Հա

Ազգային

Կիրակի, 25 Դեկտեմբերի 2016 11:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

Հայրենի կորուսեալ՝ բռնագրաւեա՛լ դրախտին բարի ու ազնւական երգիչը

Ն.

 

Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։
Համաստեղ իրաւամբ կը հանդիսանայ հարազատ ու ազնւասիրտ, այլեւ բարի ու իմաստուն երգիչը՝ հայրենի հողին ու գիւղին, հայ գիւղացիին եւ տոհմիկ հայութեան, բռնի հայրենահան եղած եւ տարագրութեան Սփիւռքին մէջ յայտնւած մեր ժողովուրդին, մեծ աշխարհին հետ քայլ պահելու արժանաւորութեամբ արարող հայոց փոքր ածուին, առաքինի եւ անձնւէր հայուն, մէկ խօսքով՝ հայ հոգիին։
«Հայու ոգին» խորագրով իր բանաստեղծութեան բառերով՝ Համաստեղ ապրեցաւ, գործեց ու արարեց մէկ ու միակ պատգամով.-


Մի հարցնէք ի՞նչ է, ո՞ւր է,
Ո՞ւրկէ կու գայ Հայու ոգին:
Ինչպէս արեւն է հուրհրան,
Ինչպէս կանանչն է դաշտերուն,
Ա՜յ ճիշտ այդպէս, ամէն տեղ է
Հայու ոգին:

 

Մեր հովերուն, մեր լեռներուն
Մեր դաշտերուն հոսող առւի
Կանչին հետն է
Հայու ոգին:



Ինչ ալ ըսենք, բայց դեռ քիչ է,
Ի՞նչն է իրաւ Հայու ոգին:
Եթէ նայիք ձեր հոգւոյն մէջ,
Պիտի գտնէք մեր պապերէն բազմութիւն մը.
Պիտի գտնէք սաղաւարտեայ բանակ մը հին.
Պիտի գտնէք իմաստութիւնն ու ճրագը մեր վանքերուն:

 

Ձեր հոգւոյն մէջ պիտի գտնէք
Ձեր լեռներուն ու ժայռերուն մէջ թաքնւած,
Արձագանգի պէս թաքնւած,
Հայու ոգին:

 

