Հա

Քաղաքական

18/10/2017 - 13:40

Իրանցի փորձագէտ. «Ադրբեջանը նախկինում բանաստեղծներ ու գրողներ էր փորձում գողանալ, հիմա՝ երկրներ»

Վերջերս Արցախ էր այցելել Հարաւային Կովկասի պատմութեան ուսումնասիրող-հետազօտող, իրանցի Սալար Սէյֆօլդինին: Ներկայացնում ենք «Ապառաժ»-ի բացառիկ հարցազրոյցը իրանցի հետազօտողի հետ:

«alikonline.ir» - Վերջերս Արցախ էր այցելել Հարաւային Կովկասի պատմութեան ուսումնասիրող-հետազօտող, իրանցի Սալար Սէյֆօլդինին: Ներկայացնում ենք «Ապառաժ»-ի բացառիկ հարցազրոյցը իրանցի հետազօտողի հետ:

 

- Պարոն Սէյֆօլդինի, նախ՝ շնորհակալութիւն հարցազրույցի հրաւէրն ընդունելու համար: Կը խնդրէի ներկայացնել Արցախ Ձեր այցելութեան նպատակը:

- Շնորհակալ եմ հրաւէրի համար: Ես ուսումնասիրութիւններ եմ կատարում Կովկասի, Թուրքիայի եւ Իրանի ներքին խնդիրների վերաբերեալ: Ներկայումս Արցախում եմ, որպէսզի իմ համալսարանական աշխատութեան համար տեղում ուսումնասիրութիւններ կատարեմ: Հիմա իմ ուսումնասիրութիւնների նիւթն է Իրանի դերակատարութիւնը Կովկասում, իսկ աւելի կոնկրետ՝ Արցախեան խնդրում:

 

- Առաջին անգա՞մ էք միջազգայնօրէն չճանաչւած երկրում, եւ արդեօ՞ք Ձեզ ապահով էք զգում Արցախում:

- Ես տարբեր երկրներ եմ այցելել, եւ առաջին անգամ եմ Հայաստանում եւ Արցախում: Երեւանում եւ Ստեփանակերտում անչափ ապահով եմ զգում: Կարծում եմ, որ բացի նրանից, որ արտաքին վտանգ չի սպառնում, ներքին իմաստով էլ ապահովութիւնը շատ լաւ մակարդակի վրայ է:

Առաջին անգամ է, որ միջազգային մակարդակով չճանաչւած երկրում եմ: Այլ երկրների հետ յարաբերութիւններում է ճշտւում որեւէ երկրի ճանաչւած կամ չճանաչւած լինելը: Բայց առօրեայ կեանքում որեւէ բան չի զգացւում, որովհետեւ առկայ է երկրի կառավարման համակարգ, պետական սահմաններ, որոնք էլ հսկւում են համապատասխան միջոցներով:

 

- Արցախ այցելած օտարերկրեայ քաղաքացիները յաճախ յայտնւում են Ադրբեջանի սեւ ցուցակում. մտավախութիւն չկա՞յ այդ առումով:

- Ադրբեջանի սեւ ցուցակը գնալով ճոխանում է, աւելի շատ մարդիկ են ընդգրկւում, բայց ես կարեւորութիւն չեմ տալիս դրան: Այդ օրէնքով Ադրբեջանը կարող է միայն իր քաղաքացիներին թելադրել՝ որեւէ երկիր գնալ կամ չգնալ, բայց ես Իրանի քաղաքացի եմ եւ, բնականաբար, Ադրբեջանի օրէնքներն իմ դէպքում չեն գործում:

 

- Արցախեան խնդրի առնչութեամբ Իրանը միշտ հաւասարակշիռ քաղաքականութիւն է վարում: Ինչպէ՞ս է դա յաջողւում Իրանին՝ հաշւի առնելով այն հանգամանքը, որ Իրանում ապրում են 20 մլն.-ից աւելի ազերիախօսներ:

- Սա քաղաքական աւանդոյթ է, որը գալիս է դեռեւս Ղաջարների ժամանակներից: 1905-1907 թթ. Կովկասում թաթարների եւ հայերի միջեւ ընդհարումների ժամանակ, երբ բախումներ եղան Բաքւում, Նախիջեւանում եւ Երեւանում, թաթար ծայրայեղականները փորձում էին այդ խռովութիւնները հրահրել նաեւ Իրանում: Թաթարները ներկայացուցիչներ ուղարկեցին Իրան՝ փորձելով Համադան, Զանջան եւ Թաւրիզ քաղաքներում եւս սադրանքներ հրահրել: Նոյնիսկ Թաւրիզ քաղաքում խմբեր էին հաւաքագրել, որոնք արդէն պատրաստ էին հայկական թաղամասերում կոտորածներ իրագործել: Սակայն Թաւրիզի հոգեւոր առաջնորդին՝ իմամին, յաջողւել է նրանց հանդարտեցնել: Այն ժամանակ շահը Իրանում չէր, եւ Եւրոպայից հեռագիր է ուղարկում՝ յորդորելով ամէն կերպ թոյլ չտալ, որպէսզի այդ սադրանքը Իրանի սահմաններից ներս մտնի:

1917-18 թթ. եւս նմանօրինակ դէպքեր հրահրւեցին: Իրանի իշխանութիւնները ամէն ինչ արեցին, որպէսզի հայերին վտանգ չսպառնայ: Ադրբեջանցիները պատւիրակներ են ուղարկում դեմոկրատական կուսակցութեան ղեկավար Շէյխ Մուհամմադ Խիաբանիի մօտ, ովքեր առաջարկում են համատեղ ուժերով ճնշել հայերին: Շէյխ Մուհամմադ Խիաբանին մերժում է առաջարկը եւ շեշտում՝ եթէ դուք իսկական մուսուլմաններ էք, երբեք չէք ցանկանայ վրէժխնդիր լինել, մարդկանց սպանել:

Այս դէպքերը պատմեցի նրա համար, որպէսզի Ձեր ուշադրութիւնը հրաւիրեմ Իրանում առկայ այդ աւանդոյթների վրայ: Իրանը Արցախի հակամարտութեան երկու կողմերին որպէս իր եղբայրների է վերաբերում: Կովկասը պատկանում էր Իրանին, եւ Ռուսաստանը Իրանից խլել է այս տարածքը: Իրանը միշտ սրտացաւութիւն է ցուցաբերել եւ խաղաղութեան կողմնակից է: Կարծում եմ, որ Ռուսաստանի քաղաքականութեան պատճառով է այս հակամարտութիւնը տեղի ունենում:

1988-94 թթ. պատերազմի տարիներին Իրանը փորձեց հակամարտութեան նկատմամբ իր աւանդական մօտեցումը պահպանել: Առաջին ամիսներից Իրանը միջամտեց փոխըմբռնման մթնոլորտ ստեղծելու համար: Լաչինի «գրաւման» օրերին Իրանը Թեհրան էր հրաւիրել Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահներին խաղաղութեան համաձայնագիր ստորագրելու համար, որը յայտնի է որպէս Թեհրանի խաղաղութեան համաձայնագիր: Իրանի բանակցութիւններն այդպէս էլ արդիւնքի չհասան: Իրանը հնարաւորինս փորձել է անկողմնակալ օգնութիւն ցուցաբերել հակամարտող երկու կողմերին էլ: Օրինակներից մէկն էլ այն է, որ Ղարաբաղից դէպի Իրան փախած ազերիները Իրանի տարածքում շուրջ 6-7 ամիս ստացան մարդասիրական օգնութիւն, որից յետոյ տեղափոխւեցին Ադրբեջան: Այս բարեգործութիւնների պատասխանը, իհարկէ, ստացանք Բաքւի կողմից երախտամոռութեամբ, Իրանի դէմ քաղաքական քայլերի կիրառմամբ:

 

- Իրանը եւ Արցախը բաւականին մեծ ընդհանուր սահման ունեն: Ինչպէ՞ս էք գնահատում ուղղակի տնտեսական եւ քաղաքական համագործակցութեան հնարաւորութիւնը:

