Հա

Ազգային

Երկուշաբթի, 26 Դեկտեմբերի 2016 11:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մշոյ Գեղամ (Տէր-Կարապետեան) (1865-1918)

Նոյեմբերի 28-ին, ոգեկոչեցինք յիշատակն ու վաստակը հայ մտքի ու գրականութեան երախտաւոր նւիրեալներէն Մշոյ Գեղամի։
28 նոյեմբերի 1918-ին, Պոլսոյ մէջ, Առաջին Աշխարհամարտի աւարտէն քանի մը շաբաթ ետք, առյաւէտ փակւեցան անբուժելի հիւանդութեան դէմ պայքարէն յոգնաբեկ ու ցաւատանջ աչքերը հայ ազատագրական շարժման արժանաւոր մշակին՝ գաղափարի մարտիկ Գեղամ Տէր-Կարապետեանի։

Գաղափարապաշտ մտաւորականի երախտաւոր տիպարը

Ն.


Նոյեմբերի 28-ին, ոգեկոչեցինք յիշատակն ու վաստակը հայ մտքի ու գրականութեան երախտաւոր նւիրեալներէն Մշոյ Գեղամի։
28 նոյեմբերի 1918-ին, Պոլսոյ մէջ, Առաջին Աշխարհամարտի աւարտէն քանի մը շաբաթ ետք, առյաւէտ փակւեցան անբուժելի հիւանդութեան դէմ պայքարէն յոգնաբեկ ու ցաւատանջ աչքերը հայ ազատագրական շարժման արժանաւոր մշակին՝ գաղափարի մարտիկ Գեղամ Տէր-Կարապետեանի։
Եթէ 19-րդ դարավերջին թափ առած հայ ազգային-ազատագրական, յեղափոխական շարժումը կը շարունակէ մինչեւ մեր օրերը ներշնչման անսպառ աղբիւր հանդիսանալ հայոց սերունդներուն համար, բացատրութիւնը պէտք է փնտրել հայկական ազատամարտի խարոյկը վառած անզուգական սերունդին մէջ։
Անւանի եւ անանուն, մեծահռչակ ու խոնարհ հերոսներու ամբողջ փաղանգ մը ազատութեան ճանապարհին նւիրաբերած անկրկնելի այդ սերունդին արժանաւոր նախակարապետներէն է Մշոյ Գեղամ։
Ուսուցիչ եւ առաջնորդարանի քարտուղար, բանահաւաք եւ շնորհալի գրող, անվեհեր յեղափոխական եւ դաշնակցական ղեկավար գործիչ՝ Մշոյ Գեղամ աւելի քան քառորդ դար իր դրոշմը դրաւ Տարօն աշխարհի ծաւալած ազատամարտին վրայ։
Հայ ազգային շունչով մարտունակ սերունդ դաստիարակեց, օսմանեան բռնութեանց դէմ անվեհեր ծառացումի օրինակը վարակիչ դարձնող անկեղծ զինւորը եղաւ, ժողովրդային ինքնապաշտպանութեան կազմակերպման ու մարտական եւ քաղաքական հզօրացման նւիրաբերեց իր բոլոր ուժերը, իսկ 1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն մինչեւ անողոք հիւանդութեամբ 28 նոյեմբերի 1918-ի իր վախճանը՝ արժանաւորապէս ներկայացուց Տարօնի հայութիւնը եւ ընդհանրապէս արեւմտահայութիւնը, իբրեւ Օսմանեան խորհրդարանի դաշնակցական պատգամաւոր։
Տատրակ եւ Ասողիկ ծածկանուններով ծանօթ՝ Գեղամ Տէր-Կարապետեան հարազատ զաւակն էր Տարօնայ աշխարհի։ Ծնած էր 1865-ին, Մշոյ դաշտի Խէյպան գիւղը. որդին էր ամբողջ շրջանէն ներս հաւատացեալ եւ ուսումնասէր հայու համբաւ վայելող Կարապետ քահանայ Տէր-Կարապետեանի, որ եղաւ ազգային ոգի եւ գրականութեան սէր ջամբող առաջին ուսուցիչը մանուկ Գեղամին՝ ծննդավայրի ազգային վարժարանին մէջ նախակրթական ուսման շրջանին։
1876-ին Գեղամ արդէն սան էր Մշոյ Ս. Կարապետ վանքի ժառանգաւորաց վարժարանին, որ այդ տարիներուն, Խրիմեան Հայրիկի շունչին տակ, կը բոլորէր ազգային-յեղափոխական դաստիարակութեան հնոցի իր ամենէն եռուն շրջանը։ Ժառանգաւորացը աւարտելով 1883-ին, Գեղամ երկու տարի ուսանեցաւ Մուշի Միացեալ Ընկերութեան վարժարանին մէջ, ապա մեկնեցաւ Ս. Էջմիածին, ուր 1885-էն 1887 հետեւեցաւ «Գէորգեան» ճեմարանի ջամբած հայոց պատմութեան եւ գրականութեան բարձրորակ ուսման դասընթացներուն։
