Հա

Ազգային

Երեքշաբթի, 27 Դեկտեմբերի 2016 10:20

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 5 դեկտեմբերի 1921 Արշաւիր Շիրակեան ահաբեկեց Սայիդ Հալիմ փաշան. կտակն էր մեր սուրբ նահատակներուն

Դեկտեմբերի 5-ին, 95 տարի առաջ, Իտալիոյ մայրաքաղաք Հռոմի փողոցներէն մէկուն վրայ, օր-ցերեկով, հայ ժողովուրդի արդարահատոյց բազուկը արդարացի մահապատիժի ենթարկեց աւելի քան մէկուկէս միլիոն հայորդիներ ցեղասպանութեան ենթարկած թուրք պետութեան ծանրագոյն ոճիրին գլխաւոր պատասխանատուներէն՝ Իթթիհադական կառավարութեան վարչապետ Սայիդ Հալիմ Փաշան։

Ն.


Դեկտեմբերի 5-ին, 95 տարի առաջ, Իտալիոյ մայրաքաղաք Հռոմի փողոցներէն մէկուն վրայ, օր-ցերեկով, հայ ժողովուրդի արդարահատոյց բազուկը արդարացի մահապատիժի ենթարկեց աւելի քան մէկուկէս միլիոն հայորդիներ ցեղասպանութեան ենթարկած թուրք պետութեան ծանրագոյն ոճիրին գլխաւոր պատասխանատուներէն՝ Իթթիհադական կառավարութեան վարչապետ Սայիդ Հալիմ Փաշան։
Ահաբեկիչը 21 տարեկան երիտասարդ մըն էր, անունը՝ Արշաւիր Շիրակեան։
Առաջին Աշխարհամարտը դեռ չսկսած, երբ հին աշխարհը կը գալարւէր գաղթատիրութեան ճիրաններուն մէջ եւ ազգային ինքնորոշման ի խնդիր պայքարները իրարու դէմ լարած էին կայսերական ուժերն ու ժողովրդային շարժումները, Օսմանեան Թուրքիոյ պետական ղեկավարութիւնը պահը յարմար նկատեց գործադրութեան յանձնելու Հայկական Հարցէն «մէկանգամընդմիշտ ձերբազատւելու» հայասպանական ծրագիրը։
Թուրքիա պատերազմի մէջ մտաւ Գերմանիոյ կողքին եւ արեւելեան ռազմաճակատին վրայ ռուսական զօրքերուն հետ իր մղած կռիւները պատրւակելով՝ պետականօրէն գործադրեց Հայոց Ցեղասպանութիւնը։
Առաջին Աշխարհամարտին կայսերական Գերմանիան եւ Օսմանեան կայսրութիւնը չարաչար պարտութիւն կրեցին։ Իթթիհադական կառավարութիւնը տապալեցաւ եւ անոր գլխաւոր դէմքերէն ոմանք աքսորւեցան, իսկ ուրիշներ փախուստ տւին դէպի Եւրոպա եւ... Կենտրոնական Ասիա։
Յաղթական Դաշնակիցները Սուլթանին պարտադրեցին զինւորական դատարան կազմել եւ ի բացակայութեան դատել Իթթիհադական պարագլուխները։ Իրենց պատերազմական ոճիրներուն եւ յատկապէս հայ, յոյն թէ ասորի ժողովուրդներուն դէմ իրենց գործադրած բնաջնջումի յանցանքներուն համար՝ Թալէաթ եւ ընկերք դատապարտւեցան ծանրագոյն պատիժներու, որոնք սակայն մեռեալ տառ մնացին...
Ի տես այդ բոլորին, իր անկախութիւնը նւաճած եւ Հայաստանի Հանրապետութեան հիմերը ամրապնդող հայ ժողովուրդը, բնականաբար, չէր կրնար անպատիժ ձգել հայասպանութեան պատասխանատուները։ Հայ ժողովուրդի հաւաքական կամքը արտայայտելով՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը 1919-ին, Երեւանի մէջ գումարւած իր 9-րդ Ընդհանուր ժողովին, որոշեց կեանքի կոչել «Նեմեսիս» գործողութիւնը եւ անոր պատասխանատու մարմնին յանձնել հայասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուները ահաբեկելու համազգային առաքելութեան իրականացումը։