- Իրանի հետ Արցախի սահմանը շատ կարեւոր է մեզ համար: Իրանի եւ Հայաստանի սահմանային գիծը 35 կմ. է, իսկ Արցախի հետ՝ 135 կմ.: Հետագայ համագործակցութեան հարցին քաղաքագէտները պէտք է պատասխանեն: Բայց այն մեծամասամբ կախւած է հակամարտութեան հանգուցալուծումից եւ կայուն խաղաղութիւնից: Այժմ տարածաշրջանը ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղութիւն իրավիճակում է, եւ Արցախի ճանաչումն այն հիմնական խնդիրն է, որի հետեւանքով որեւէ իրաւական հիմք չկայ յարաբերութիւններ հաստատելու համար: Այնպէս է ստացւել, որ Արցախի հետ 135 կմ. սահման ունենք, որը մի մեծ դարպաս է դէպի Կովկաս եւ չենք կարող այդ դարպասից օգտւել: Դեռ չգիտենք՝ խաղաղութեան պայմանագիր ստորագրելուց յետոյ սահմանամերձ տարածքների վիճակն ինչ է լինելու: Կարեւոր է, որ վերջնական խաղաղութեան պայմանագրի մէջ Իրանը եւ Ղարաբաղն ունենան ընդհանուր, թէկուզ փոքր սահման:

 

- Դուք այցելել էք նաեւ իրանական մշակոյթ ներկայացնող կառույցներ: Ի՞նչ տպաւորութիւններ ստացաք տեսածից:

- Իրանական հին գրքերում խօսւում է «Իրանւիչ» կոչւող սուրբ տարածքի մասին, որտեղ ոչ հիւանդութիւն կայ, ոչ էլ որեւէ բացասական բան: Ուսումնասիրելով իսլամական 3-4-րդ դարերի պատմութիւնը, Սասանեան գրականութեան մէջ հանդիպել եմ, որ Ղարաբաղը հէնց այդ Իրանւիչն է: Իրանւիչը սուրբ տարածք էր համարւում Զրադաշտների սուրբ գրքի՝ Աւեստայի, նաեւ պահլաւերէն կրօնական տեքստերում: Որոշ իրանագէտների կարծիքով՝ Իրանւիչը Ղարաբաղում է գտնւում: Իհարկէ, Իրանւիչի գտնւելու վայրի մասին այլ տեսակէտներ եւս կան: Սակայն դա ցոյց է տալիս, թէ այս տարածաշրջանը որքան կարեւոր էր Իրանի եւ իրանական մշակոյթի համար: Մենք այսօր այցելեցինք Ակնայում գտնւող իրանական մզկիթը: Ես այնտեղ ցուցատախտակի վրայ կարդացի, որ պետական պաշտպանութեան ներքոյ է գտնււմ մզկիթը: Ճիշտ է, այն փակ է, բայց կառոյցը կայ, պահպանւել են նրա ճարտարապետութիւնը, մինարեթները, սալիկապատումը: Կարծում եմ, եթէ այդ տարածքը պատերազմական շրջան չլինէր, հեշտութեամբ կարելի էր մզկիթը վերակառուցել եւ թանգարանի վերածել, ինչպէս արւում է Շուշիի մզկիթի դէպքում: Շուշիի մզկիթի եւ նրա շրջակայքում գտնւող գերեզմանաքարերի գրութիւնները պարսկերէն կամ արաբերէն են, որոնք շատ լաւ են պահպանւած: Սա վկայում է, որ իրանական մշակոյթն այստեղ առկայ է եւ պահպանւում է: Բնականաբար, իրանցիներն այս մօտեցումը համարում են հայերի բարի կամքի դրսեւորում: Հաւանաբար, եթէ այս տարածաշրջանը գտնւէր Ադրբեջանի վերահսկողութեան տակ, այդ մզկիթները կը ներկայացնեին որպէս թուրանական մշակութային արժէքներ: Պարսկերէն արձանագրութիւնները կը վերացնէին եւ ազերիական արձանագրութիւններ կը տեղադրէին: Ադրբեջանը նախկինում բանաստեղծներ ու գրողներ էր գողանում եւ փորձում սեփականացնել, հիմա էլ՝ երկրներ ու թագաւորութիւններ: Նրանք պարսկական Սեֆեաների, Աւշարների, Ղաջարների դինաստիաների մասին պատմութիւններ են հորինում, փորձում իւրացնել:

Հարցազրոյցը՝ ՏԱԹԵՒԻԿ ԱՂԱՋԱՆԵԱՆԻ

Յարակից լուրեր

  • Արցախի ի նպաստ յաղթանակ մը
    Արցախի ի նպաստ յաղթանակ մը

    Միացեալ Նահանգներու Ներկայացուցչական տունը հինգշաբթի, 11 յուլիսին որդեգրեց բանաձեւ մը, որ ամերիկեան կառավարութեան կ՛արգիլէ Ատրպէյճանին ծախել այնպիսի զէնքներ, որոնք կրնան գործածուիլ Ստեփանակերտի օդակայանը օգտագործող օդանաւերու դէմ։ Ատրպէյճանի այս սպառնալիքին եւ անոր յաճախակի գործադրութեան հետեւանքով, Արցախի մայրաքաղաքին օդակայանը անդամալոյծ կը մնայ տասնամեակներէ ի վեր։

  • Արցախի մէջ հիմնուեցաւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի 111-րդ մասնաճիւղը
    Արցախի մէջ հիմնուեցաւ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի 111-րդ մասնաճիւղը

    Հ.Մ.Ը.Մ.-ի երկրորդ հարիւրամեակի ծրագիրներուն առաջնահերթութիւնը Արցախի մէջ Հ.Մ.Ը.Մ.-ի մասնաճիւղ հիմնելու անհրաժեշտութիւնն էր։

  • Ծաւալւած գործընթացն իր մէջ պարունակում է լուրջ վտանգներ
    Ծաւալւած գործընթացն իր մէջ պարունակում է լուրջ վտանգներ

    Սամուէլ Բաբայեանը եւ նրա թիմակիցները փորձում են մեր հանրութեանը մոլորութեան տանելով եւ զգացական թելերի վրայ խաղալու քայլերով բացատրել, որ իբր այս գործընթացով Արցախը վերջնականորեն կը միաւորւի մայր Հայաստանին:

  • «Դաշնակցութիւն» խմբակցութիւնը հանդիպել է Արարատ Դանիէլեանին
    «Դաշնակցութիւն» խմբակցութիւնը հանդիպել է Արարատ Դանիէլեանին

    Երէկ՝ յուլիսի 12-ին, ԱՀ Ազգային ժողովի «Դաշնակցութիւն» խմբակցութեան պատգամաւորները հանդիպել են ԱՀ արդարադատութեան նախարար Արարատ Դանիէլեանի հետ՝ մանրամասն քննարկելու առաջին ընթերցմամբ ընդունւած ԱՀ Ընտրական օրէնսգրքի եւ Կուսակցութիւնների մասին օրէնքի նախագծերը, բանաւոր ներկայացնելու խմբակցութեան առաջարկութիւնները եւ մտքեր փոխանակելու մի շարք այլ հարցերի շուրջ:

  • Տակից ռազմատենչութիւնը խրախուսելով՝ առերես խաղաղութեա՞ն են պատրաստում
    Տակից ռազմատենչութիւնը խրախուսելով՝ առերես խաղաղութեա՞ն են պատրաստում

    Եւրոպական խորհրդի նախագահ Դոնալդ Տուսկի տարածաշրջանային այցի ընթացքում, ինչ խօսք, չէր կարող շրջանցւել Արցախի հիմնախնդրի թեման: Այն, բնականաբար, շօշափւեց: Արտաքուստ, թւում է, որ ե՛ւ Բաքւում, ե՛ւ Երեւանում Դոնալդ Տուսկը նոյնական կամ գրեթէ նոյնական յայտարարութիւններ արեց: Բայց այդպէ՞ս է արդեօք:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։