Գեղամ Տէր-Կարապետեան ազգային-յեղափոխական կազմաւորումով եւ գրական-իմացական լայն պաշարով զինւած 22-ամեայ երիտասարդ էր 1887-ին, երբ ուսումը աւարտած Էջմիածնէն՝ վերադարձաւ ծննդավայր։ Թէեւ քահանայ հօր ջերմ փափագն էր, որ որդին յաջորդէ իրեն եւ ստանձնէ իր ծուխին քահանայութիւնը, բայց Գեղամ արդէն կատարած էր ազգային ծառայութեան իր ասպարէզին ընտրութիւնը՝ նւիրւելով կրթական եւ հասարակական ծառայութեան, ի սպաս հայոց նորահաս սերունդներու հոգե-մտաւոր լուսաւորութեան եւ յեղափոխական ինքնակազմակերպման։
1888-ին ան հաստատւեցաւ Մուշ, որ առաջնորդանիստ քաղաք էր։ Գեղամ Տէր-Կարապետեանի վստահւեցաւ առաջնորդարանի քարտուղարութիւնը, որ երիտասարդ յեղափոխականին առջեւ լայն ասպարէզ բացաւ թէ՛ սեփական ժողովուրդի տարբեր շերտերուն, թէ՛ թուրք եւ օտար պաշտօնական շրջանակներու հետ մօտէն շփւելու եւ ազգային-հասարակական աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալելու։
Հազիւ տարի մը ետք, 1889-ին, պատահեցաւ Գիւլիզարի առեւանգման աղմկայարոյց գայթակղութիւնը, որ ոչ միայն ցնցեց ողջ հայութիւնը՝ լայն արձագանգ գտնելով նաեւ եւրոպական մամուլին մէջ, այլեւ դարձակէտ մը եղաւ նոյնինքն Գեղամի կեանքին մէջ։
Գիւլիզար դեռատի դուստրն էր Մշոյ Դաշտի Ղարս գիւղի բնակիչներէն Մերոյի։ Աւազակաբարոյ քիւրտ աշիրաթապետ Մուսա բէկ առեւանգած էր դեռահաս հայուհին։ Նախ Տարօն աշխարհի ողջ հայութիւնը, ապա մինչեւ Պոլիս եւ Կովկաս տարածւած մեր ժողովուրդը մէկ մարդու պէս ծառացաւ Գիւլիզարի առեւանգման յանցագործութեան դէմ՝ պահանջելով հայուհիին վերադարձը իր հարազատներուն եւ յանցագործ Մուսա բէկի դատապարտումն ու պատժումը։
Գայթակղութիւնը լայն արձագանգ գտաւ եւրոպական մամուլի էջերուն եւ ամէն կողմէ ճնշումը սաստկացաւ Համիդեան բռնատիրութեան վրայ, որպէսզի վերջ դրւի համատարած օրինախախտումներուն եւ անպատժելիութեան։ Ճնշումին տակ, Սուլթանը ձերբակալել տւաւ յանցագործ Մուսա բէկը, որ նախ Գիւլիզարը վերադարձուց իր հարազատներուն, ապա՝ տարւեցաւ Պոլիս եւ արժանացաւ խիստ դատավարութեան։
Մշոյ առաջնորդարանին կողմէ Պոլիս ղրկւեցան Մշոյ դաշտի յիսուն գիւղապետներ՝ առաջնորդարանի քարտուղար Գեղամ Տէր-Կարապետեանի գլխաւորութեամբ, որպէսզի իրենց վկայութիւններով սատարեն արդար դատավարութեան մը կայացումին։ Մուսա բէկ մեղադրւեցաւ եւ դատապարտւեցաւ բանտարկութեան։
Գեղամ Տէր-Կարապետեան յաղթական վերադարձաւ Մուշ։ Երիտասարդ գործիչին հեղինակութիւնը բարձրացած էր մեր ժողովուրդի աչքին։ Առաջնորդարանի քարտուղարը դարձաւ պահապանն ու պաշտպանը այն բոլոր հայորդիներուն, որոնք թուրքական եւ քրդական հարստահարումներու կամ օրինազանցութեանց դէմ բողոքելու համար կը դիմէին առաջնորդարան՝ յատկապէս քարտուղար Գեղամ Տէր-Կարապետեանին վստահելով իրենց ոտնակոխւած իրաւունքներուն վերականգնումը։ Միաժամանակ՝ սիրոյ կապ մը ստեղծւած էր Գեղամի եւ Գիւլիզարի միջեւ, ինչ որ 1892-ին պսակւեցաւ երիտասարդ զոյգին ամուսնութեամբ։