«Նեմեսիս»-ի առաքելութեան ամենէն շռնդալից դրսեւորումներէն մէկը եղաւ Իթթիհադական կառավարութեան վարչապետին՝ Սայիդ Հալիմ փաշայի ահաբեկումը, որուն իրականացումը կատարւեցաւ Արշաւիր Շիրակեանի ձեռամբ։
Հայոց Ցեղասպանութեան պատասխանատու թուրքական պետութեան ներկայացուցիչները պատուհասող դաշնակցական արդարագործներու փաղանգին հետ՝ Արշաւիր Շիրակեան հանդիսացաւ ազգային հերոսի ա՛յն իւրայատուկ դէմքը, որ իր առաքելութեան ազգային-քաղաքական ամբողջական գիտակցութեամբ եւ յանձնառութեամբ գործեց։ Եւ իր կեանքի վերջալոյսին, 1965-ին, Մեծ Եղեռնի յիսնամեակին առիթով լոյս ընծայած իր յուշերը «Կտակն էր նահատակներուն» կոչելով՝ Արշաւիր Շիրակեան հայոց սերունդներուն փոխանցեց հետագայ դարերուն արեւուն տակ խրոխտ քայլերով եւ բաց ճակատով առաջանալու անսպառ հպարտութիւնը։
Իսկ Սայիդ Հալիմ իթթիհադական պարագլուխներու ամենէն տարեց անդամն էր, նաեւ՝ ամենէն մեծահարուստը, որ ի վիճակի էր լաւագոյնս թաքցնելու իր հետքերը։ Բայց «Նեմեսիս»-ի յանդուգն հետախոյզները ի վիճակի եղան գտնելու Սայիդ Հալիմ փաշայի թաքստոցը եւ Արշաւիր Շիրակեան, 5 դեկտեմբերի 1921-ին, Հռոմի փողոցներուն վրայ գետին փռեց ցեղասպան թուրքական կառավարութեան ատենի վարչապետը։
Գործողութիւնը «մաքուր» էր եւ հայ ահաբեկիչը առանց հետք ձգելու հեռացաւ արդարահատուցման... բեմէն։
Ահա՛ ցեղասպան թուրքին ահաբեկման նկարագրականը՝ Արշաւիր Շիրակեանի բառերով, «Կտակն էր նահատակներուն» գործէն. «Սայիդ Հալիմի վերջին օրը. «1921, դեկտեմբերի 5: Առաւօտ շատ կանուխ դուրս ելայ սենեակէս: Նախորդ գիշերը մաքրած էի ատրճանակս եւ փամփուշտներն ալ համրած:
«Թարմ-թարմ ածիլւած էի եւ լոգանք մը առած, ու ամբողջ կէս սրւակ օդը քոլոնիայով մարմինս շփած էի: Ճերմակեղէններէս մինչեւ հագուստներս եւ գլխարկս, արտիստի սեւ գլխարկս, նոփզնոր. ուսանողի կամ արւեստագէտի սեւ փողկապ մը դրած էի. կարծես հարսնիքի երթայի: Վերարկուս վրաս՝ գացի փաշային դղեակին մօտերը, առանց Մ.-ին հանդիպելու: Վճռած էի այդ օրն իսկ գործը վերջացնել՝ առանց այլեւս մտածելու հետեւանքներու մասին:
«Ժամը ճիշտ 1-ին ինքնաշարժ մը կեցաւ փաշային դռան առջեւ. դուրս ելաւ Թեւֆիք Ազմին եւ պայուսակ մը թեւին տակ ներս մտաւ. քիչ վերջ փաշային հետ դուրս ելան եւ աճապարանքով մեկնեցան, շատ կարեւոր գործի մը գացող մարդոց երեւոյթով: Չմտահոգւեցայ. այնքան լաւ ուսումնասիրած էի երթեւեկները, որ վստահ էի, որ, ուր ալ ըլլար, չէր կրնար հրաժարիլ իր յետմիջօրէի պտոյտէն եւ անպայման պիտի վերադառնար: Տրամաբանօրէն, առնւազն երկու ժամ պիտի ուշանար: Փութացի Վիլլա Բորգեզէ, ուր յաճախ կառքով, երբեմն ալ քալելով կու գար ան: Նոյնիսկ, օր մը, հետապնդումիս ընթացքին տեսայ, որ թիկնապահին գնել տւաւ ափ մը խորոված շագանակ, փողոցի վրայ նստող շագանակավաճառէ մը: Ժամը 12-ին ատենները Մ. եկաւ ու հարցուց, թէ ինչո՞ւ ճաշի չէի գացած մեր ուսանողներուն ճաշարանը, ուր կէսօր եւ իրիկուն սովոր էինք հանդիպիլ:
Որովհետեւ, պատասխանեցի, վճռած եմ այսօր այս գործը գլուխ հանել, ամէն պարագայի տակ եւ ամէն գնով: Ջղայնացած էի փաշային ուշանալէն եւ քիչ մը եւս սպասեցի ու Գրիգորին ըսի.- Ես տան կողմերը կերթամ: «Այո՛»,- ըսաւ ու դուրս ելանք եւ քանի մը քայլ առի՝ դառնալու համար հանրակառքին փողոցը:
«Հասայ Վիա Նոմենտանա, ուր հանրակառքը կեցաւ. իջայ եւ քալելով մտայ Օստակիօ փողոցը: Յանկարծ դէմս ցցւեցաւ Հելենան: Ոստիկանի մը հանդիպումը այնքան չպիտի նեղէր զիս, որքան այդ սիրուն աղջկան ներկայութիւնը այդ պահուն: Ջղային վիճակի մէջ պաղ վերաբերում մը ցոյց տւի: Մտերիմներ դարձած էինք եւ աղջիկը կը զարմանար իմ անակնկալ պաղ վերաբերումէս: Տարօրինակ նայւածքով կը դիտէր, կարծես առաջին անգամ զիս տեսած ըլլար:
«Անպիտան աղջիկը կատարեալ հարցաքննութեան մը սկսած էր եւ բաժնւելու միտք չունէր: Ժամը 4-ին կը մօտենար: Փողոցին վարի կողմը նոր շէնքի մը շինութեան աշխատող բանւորները աշխատանքէ կարձակւէին եւ, սովորաբար, այդ ամայի եղող փողոցին մէջ բազմութիւն կար: Վայրկեանէ վայրկեան փաշան կրնար հասնիլ: Փողոցին խանգարիչ երթեւեկը չբաւէր կարծես, դեռ կար այս յամառ աղջիկը, որ անվերջ կը խօսէր ու կը ցրւէր ուշադրութիւնս:
«Եւ յանկարծ վերէն լսւեցաւ կառքի մը դղրդիւնը: Մէկէն մարմնէս անծանօթ սարսուռ մը անցաւ, երբ տեսայ հսկայ ձիերը, որոնց բաշերը հովէն կալեծփէին: Կառքին մէջն էր Սայիդ Հալիմ փաշան՝ իր թիկնապահին հետ: Փողոցին միւս ծայրը նայեցայ. Մ. դեռ հասած չէր: Վայրկեանապէս «ցտեսութիւն» ըսի Հելենային՝ պատւիրելով, որ շուտ ներս մտնէ, քանի որ «հայրս» կու գար...
Անմիջապէս քալեցի միւս մայթը, որպէսզի լաւագոյն դիրքով մը ահաբեկումը կատարեմ, բայց քանի մը ակնթարթ ուշացած ըլլալուս՝ քիչ մնաց ձիերու տակ մնայի. ձեռքս վերցուցի, բռունցքս ցցած, ձիերը խրտչեցան եւ ծառացան: Այդ իրարանցումին մէջ արագ ոստումով մը անցայ եւ ցատկեցի կառքին վրայ՝ կոխելով ոտնատեղին: Մէկ ձեռքով բռնեցի կառքին յենարանը, քիչ մը երերացի, բայց հաւասարակշռութիւնս կրցայ պահել: Մինչ թիկնապահը կառապանին կը նայէր ու բաներ մը կըսէր, երեւի հասկնալու համար ձիերուն խրտչիլը. Սայիդ Հալիմ փաշային աչքերը հանդիպեցան աչքերուս: «Երէն»,- ըսաւ թիկնապահին: Այս եղաւ սադրազամին վերջին բառը: Աչքերը սարսափով լեցուն էին, երբ ատրճանակիս փողը ուղղեցի աջ քունքին եւ կրակեցի: Երկրորդ փամփուշտի մը հարկ չմնաց: Խռպոտ ձայն մը եւ փաշան նստած տեղէն տապալեցաւ կառքին մէջ, գլուխը իմ կողմս, գրեթէ ոտքերուս տակ: Կառքը դեռ կարշաւէր: Թեւֆիք Ազմին, առաջին շփոթէն սթափած, ատրճանակ մը հանեց ու կը պատրաստւէր կրակել, երբ ատրճանակիս փողը անոր ալ ճակտին ուղղելով, գոռացի թուրքերէնով. «Աթ աշաղա, կեպերտիրիրըմ,- Նետէ՛ զէնքդ, կը սատկեցնեմ...