Այս առումով մեր ժողովուրդը հայ հոգիին մեծարժէք երգիչը կոգեկոչէ Համաստեղի ընդմէջէն, որ իր գրական ժառանգութեամբ տարագիր ու արմատախիլ ամբողջ սերունդներ կապեց հայրենի մեր բռնագրաւեալ հողին, հայ ազգային յիշողութեան, դարաւոր աւանդներուն եւ հայու մարդկային արժանաւորութեան։
Յիսուն տարի անցած է Համաստեղի մահէն ասդին, բայց որքան ժամանակը թաւալի, այնքան ընթերցողի աչքին կը պայծառանայ դէմքը գրեթէ գիւղագիր կոչւելու արժանի Համաստեղի, որ Հայաստան աշխարհէն վերցուց հայրենի հողին կապւած հայ մարդու հարազատ եւ անխառն կերպարը, զայն նետեց ամերիկեան բազմազգեան ովկիանոսին մէջ ու յաջողեցաւ, ազգերու ձուլման հարթիչ գլանին տակ անգամ, հայօրէն ապրելու գաղտնիքն ու խորհուրդը իբրեւ գերագոյն արժէքի կտակել բոլոր ժամանակներուն։
Այդպէ՛ս, յետ-Եղեռնեան շրջանի հայ ժողովուրդին տարագիր բազմութիւնները, աշխարհի ո՛ր ծագին ալ յայտնւեցան, հայրենի իրենց արմատներուն եւ ազգային յիշողութեան տէր կանգնելու ամենէն հարազատ եւ վաւերական կանչը ստացան Համաստեղի գրականութենէն։
Տարեց թէ պատանի, հայրենամերձ գօտիները ինկած թէ հեռաւոր ափեր տարտղնւած հայու բեկորները իրենց սրտին երգը, մտքին լոյսը եւ հայկականութեան համն ու հոտը գտան Համաստեղի բանաստեղծութիւններուն եւ պատմւածքներուն մէջ։ Սիրեցին ու կապւեցան անոր եւ, իրերայաջորդ սերունդներով, հայ գրականութեան ամենէն ժողովրդական տաղանդի պատւանդանին արժանացուցին Համաստեղը։
Աւազանի անունով Համբարձում Գէլէնեան՝ Համաստեղ ծնած է Խարբերդի մեծ գիւղերէն Փերչէնճի մէջ, 1895-ին։ Ինչպէս որ իր ինքնակենսագրութեան մէջ Համաստեղ կը շեշտէ, Փերչէնճի հողն ու երկինքը, մարդիկն ու անասունները իրենց նմանը չունէին որեւէ այլ տեղ. իւրայատուկ եւ անկրկնելի էին...
Գիւղական դպրոցը աւարտելէ ետք, Համաստեղ իր ուսումը ստացաւ Խարբերդ նահանգի մեծ քաղաքներէն Մեզիրէի Կենտրոնական վարժարանին մէջ՝ աշակերտելով հայ գիւղագրութեան հիմնադիրներէն Թլկատինցիի եւ հայ բանաստեղծաշունչ արձակի վարպետներէն Ռուբէն Զարդարեանի, որոնք Համաստեղի մէջ ցանեցին բարձրորակ ու արգասաբեր սերմերը նրբաճաշակ հայերէնի եւ գեղարւեստական ճաշակի։
1911-ին աւարտեց Կենտրոնականը, տարի մը ուսուցչութիւն ըրաւ իր ծննդավայրի գիւղական դպրոցին մէջ եւ 1913-ին մեկնեցաւ Մ. Նահանգներ՝ միանալու համար տարի մը առաջ հոն պանդուխտ գացած հօրը։ Այնուհետեւ մինչեւ մահ Համաստեղ ապրեցաւ ու ստեղծագործեց Նիւ Եօրքի մէջ, որու բազմազգեան մեծ քաղաքի խայտաբղէտ ու խաժամուժ մթնոլորտը չկրցաւ կլանել հայրենի հողին ու ջուրին, հայ գիւղացիին եւ անոր պարզ ու վճիտ բարութեան պաշտամունքով եւ անմար յիշողութեամբ բաբախուն սիրտն ու միտքը Համաստեղի։
Ինչպէս որ իր մտերիմները եւ կենսագիրները կը վկայեն, նոյնինքն Նիւ Եօրքի մէջ Համաստեղ ստեղծեց իր «Հայաստան»-ը, տան պարտէզը մշակեց եւ հողագործութիւնը դարձուց կեանքի վայելքներէն մէկը։ Գտաւ նաեւ իր աշխարհայեացքն ու հայու յուզաշխարհը լիովին կիսող կեանքի ընկերը՝ Սրբուհի Համաստեղը, որուն հետ աւելի քան երեսուն տարի իրենց կեանքը լեցուցին հանրանւէր գործունէութեամբ՝ իրենց երկու դստրերուն ալ վարակելով հայաշունչ առօրեայով։
Համաստեղի գրական տունը դարձաւ Բոստոնի «Հայրենիք»-ը, որու էջերուն՝ օրաթերթ եղած ժամանակ, 1917-ին, լոյս տեսան Համաստեղի առաջին բանաստեղծութիւններն ու պատմւածքները։ Իսկ 1922-էն ետք, երբ Ռուբէն Դարբինեանի խմբագրութեամբ սկսաւ «Հայրենիք» ամսագրի հրատարակութիւնը, Համաստեղ դարձաւ անոր մնայուն աշխատակիցը՝ միաժամանակ ամենէն աւելի կարդացւող ու փնտրւած ստորագրութիւնը։