1890-ականներու սկզբնաւորութեան, յեղափոխական շարժումը վարակած էր ողջ հայութեան նորահաս սերունդները, որոնք Արաբոյի նման առաջին հայ ֆեդայիներու հերոսական ըմբոստացումը ներշնչման աղբիւր եւ օրինակելի վարքագիծ դարձուցած էին։ Քրդական եւ թուրքական շահատակութիւններն ու խժդժութիւնները սեփական ուժերով սանձելու ոգեւորութիւնը վարակած էր բոլորը։
Գեղամ Տէր-Կարապետեան դարձաւ առաջամարտիկներէն մէկը Խրիմեան Հայրիկի շունչով թրծւած յեղափոխական հայորդիներուն, ինչպիսիք էին Մարգար վարժապետ ու Ներսէս վարդապետ Ղարախանեան, որոնք իրարու ձեռք երկարեցին եւ միասնաբար լծւեցան ապստամբական շարժումը միաւորելու աշխատանքին։ Հայ ազգային-յեղափոխական երեք կուսակցութիւններն ալ կազմւած էին արդէն։ Գեղամ Տէր-Կարապտեան, Մարգար վարժապետ եւ Ներսէս Ղարախանեան վարդապետ մօտեցան Դաշնակցութեան եւ անոր դրօշին տակ թափ տւին իրենց յեղափոխական-կազմակերպչական աշխատանքներուն։
1894-ին, սակայն, Համիդեան կոտորածները սկսան եւ Սուլթանը բանտերէն ազատ արձակեց թուրք թէ քուրդ յանցագործ պատասխանատուները՝ անոնց հակահայ մոլուցքը առաւելագոյն չափով հրահրելու։ Այդ չարագործներէն մէկը Մուսա բէկն էր, որ հակահայ «վրէժխնդրութեան» իր թոյնը թափելու ազատ ասպարէզ գտաւ։ Մուսա բէկ փորձեց նաեւ առիթէն օգտւիլ եւ անձնական «հաշւեյարդար» կատարել Գեղամ Տէր-Կարապետեանի հետ... Այդ նկատառումով ու ընկերներուն յորդորներուն անսալով՝ Գեղամ առժամապէս հեռացաւ Մուշէն եւ երկու տարի մնաց Տիգրանակերտ, ստանձնելով քարտուղարութիւնը տեղւոյն առաջնորդարանին։
Մուշէն հեռու մնալը արգելք չեղաւ, որպէսզի Գեղամ աւելի աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալէ՝ թէ՛ Համիդեան կոտորածներուն մասին իրազեկի թղթակցութիւններ ուղարկելով ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ին, թէ՛ իր հաւաքած տւեալներով մասնակից դառնալով եւրոպական տէրութեանց ուղղւած պաշտօնական տեղեկագիրներու պատրաստութեան, հայ ժողովուրդին դէմ գործադրւած սուլթանական խժդժութեանց մասին։
Գեղամ Տէր-Կարապետեան 1896-ին վերադարձաւ Մուշ, ուր վերստին ստանձնեց առաջնորդարանի քարտուղարութիւնը, միաժամանակ ուսուցչութիւն ընելով քաղաքի «Մխիթարեան»-ներու վարժարանին մէջ։ Սկսաւ Մշոյ Գեղամի յեղափոխական գործունէութեան կարեւորագոյն շրջանը, որ երկարեցաւ մինչեւ 1908-ի Սահմանադրութեան հռչակումը։
Աւելի քան 12 տարի, Մշոյ Գեղամ մնայուն կերպով ընտրւեցաւ ՀՅԴ Դուրան-բարձրաւանդակի Կ. կոմիտէի անդամ եւ սերտ գործակիցը դարձաւ Հրայր-Դժոխքի ու Գէորգ Չաւուշի, միասնաբար ամուր հիմերու վրայ դնելով կազմակերպումը Տարօնի հայութեան ինքնապաշտպանութեան գործին։ Իր պատրաստութեամբ եւ ազգային-հասարակական հեղինակութեամբ, Մշոյ Գեղամ գլխաւոր պատասխանատուն դարձաւ մէկ կողմէ Տարօնի հայութեան կրթական-հասարակական կազմակերպումին, իսկ միւս կողմէ՝ ՀՅԴ քաղաքական-յարաբերական աշխատանքներուն, Երկրի մէջ տիրող յանցագործութեանց եւ ամենաթողութեան վիճակին դէմ հայութեան բողոքը ղեկավարելով։
