Հա

Ազգային

Հինգշաբթի, 22 Դեկտեմբերի 2016 09:00

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 23 նոյեմբերի 1920՝ վարչապետ Համօ Օհանջանեան խորհրդարանին ներկայացուց «Բիւրօ-Կառավարութեան» հրաժարականը

96 տարի առաջ, 23 նոյեմբերին, Հայաստանի խորհրդարանին իր հրաժարականը ներկայացուց 28 Մայիս 1918-ին կերտւած անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան երրորդ վարչապետին՝ Համօ Օհանջանեանի գլխաւորած «Բիւրօ-կառավարութիւն»-ը:

Ն.


96 տարի առաջ, 23 նոյեմբերին, Հայաստանի խորհրդարանին իր հրաժարականը ներկայացուց 28 Մայիս 1918-ին կերտւած անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան երրորդ վարչապետին՝ Համօ Օհանջանեանի գլխաւորած «Բիւրօ-կառավարութիւն»-ը:
Նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան այդ երրորդ կառավարութիւնը կեանքի կոչւած էր նորանկախ Հայաստանի հանրապետական կարճատեւ կեանքին ամենէն օրհասական մէկ պահուն՝ 5 մայիսի 1920-ին, երբ հայ եւ թուրք բոլշեւիկներու մայիսմէկեան խռովութեանց հետեւանքով՝ Հայաստանն ու հայութիւնը յայտնւած էին մեր երկրին ու պետականութեան սպառնացող անկախութեան կործանման ստոյգ վտանգին առջեւ:
Եւ օրհասական այդ վտանգը դիմագրաւելու վճռականութեամբ էր, որ այդ օրերու ՀՅԴ Բիւրօն իր լրիւ կազմով ստանձնեց ազատ ու անկախ Հայաստանի կառավարման ամբողջական պատասխանատւութիւնը:
Ադրբեջանը խորհրդային իշխանութեան դրօշը պարզած էր ապրիլ 1920-ին եւ Լենինի ու Քեմալի միջեւ գաղտնի զինակցութիւնը արդէն գործադրութեան յանձնւած էր՝ առաջին հերթին Հայաստանը ճզմել փորձելով թուրքական սալին եւ ռուսական մուրճին միջեւ:
Համատարած ներքին խռովութիւններ եւ հակապետական ընդհանուր ապստամբութիւն առաջացնելու բոլշեւիկեան-քեմալական փորձերը յաջողելու հեռանկար չունէին: Այսուհանդերձ՝ իր կայացման ու արմատաւորման առաջին քայլերը նետող Հայաստանի Հանրապետութեան համար ծանրագոյն հարւած էր իր անկախութեան կործանումը հետապնդող Լենին-Քեմալ սադայէլական զինակցութիւնը:
Թէեւ թէ՛ խորհրդարանը, թէ՛ վարչապետ Ալ. Խատիսեանի կառավարութիւնը բացարձակ մեծամասնութեամբ դաշնակցականներէ կը բաղկանային, այսուհանդերձ՝ թուրքեւռուսական վտանգը դիմագրաւելու յարմարագոյն քաղաքականութեան որդեգրման հարցին մէջ սուր տարակարծութիւններ առաջացած էին: Տիրող մտայնութիւնը, անշո՛ւշտ, երկաթէ բռունցքով ազատ ու անկախ Հայաստանի Հանրապետութիւնը պաշտպանելն էր:
Բայց միաժամանակ բոլշեւիկեան Ռուսաստանի եւ քեմալական Թուրքիոյ միացեալ-համադրեալ գրոհներուն դէմ կռիւ մղելու հեռանկարը քաղաքական անձկութեան մատնած էր շատերը: Միւս կողմէ՝ մեծ թիւ չներկայացնելով հանդերձ, արհամարհելի չէր հեղինակութիւնը քաղաքական եւ զինւորական այն ղեկավար դէմքերուն, որոնք Ադրբեջանի օրինակին հետեւելու եւ խորհրդային իշխանութիւնը ընդունելու ելքը կառաջադրէին:
Այդ անձնատւութեան դէմ ուղղակի ծառացած էր մեր ժողովուրդը. յատկապէս Հայաստանի անկախութեան ձեռքբերման համար գերագոյն զոհաբերութիւն կատարած եւ արեան գին վճարած բազմութիւնները չէին ուզեր լսել անգամ հայրենի ազատութենէն ու անկախութենէն զիջումներ կատարելու պետական «իրատեսութեան» հրամայականներուն մասին...
Օրւան համաժողովրդային պահանջն էր խստագոյն պատիժի ենթարկել դաւաճաններն ու դասալիքները եւ ամէն գնով շուտափոյթ ճզմել թուրքեւթաթար փոքրամասնութեանց վրայ հիմնւած հակապետական ներքին խռովութիւնները:
Ահա՛ այդ պահանջին անսալով էր, որ Դաշնակցութիւնը տէր կանգնեցաւ պատմական իր պատասխանատւութեան եւ ՀՅԴ Բիւրօն իր ուսերուն վրայ վերցուց ամբողջական բեռը ազատ ու անկախ Հայաստանի կառավարումին:
Համօ Օհանջանեան եւ Ռուբէն Տէր-Մինասեան, Արշակ Ջամալեան եւ Աբրահամ Գիւլխանդանեան, Սիմոն Վրացեան ու Գրիգոր Ղազարեան եւ Սարգիս Արարատեան կազմեցին եօթը հոգինոց Բիւրօ-կառավարութիւնը, որուն գլխաւոր եւ միակ առաքելութիւնը Հայաստանի անկախութեան սպառնացող ներքին խռովութեանց վտանգին դիմագրաւումն ու յաղթահարումն էր: Բնականոն պայմաններու եւ պետական կարգուկանոնի վերահաստատումէն ետք, Բիւրօ-կառավարութեան արտակարգ առաքելութիւնը վերջ պիտի գտնէր:
Այդ մեկնակէտով ալ, մեր ժողովուրդին ուղղւած իր անդրանիկ կոչին մէջ, Բիւրօ-կառավարութիւնը հետեւեալ խտութեամբ ներկայացուց նորանկախ Հայաստանի դիմագրաւած օրհասական վտանգը.-
«Տաճիկ փաշաները մի կողմից, բոլշեւիզմի կարմիր պատմուճանը հագած ադրբեջանեան խաները՝ միւս կողմից, նորից սպառնում են Հայաստանի անկախութեանն ու ազատութեանը»:
Վարչապետ Համօ Օհանջանեանին եւ յատկապէս ներքին գործոց ու ռազմական նախարարի լայն լիազօրութիւններով գործող Ռուբէն Տէր-Մինասեանին համար դժւար չեղաւ խռովարարները զսպել: Հակառակ բոլշեւիկեան յաւակնութիւններուն եւ ադրբեջանեան թէ քեմալական օգնութեանց, ապստամբական դրօշ պարզած եւ մինչեւ իսկ խորհրդային իշխանութիւն հռչակած խռովութեանց բոյները, նոյնիսկ Հայոց Ազգային Բանակէն ներս, խստօրէն պատժւեցան, հակակշռի տակ առնւեցան եւ պետական կարգուկանոնը վերահաստատւեցաւ:
Այդ յաջողութեան խօսուն վկայութիւնը եղաւ նոյն ամսու աւարտին Մայիս 28-ի փառահեղ տօնակատարութիւնը: Ժողովուրդը ողողած էր քաղաքամայր Երեւանը եւ մեծ ցնծութեամբ կողջունէր զօրահանդէսը հայոց միակամ ու կուռ բանակին:
Բայց ներքին ճակատի վրայ արձանագրւած այդ յաջողութիւնը բաւարար երաշխիք չէր, որպէսզի Բիւրօ-կառավարութիւնը իր առաքելութիւնը աւարտած համարէր եւ հրաժարական ներկայացնէր: Հայաստանին ու հայութեան սպառնացող բուն վտանգը թուրքեւթաթար ապստամբներու կամ հայ բոլշեւիկներու հրահրած խռովութիւնները չէին, այլ՝ անոնց յետին կանգնած Լենին-Քեմալ մեղսակցութիւնն էր, որուն հետագայ հրձիգութեանց դէմ մեր երկիրն ու ժողովուրդը ապահովագրելու համար՝ հարկ էր բարձրագոյն մակարդակի երկխօսութեան ձեռնարկել Խորհրդային Ռուսաստանի ղեկավարութեան հետ:
Վարչապետ Համօ Օհանջանեան, որ միաժամանակ արտաքին գործոց նախարար էր, կեանքի կոչեց Լեւոն Շանթի պատմական պատւիրակութիւնը, որ անհրաժեշտ տւեալները ունէր՝ խորհրդայիններուն հետ հասկացողութեան եզրեր գտնելու եւ Հայաստան-Ռուսաստան միջպետական համախոհութիւն առաջացնելու համար:
Ծանօթ է դառն պատմութիւնը ամիսներու վրայ երկարած Լեւոն Շանթի պատւիրակութեան ձեռնարկած բանակցութիւններուն: Խորհրդային կողմը լիազօր նշանակեց Լեգրանը, որ ամենայն հնարամտութեամբ առաջ մղեց ձգձգումի քաղաքականութիւն մը՝ մէկ կողմէ իբր թէ համաձայնութեան եզրերու հասունացման անհրաժեշտ ժամանակը տալու, բայց խորքին մէջ աշխատելով, որ Լենին-Քեմալ զինակցութիւնը ամրապնդւի եւ հետագայ հատու հարւածը նախապատրաստէ ընդդէմ Հայաստանի...
Խորհրդային ձգձգումի այդ քաղաքականութեան մեղքի պտուղը շուտով երեւան եկաւ, երբ սեպտեմբերի վերջերուն քեմալական զօրքը, առանց պատերազմի պաշտօնական յայտարարութեան, ներխուժեց Հայաստան:
Հոկտեմբեր եւ նոյեմբեր ամիսներուն, հազիւ հողատարածքով ընդարձակւած եւ տնտեսական-հասարակական կայունացման հիմեր հաստատած Հայաստանը, ի վերջոյ, յայտնւեցաւ երկու կրակի միջեւ ու թատերաբեմ դարձաւ կարմիր ու քեմալական նախայարձակ զօրքերու դէմ մղւած անհաւասար ուժերով օրհասական մարտերու:
Ռազմական գործողութեանց ճնշումը առաւելագոյնս չարաշահւեցաւ Խ. Ռուսաստանի լիազօր բանագնաց-Լեգրանի կողմէ, որպէսզի Հայաստանի կառավարութեան պարտադրէ խորհրդայնացման իր պահանջը, որուն մասին փաստօրէն լուռ մնացած էր ռուսական կողմը՝ մինչեւ թուրք-հայկական պատերազմի բռնկումը եւ այդ օրերուն՝ հոկտեմբերի վերջերուն Լեգրանի ժամանումը Երեւան:
Խորհրդայինները այնուհետեւ սկսան նոր խօսակիցներ պահանջել Հայաստանի կառավարութեան ղեկին: Յատկապէս Ռուբէն Տէր-Մինասեանի փոխարինման պահանջը սուր կերպով դրւած էր խորհրդայիններու կողմէ, որոնք Ռուբէնին վրայ կը բեռցնէին Ղարաբաղի, Զանգեզուրի թէ Իջեւանի ճակատներուն վրայ, Նժդեհի եւ Սեպուհի նման դաշնակցական հերոսներու ձեռամբ, Կարմիր Բանակի զօրքերուն կրած ծանր պարտութեանց ողջ պատասխանատւութիւնը:
Ահա այդ հրամայականէն մեկնելով, նոյեմբերի 23-ին, վարչապետ Համօ Օհանջանեան խորհրդարանին ներկայացուց իր կառավարութեան հրաժարականը՝ յատուկ յայտարարութեամբ մը ընդգծելով, որ՝ «Բացւում է նոր շրջան, քաղաքական ուժերի նոր սիտւացիա... Իմ կառավարութիւնը ներկայացրեց իր հրաժարականը՝ նկատի ունենալով հանրապետութեան շահերը»:
Հրաժարականը ընդունւեցաւ եւ նոր կառավարութիւն կազմելու պատասխանատւութիւնը յանձնւեցաւ Բիւրօ-կառավարութեան մէջ գիւղատնտեսութեան եւ աշխատանքի նախարար Սիմոն Վրացեանի:
Հայաստանի Հանրապետութեան չորրորդ վարչապետը նոյեմբերի 25-ին գործի լծեց իր կառավարութիւնը՝ ռազմական նախարար ունենալով Դրօն: Դահլիճին կեանքը հազիւ ութ օր տեւեց. դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի քաղաքական իշխանութիւնը փոխանցւեցաւ խորհրդայիններուն:

Յարակից Հրապարակումներ

  • Դաշնակցական գործ
    Դաշնակցական գործ

    Կեդրոնանանք միայն Արեւմտեան Ամերիկայի տարածքին վրայ: Դաշնակցութիւնը ի՞նչ գործունէութիւն կը տանի այս ափերուն վրայ:

  • Արմէն Ռուստամեան.- «Եթէ Տէր-Պետրոսեանի հայեցակարգը գործէր, մենք այսօր ոչ Ղարաբաղ կունենայինք, ոչ էլ Հայաստան»
    Արմէն Ռուստամեան.- «Եթէ Տէր-Պետրոսեանի հայեցակարգը գործէր, մենք այսօր ոչ Ղարաբաղ կունենայինք, ոչ էլ Հայաստան»

    Այն ինչ առաջարկում է Լեւոն Տէր-Պետրոսեանը, ՀՅԴ-ի համար նորութիւն չէ, եթէ այդ հայեցակարգը գործէր, մենք այսօր ոչ Ղարաբաղ կունենայինք, ոչ էլ՝ Հայաստան: Ինչպէս տեղեկանում ենք «1in.am»-ից, այս մասին դեկտեմբերի 22-ին, ՀՀ Ազգային ժողովում լրագրողների հետ զրոյցում ասել է ՀՅԴ Բիւրոյի քաղաքական ներկայացուցիչ, ՀՅԴ խմբակցութեան ղեկավար Արմէն Ռուստամեանն՝ անդրադառնալով ՀԱԿ համագումարում Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի ելոյթին:

  • Արա Դեմիրճեանի մահւան քառասունքին առիթով
    Արա Դեմիրճեանի մահւան քառասունքին առիթով

    Իր մէջ կար պիրկ, խտացեալ, հազւադէպօրէն բառերու վերածւող գաղափարը, որ այնուամենայնիւ կարտայայտւէր դաշնակցական մարդու յատուկ իր խստակեցութեամբ: Անոր օրը կանցնէր մեր ուխտի հնոցին մէջ, ուր թէժ իրականութիւնն է, եւ ուր խօսքերը կը կշռեն ծանր: Իր ստանձնած պատասխանատւութիւններուն բերումով, Արան անցած էր մեր կեանքի բոլոր տեղաշարժներէն, դիմագրաւած՝ հարցականները, դիմացած՝ ժամանակի տարերային փլուզումներուն:

  • Մտորումներ՝ կրթական համակարգի եւ քաղաքականութեան շուրջ
    Մտորումներ՝ կրթական համակարգի եւ քաղաքականութեան շուրջ

    Արցախի կրթական համակարգի խնդիրների, կնոջ քաղաքական ու կուսակցական գործունէութեան մասին «Ապառաժ»-ը զրուցեց ԼՂՀ-ի ԱԺ-ի գիտութեան, կրթութեան, մշակոյթի, երիտասարդութեան եւ սպորտի հարցերի մշտական յանձնաժողովի փորձագէտ Սիրանուշ Սարգսեանի հետ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼ ԱՆՁԻՆՔ - Համբարձում Տէրտէրեան (Շար. 4)
    ՆՒԻՐԵԱԼ ԱՆՁԻՆՔ - Համբարձում Տէրտէրեան (Շար. 4)

    Ճշմարտապէս գաղափարական եւ իր բովանդակ էութեամբ հայ ժողովրդին ու Հայ Դատին նւիրւած, իրաւ մտաւորական մի դէմք:
    Ծնւել է Նոր Նախիջեւանի Թոփտի գիւղում 1884 թւականին, նախնական կրթութիւնը ստացել է նախ ծննդավայրում, ապա փոխադրւել է Չալթը գիւղի դպրոցը, ուր 1896 թւականին աւարտում է ու նոյն տարում ընդունւում է Նոր Նախիջեւանի Թեմական դպրոցը:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։