանք, Ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ աշակերտելով Խրիմեան Հայրիկին, որուն արժանաւոր գործակիցն ու գաղափարակիցը եղաւ հետագային, իր ամբողջ կեանքի եւ ծառայութեան ընթացքին:
Գարեգին եպիսկոպոս Սրւանձտեանցի գրական եւ հրապարակախօսական առաջին գործերն ու յօդւածները լոյս տեսան Խրիմեանի «Արծւի Վասպուրականի» հանդէսին մէջ, որուն խմբագրի տեղակալի պաշտօնը վարեց իր ուսուցիչի կողքին: Իսկ երբ 1860-ականներուն Խրիմեան անցաւ Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքը, Գարեգին Սրւանձտեանց դարձեալ կանգնեցաւ անոր կողքին՝ «Արծւիկ Տարօնոյ» թերթի խմբագրութեան եւ վանքի մէջ ուսուցչութեան նւիրւելով:
Նոյն տարիներուն, երբ Խրիմեան Հայրիկ իբրեւ նւիրակ շրջեցաւ Հայաստան Աշխարհի ողջ տարածքին, Սրւանձտեանց անոր անբաժան ընկերակիցը եղաւ եւ մեծ պաշտամունքով հաւաքեց մեր ժողովուրդին պահպանած բանաւոր ստեղծագործութիւնները, նաեւ՝ մօտէն ծանօթացաւ հայրենի բնաշխարհին եւ պարզ ու մեծ մեր ժողովուրդի կենցաղին, աւանդութիւններուն եւ հաւատամքին:
Այդ շրջանի իր գրառումներով՝ Գարեգին եպիսկոպոս Սրւանձտեանց հանդէս եկաւ ժամանակի Պոլսոյ, Թիֆլիսի եւ Զմիւռնիայի հայ մամուլի էջերուն («Մասիս», «Արեւելեան մամուլ», «Կռունկ հայոց աշխարհին», «Մեղու Հայաստանի» եւ այլն):
Սրւանձտեանց, դեռ կուսակրօն չդարձած, կարեւոր ներդրում ունեցաւ հայկական գաւառներուն մէջ ազգային վարժարաններու հիմնումին մէջ: 1866-ին լոյս ընծայեց հայերէնի «Նոր ընթերցարան» դասագիրքը, որ մինչեւ 1880-ականներու վերջերը օգտագործւեցաւ ազգային վարժարաններու կողմէ:
1867-ին, Կարնոյ մէջ, վարդապետ ձեռնադրւեցաւ եւ իբրեւ ազգային-առաջադէմ գաղափարներով տոգորւած ու մտաւորական հարուստ պաշարի տէր երիտասարդ հոգեւորական՝ քարոզիչի առաքելութեամբ շրջեցաւ ու գործեց Վանի, Մուշի եւ Կարնոյ մէջ: 1872-ին, Վանի մէջ իր ծառայութեան շրջանին, Սրւանձտեանց հիմնադիր մասնակցութիւն ունեցաւ «Միութիւն ի փրկութիւն» անունով ազգային-ազատագրական պայքարի նախաձեռնած յեղափոխական խմբակի ստեղծման մէջ:
Գարեգին Սրւանձտեանցի ազգային-հասարակական եւ գրական-բանահաւաքման գործունէութիւնը մեծ ոստում արձանագրեց 1878-ի Բեռլինի Վեհաժողովէն յետոյ, երբ իբրեւ յատուկ նւիրակ շրջեցաւ հայկական նահանգները՝ ազգաբնակչութեան վիճակագրական ճշգրիտ պատկերը կազմելու եւ հայոց ինքնավարութեան պահանջը հիմնաւորելու պատասխանատու առաքելութեամբ:
Կարճատեւ կեանք վիճակւեցաւ Գարեգին եպս. Սրւանձտեանցին: 52 տարեկանին բաբախելէ առյաւէտ դադրեցաւ սիրտը մեծ հայուն, որ իր ջանասիրութեամբ եւ անձնւիրումով՝ կեանքի այդ կարճ ժամանակը բազմապատիկ աւելիով իմաստաւորեց ու արդիւնաւորեց:
Գրական-բանասիրական իր վաստակը հաւաքւած է «Մանանա», «Համով-հոտով», «Գրոց-բրոց», «Թորոս աղբար», «Հնոց-նորոց» եւ այլ անուններով տասնեակաւոր հատորներու մէջ:
Սրւանձտեանց մեծարժէք ներդրում ունեցաւ հայ ժողովուրդի բանաւոր պահպանած ազգային մեծ դիւցազնավէպը՝ «Սասունցի Դաւիթը» գրի առնելու եւ կորուստէ փրկելու գործին մէջ:
Իրեն կը պատկանի դիւցազնավէպի առաջին գրաւոր տարբերակին մշակումը՝ «Մհերի դուռ» խորագրով, որ հետագայ 170-է աւելի գրառումներու շարքին աչքի կը զարնէ իր հայերէնի հարազատ մշակւածութեամբ ու մեր ժողովուրդի սրտէն բխող բանաստեղծական շունչով:
Թէ՛ իր ժամանակակիցներուն եւ թէ հետագայ քննադատներու վկայութեամբ, Գարեգին Սրւանձտեանց իր անունին կապեց կոթողական ժառանգութիւն, որ ներշնչման աղբիւր դարձաւ 19-րդ դարավերջի հայ գրողներուն համար:
Իրմով նոր դարաշրջան բացւեցաւ աշխարհաբարի եւ գրական աշխարհայեացքի հայացման առումով: Եթէ մինչ այդ եւրոպականացման ճիգը տիրական էր թէ՛ հայերէնի մշակման եւ թէ՛ ազգային-հայրենասիրական ապրումներու գեղարւեստականացման մէջ, Սրւանձտեանցով սկսաւ հայրենի հողին ու մարդուն հարազատութեամբ առաջնորդւելու մօտեցումը, որուն արգասիքը եղան հայ գեղապաշտ գրականութեան հետագայ նւաճումները:
Նոյեմբերի 17-ին հայ ժողովուրդը ոգեկոչեց իր հոգե-մտաւոր ժառանգութեան շնչաւոր «հանրագիտարան»-ին՝ Գարեգին եպս. Սրւանձտեանց օրհնեալ անունով անմահ հայու ծննդեան տարեդարձն ու վախճանման տարելիցը: Յուշատետրի սիւնակը նեղ կու գայ մեծ հայու վաստակին նոյնիսկ սոսկ թւումը ամբողջականօրէն կատարելու համար:
Հայկական առակներն ու առածները, հեքիաթներն ու դիւցազնապատումները, ազգային-հայրենասիրական երգերն ու տենչերը Սրւանձտեանց քաղեց իր ժողովուրդին շրթներէն, իր սրտին ու մտքին հնոցով մշակեց եւ յղկեց զանոնք եւ, ամենէն կարեւորը, հարազատօրէն ժառանգ յանձնեց մեր սերունդներուն:
Կարժէ այս հակիրճ անդրադարձը եզրափակել «Լրաբեր Հասարակական գիտութիւնների» հանդէսի 1970-ի թիւ 1 համարով լոյս տեսած Է. Ա. Կոնստանդեանի հետեւեալ վկայութեամբ՝ Գարեգին եպս. Սրւանձտեանցի ազգային-քաղաքական հանգանակին վերաբերեալ.-
«1862-ի Զէյթունի հերոսամարտներից քիչ անց Վարագայ բարձունքից հնչում է ողջ հայութեանը պայքարի հրաւիրող, չյուսահատւելու յորդորող եւ գալիք մարտերին պատրաստ լինելու [Սրւանձտեանցի] կոչը. «Սկսենք մեր գործը, նորէն սկսենք: Էն դեհ մի կռիւ կայ. կը լսէ՞ք նախանձաւոր, ահաւոր ձայներ, ձայն արեւմուտքից, ձայն հիւսիսից, ձայն եւ ամէն կողմից. մի՛, մի՛ սարսափիք, նոքա մեզ քաջութիւն թող տան»:
«Վարագայ վանքի ուխտի «մարտադիր զինւորը գիտէ, որ նման գործերում միանգամից յաջողութեան հասնել հնարաւոր չէ եւ որպէսզի չվհատւեն մարտնչող սրտերը, նա շարունակում է իր յորդոր-կոչը՝ կռւելու, զարկւելու եւ անպայման յաղթելու վճռականութիւն ներշնչելով ժողովրդին. «Ինկար, վեր կանգնիր, անշուշտ կը յաղթես, մեռնիս էլ կը յաղթես, վերջապէս կը յաղթես, վասնզի նոր ես ու լուսաւոր ես, բարի ես, ճշմարիտ ես»:
«Ըստ Սրւանձտեանցի՝ հայ ժողովրդի ազատագրութեան համար պայքարողը պէտք է լինի հայ երիտասարդութիւնը: Նա յորդորում է հայ երիտասարդներին խորտակել բոլոր որոգայթները, թռչել եւ անցնել: Իբրեւ պատգամ՝ նա կոչ է անում. «միաբան լինել, միաբան խորհել, միաբան մեռնել, միաբան ապրել: Միանամք ուրեմն, եղբարք, զօրութիւն ի միութիւն եւ յաղթութիւն ի զօրութիւն»:
Սրւանձտեանցի պատգամով՝
«Մարդ պէտք է առիւծ լինի, գայլերէն չյաղթւելու համար, գառ լինի՝ իւր երամի հետ վարւելու համար»...