Ինչպէս որ իր գրականութեան մէջ իրաւ արժէքներու անդաւաճան փարած հեղինակը մնաց, այնպէս ալ ազգային-հանրային կեանքի մէջ, երիտասարդ իր տարիքէն, Համաստեղ եղաւ Դաշնակցութեան հաւատաւոր գործիչներէն, որ իր լայնախոհութեամբ եւ ազնւականութեամբ սիրւեցաւ ու յարգւեցաւ նաեւ հակադաշնակցական շրջանակներու կողմէ, նոյնիսկ այն տարիներուն, երբ միջկուսակցական վէճերն ու հակադրութիւնները անշնչելի դարձուցած էին հայ իրականութիւնը, յատկապէս ամերիկեան կողմն աշխարհի։
Համաստեղ անխոնջ ստեղծագործող էր եւ «Հայրենիք»-ներու թէ հայ մամուլի այլ պարբերականներու էջերուն լոյս տեսած իր գործերը աւելի քան եօթը մեծադիր հատորներ կը կազմեն։ Իր առաջին գործերը՝ «Գիւղը», «Անձրեւ»-ը եւ «Քաջն Նազար եւ 13 պատմւածքներ» հատորները 1920-ականներու վերջերուն արդէն հրատարակւած էին՝ հետագային արժանանալով մէկէ աւելի վերահրատարակութեանց։
Իր մեծագոյն երազն էր ամբողջացնել 1920-ականներուն սկսած «Սպիտակ ձիաւորը» երկհատոր վէպը, որ 1950-ականներու վերջերուն իրականութիւն դարձաւ։ Բանաստեղծական իր ժառանգութեան յիշարժան գործերը կը հանդիսանան «Այծետոմար» եւ «Աղօթարան» հատորները։ Իսկ իր կեանքի վերջալոյսին, ծննդեան 70-ամեակի յոբելեանին առիթով, Համաստեղ ամբողջացուց եւ «Համազգային»-ը լոյս ընծայեց հայ մեծ գրողին «Առաջին սէրը» վիպակը։
Պէտք է կարդալ եւ ըմբոշխնել Համաստեղի գրականութիւնը՝ լիարժէք պատկերացում կազմելու համար հայ գրականութեան այս անզուգական ասպետին արժանաւորութեան մասին։
Համաստեղի տարաբախտ վախճանը արագացաւ, երբ 1965-ի մարտին կորսնցուց իր կեանքի ընկերը՝ Սրբուհին, որուն մահւան պատճառած վիշտը ուղղակի հիւանդացուց Համաստեղի սիրտը։ Արդէն քանի մը անգամ թեթեւ ուժգնութեամբ սրտի կաթւածներ անցուցած էր այնուհետեւ, երբ յոբելինական տարւան հանդիսութիւններուն ներկայ գտնւելու համար շրջագայեցաւ տարբեր նահանգներ, մինչեւ որ նոյեմբերի 26-ին, Կալիֆորնիոյ մէջ կայացած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, բեմին վրայ իր արտասանած խօսքը չկրցաւ ամբողջացնել եւ այդպէս, յանկարծակի, վերջին հրաժեշտը տւաւ իր պաշտած ժողովուրդին։
Մեր ժողովուրդը անխառն պաշտամունքով սիրեց ու փարեցաւ Համաստեղի գրականութեան եւ հայոց անմահներու համաստեղութեան մէջ լուսաւոր աստղի անմար փայլքին արժանացուց Համաստեղի անունն ու ժառանգութիւնը։
Համաստեղ ստեղծեց Սփիւռքահայուն ոգեղէն հայրենիքը եւ, հայոց կորուսեալ դրախտին վերատիրանալու անխախտ հաւատքով, պատգամեց մեր սերունդներուն. «Արիւնով գծւած Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններէն ներս է, որ սերմնացանը բուռը կը լեցնէ՝ ցորենի սերմերը նետելու։ Մեծ համբերութիւնով եւ զոհողութիւնով աշխատանք տարւած է արդէն քարերը մաքրելու։ Մենք կը հաւատանք հողի բարութիւնով մեր ժողովուրդի խաղաղ եւ համբերատար աշխատանքին։ Ան արտը պիտի դարձնէ բերրի ու բարգաւաճ»։

Յարակից Հրապարակումներ

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

    Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

  • Անդրանիկ Խեչումեանին նւիրւած գնահատանքի միջոցառում
    Անդրանիկ Խեչումեանին նւիրւած գնահատանքի միջոցառում

    Օրերս իրանահայ թարգմանիչ, բեմադրիչ եւ մշակութային գործիչ Անդրանիկ Խեչումեանը, արտեկրում հայ գրականութեան, մշակոյթի պահպանման, զարգացման եւ հանրահռչակման գործում ունեցած աւանդի առիթով պարգեւատրւել է ՀՀ Գրողների միութեան «Կանթեղ» շքանշանով:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Ինչպէ՞ս կազդի ԼՂՀ-ի սահմանադրութեան հանրաքւէն Արցախի միջազգային ճանաչման գործընթացի վրայ:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։