Առաջին ուղղութեամբ՝ մեծ եղաւ Մշոյ Գեղամի ներդրումը Տարօնի շրջանի գիւղերը ազգային վարժարաններով օժտելու գործին մէջ։ Իսկ երկրորդ մարզի պարագային, առաւելաբար իր ջանքերուն շնորհիւ եւրոպական տէրութիւնները շարունակական տեղեկագիրներով իրազեկ պահւեցան Համիդեան սանձարձակութեանց մասին։ Թէ՛ 1904-ի եւ թէ 1907-ի Սասնոյ ապստամբութեանց ժամանակ, Մշոյ Գեղամի գործունէութիւնը այս վերջին առումով մեծապէս վճռորոշ կարեւորութիւն ունեցաւ։
Իր այս ծառայութեանց վրայ հիմնւելով էր, որ 1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Գեղամ Տէր-Կարապետեան Օսմանեան խորհրդարանի պատգամաւոր առաջադրւեցաւ Դաշնակցութեան կողմէ, լայն ժողովրդականութեամբ յաղթեց ընտրութիւններուն եւ Երկրի հայութեան ազգային ու մանաւանդ հողային իրաւունքներուն քաջարի պաշտպանը հանդիսացաւ խորհրդարանէն ներս։ 1911-ին նաեւ գրքոյկ մը հրատարակեց հողային հարցի։
Յեղափոխական-քաղաքական թէ ազգային-հասարակական եռուն իր գործունէութեան զուգահեռ, Մշոյ Գեղամ շարունակ ստեղծագործեց գրական-գեղարւեստական թէ բանահաւաքման ու բանասիրութեան բնագաւառներէն ներս։
Մշոյ Ս. Կարապետ վանքին մէջ աշակերտած էր Գարեգին եպիսկոպոս Սրւանձտեանցի, նաեւ՝ գրական իր կեանքի ընթացքին հաւատարիմ շարունակողը եղաւ իր ուսուցչին։ Մեր ժողովուրդին բանաւոր ժառանգութիւնը կորուստէ փրկելու օրհնաբեր կիրքը միշտ աշխոյժ պահեց զինք, հաւաքեց եւ գրի առաւ մեր ժողովուրդին բանաւոր պահպանած գրական գանձերը։ Նաեւ անխոնջ ուսումնասիրողը եղաւ մեր մշակութային հարստութեան եւ ատենի հայ մամուլի էջերուն բազում են իր ստորագրութեամբ լոյս տեսած յօդւածներն ու աշխատասիրութիւնները հայ ժողովուրդի դարաւոր ժառանգութեան մասին։
Գեղամ Տէր-Կարապետեան իր ստեղծագործական թէ յեղափոխական կեանքի ամենէն բեղուն շրջանին կը գտնւէր, երբ անողոք հիւծախտը մարմնապէս հարւածեց հայ ժողովուրդի երախտաշատ այս ծնունդին։ Հիւծախտը հանրային կեանքէ հեռացուցած էր արդէն Մշոյ Գեղամին, 1915-ին, երբ պայթեցաւ Առաջին Աշխարհամարտը եւ երբ թուրքական պետութիւնը ի գործ դրաւ հայ ժողովուրդի բնաջնջման կանխամտածւած ցեղասպանական ոճիրը։ Մշոյ Գեղամ չկար Ապրիլ 24-ին ձերբակալւած եւ արագօրէն սպանւած մեր նահատակ մտաւորականութեան շարքին։ Հիւանդութեան պատճառով իբր թէ... խնայեցին զինք։
Արհաւիրքի օրերուն, մահամերձի իր սնարին մէջ, սկսաւ գրել «Ապրիլեան կոտորածը» խորագրով իր աշխատութիւնը, բայց մահը թոյլ չտւաւ, որ ամբողջացնէ զայն։
28 նոյեմբերի 1918-ին ընդմիշտ փակւեցան աչքերը գաղափարի օրինակելի մարտիկ Մշոյ Գեղամի։

Յարակից Հրապարակումներ

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Սարգսեան-Ալիեւ վերջին հանդիպման արդիւնքում կը գրանցւի՞ արդեօք առաջընթաց ԼՂ հակամարտութեան կարգաւորման գործում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։