«Հնազանդեցաւ եւ ատրճանակը կառքէն դուրս նետեց, ահաբեկ դէմքով: Ատրճանակիս կոթովը այս անգամ սկսայ հարւածել կառապանին կռնակին՝ բոռալով իտալերէն. «Ասբետա, ասբետա». «Կեցի՛ր, կեցի՛ր»: Խեղճ կառապանը վախէն կը դողար եւ յուսահատական ճիչերով զիս վկայութեան կը կանչէր՝ ըսել ուզելով,- Տե՛ս, կեցնել ուզեմ, բայց ձիերը չեն կենար:
Կառապանը չյաջողեցաւ կեցնել ձիերը, որոնք վազքը շարունակեցին մինչեւ փաշային տան առջեւ եւ ինքնաբերաբար կանգ առին: Դռան առջեւ խափշիկ ծառան մեքենաբար ձեռքը ճակտին տարաւ՝ «թեմեննահ» ընելու ձեւով, բայց փաշային ինկած գլուխը տեսնելով՝ այդ դիրքին մէջ քարացած մնաց, ապշահար: Առանց կարեւորութիւն տալու ծառային՝ վար ցատկեցի կառքէն եւ ատրճանակս ցցած թեւովս լայն շարժում մը գծեցի շուրջս՝ թէ՛ սարսափ ձգելու եւ թէ՛ փախուստիս ուղղութիւնը որոշելու համար»...
Արշաւիր Շիրակեանի յանձնարարւած միակ գործը չեղաւ Իթթիհադական կառավարութեան վարչապետին ահաբեկումը։
Դաշնակցական ընտանիքի մէջ մեծցած, Մեծ Եղեռնի արհաւիրքը 15 տարեկանի իր զարհուրած աչքերով տեսած ու ապրած եւ 18 տարեկանին Դաշնակցութեան անդամագրւած գաղափարապաշտ մարտիկ էր Ա. Շիրակեան։ Երբ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը տւաւ «Նեմեսիս»-ի որոշումը եւ յատուկ պատասխանատու մարմին մը առաջացուց զայն գործադրելու համար, Շիրակեան առաջիններէն եղաւ այն երիտասարդ դաշնակցականներուն, որոնք կամաւոր ներկայացան, որպէսզի ընդգրկւին վրիժառուներու պատւին արժանի ընտրեալներու փաղանգին մէջ։ Շիրակեան վստահութիւն ներշնչող նկարագիր ունէր եւ արժանացաւ ահաբեկիչի կոչումին։
Արշաւիր Շիրակեանի ահաբեկչական մկրտութիւնը կատարւեցաւ Պոլսոյ տխրահռչակ հայ մատնիչին՝ Վահէ Իհսանի (Եսայեան) ահաբեկումով։ Հետեւեցաւ Սայիդ Հալիմ փաշայի ահաբեկումը։ Իսկ ազգային ու պատմական իր այդ պանծալի առաքելութիւնը Արշաւիր Շիրակեան աւարտեց՝ Արամ Երկանեանի հետ միասին ահաբեկելով, Բեռլինի մէջ, 1922-ին, թուրքական պետութեան ցեղասպան ղեկավարներէն Բեհաէդդին Շաքիրն ու Ջեմալ Ազմին։
Հայ նահատակներու կտակին արժանաւոր արդարահատոյց բազուկը կը հանդիսանայ Արշաւիր Շիրակեան։

Յարակից Հրապարակումներ

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Խորհրդարանը կը վստահի՞ արդեօք 12-րդ կառավարութեան կազմին:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։