Յարակից Հրապարակումներ

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մշոյ Գեղամ (Տէր-Կարապետեան) (1865-1918)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մշոյ Գեղամ (Տէր-Կարապետեան) (1865-1918)

    Նոյեմբերի 28-ին, ոգեկոչեցինք յիշատակն ու վաստակը հայ մտքի ու գրականութեան երախտաւոր նւիրեալներէն Մշոյ Գեղամի։
    28 նոյեմբերի 1918-ին, Պոլսոյ մէջ, Առաջին Աշխարհամարտի աւարտէն քանի մը շաբաթ ետք, առյաւէտ փակւեցան անբուժելի հիւանդութեան դէմ պայքարէն յոգնաբեկ ու ցաւատանջ աչքերը հայ ազատագրական շարժման արժանաւոր մշակին՝ գաղափարի մարտիկ Գեղամ Տէր-Կարապետեանի։

  • Խրիմեան Հայրիկ (Մկրտիչ, 1820-1907)
    Խրիմեան Հայրիկ (Մկրտիչ, 1820-1907)

    Հայ ժողովուրդի մեծամեծներու համաստեղութեան մէջ, առանձնայատուկ ճառագայթումով, հազարամեակներու մեր ուղին կը լուսաւորէ աստղը Խրիմեան Հայրիկի՝ հայոց «երկաթէ շերեփ»-ի ուղին հունաւորած մեծ պատգամաբեր վանեցի Խրիմեան Մկրտիչ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Սահակ Բ Խապայեան կաթողիկոս (Եղէգցի, 1849-1939)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Սահակ Բ Խապայեան կաթողիկոս (Եղէգցի, 1849-1939)

    Ինչպէս որ Գասպար Իփէկեան կը նշէ իր «Համազգային օրացոյց-տարեգիրք»-ի յիշարժան թւականներու շարքին, հոկտեմբերի 8-ին զուգադիպեցաւ, 1939-ին, «Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Սահակ կաթողիկոս Խապայեանի հանգիստ»-ը:
    Բառին խորախորհուրդ իմաստով իր յաւերժական «հանգիստ»-ը գտաւ, 77 տարի առաջ, հայ ժողովուրդի հոգեւոր առաջնորդներու փաղանգին մէջ իր առանձնայատուկ տեղն ու նշանակութիւնը ունեցող Սահակ Բ Խապայեան-Եղէգցի կաթողիկոսը:

  • ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Արեւելահայոց առաջին համագումարը կեանքի կոչեց Թիֆլիսի հայ Ազգային խորհուրդը
    ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Արեւելահայոց առաջին համագումարը կեանքի կոչեց Թիֆլիսի հայ Ազգային խորհուրդը

    Սեպտեմբերի վերջին եւ հոկտեմբերի առաջին օրերուն, 99 տարի առաջ, Առաջին Աշխարհամարտի բախտորոշ այն պահուն, երբ 1917-ի համառուսական մեծ յեղափոխութեան հետեւանքով աշխարհաքաղաքական քաոսի մատնւած էր ամբողջ Կովկասը, Թիֆլիսի մէջ գումարւեցաւ արեւելահայոց առաջին համագումարը:

  • ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 13 սեպտեմբերի 1922՝ թուրքերը հրոյ ճարակ այրեցին եւ կործանեցին չքնաղ Զմիւռնիան
    ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 13 սեպտեմբերի 1922՝ թուրքերը հրոյ ճարակ այրեցին եւ կործանեցին չքնաղ Զմիւռնիան

    Սեպտեմբերի 13-ին, 94 տարի առաջ, տեղի ունեցաւ արդի ժամանակներու բարբարոսական մեծագոյն ոճիրներէն մէկը.- Հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող յունական Զմիւռնիա չքնաղ քաղաքը հրկիզւեցաւ եւ հիմնայատակ կործանւեցաւ թուրքական զօրքի հրահանգով:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Ո՞ր թիմը կը յաղթի Կոնֆեդերացիաների գաւաթի մրցաշարում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։