Հա

Քաղաքական

09/11/2016 - 11:40

Փակուղիի խորութեան անհամապատասխան «Փակուղի»-ն

Սփիւռքը տարողունակ է. նաեւ՝ յարափոփոխ, երբեմն կենսունակ՝ ըստ վայրի, երբեմն ալ՝ անյոյս ու խորտակւող: Բայց միշտ ուժական (dynamic) ու երբե՛ք «սթաթիք»: Ներկայ Սփիւռքը նախ բռնագաղթի, ապա արտագաղթի հետեւանք է:

ՎԱՉԷ ԲՐՈՒՏԵԱՆ

 

Սփիւռքը տարողունակ է. նաեւ՝ յարափոփոխ, երբեմն կենսունակ՝ ըստ վայրի, երբեմն ալ՝ անյոյս ու խորտակւող: Բայց միշտ ուժական (dynamic) ու երբե՛ք «սթաթիք»: Ներկայ Սփիւռքը նախ բռնագաղթի, ապա արտագաղթի հետեւանք է:
Դասական, յետեղեռնեան Սփիւռքը իր հայրենիքէն զրկւած հայ մարդը դրաւ պարտադրանքներու տակ: Առաջնահերթութեան կարգով, այս Սփիւռքին մէջ «հայ մնալ»-ն էր հիմնականը, որ պարտադրանքի հանգամանքէն անդին անցնելով, յանգեցաւ ներքին պաշտպանական համակարգի ստեղծումին: Պաշտպանական համակարգ՝ թէ՛ անհատական հոգեբանութեան, եւ թէ՛ ղեկավարման ու կազմակերպչական իմաստներով:
Պարզ խօսքով, Սփիւռքի մէջ ծնած հայը, իր գիտակցական կեանքի առաջին իսկ օրէն, ինքզինք գտաւ ինքնութեան պահպանումի պայքարի մը մէջ, որ իրականութեան մէջ զսպանակ հանդիսացաւ իր տոկունութեան: Սփիւռքը «տոկուն» պահելու այս մտածողութիւնն էր, որ առաւելագոյն չափով նպաստեց յատկապէս համախումբ համայնքներու կենսունակութեան: Սփիւռքածին հայը ունի այն գիտակցութիւնը, որ ինք ունի պարտաւորութիւններ, որոնք, բնականաբար, չունի իր արաբ, ֆրանսիացի կամ ամերիկացի դրացին: Ատոր համար, ան օրական քանի մը տասնեակ մղոն կը քշէ իր զաւակը հայկական դպրոց տանիլ- բերելու, նիւթական հսկայական զոհողութիւններ յանձն կառնէ այդ նպատակին համար (երբեմն տունի մը մուրհակին չափ ամսական գումար վճարելով). այդ չի բաւեր՝ շաբաթավերջերը կամ հանգիստի օրերը կը զոհէ երեխան հայկական միջավայրի մէջ պահելու համար (մարզական, արւեստի կամ այլ միութիւններու գործունէութեանց ճամբով). երեխան տանիլ- բերելով… ժողովրդական լեզւով՝ ձրի «շոֆերութիւն» ալ կընէ…
Մինչդեռ Հայաստան ծնած հայուն համար, անհեթեթ հարցադրում է «հայ մնալու» գաղափարը: Երեւան կամ Սիսիան ծնած հայ երեխան կը յաճախէ թաղին դպրոցը (որ ի դէպ… հայկական է), կը յարաբերի իր թաղի ընկերներուն հետ (որոնք բնականաբար հայ են) եւ այսպէս շարունակ: «Հայ մնալ»-ու խնդիր չի դիմագրաւեր հայաստանածին հայը, որովհետեւ ան հասակ կառնէ սեփական երկրին մէջ եւ հետեւաբար, պաշտպանական համակարգ ստեղծելու կարիքը չի զգար ան: «Պաշտպանւիլ» որմէ՞: Հայաստանի մէջ… ձուլումի վտա՞նգ: Անհեթեթութիւն է գաղափարն իսկ, չէ՞: Մեծ գիւտ մը չէ մեր ըսածը:
Խնդիրը հիմնովին կը փոխւի, երբ այս պաշտպանական համակարգէն, բնականաբար, զուրկ հայը կը հասնի օտար երկիր մը, այս պարագային՝ «գրին քարտ շահած Լեւոնը, Յարութիւն Խաչատրեանի «Փակուղի» վաւերագրական ժապաւէնին հիմնական կերպար-օրինակը:
Անմիջապէս ըսեմ, որ այս յօդւածագիրը թատերական կամ ֆիլմարւեստի մասնագէտ չէ: Այլ՝ միջին հանդիսատես մը: Այնպէս որ, հոս ըսւելիքները աւելի յղացքային ու խորքային երեւոյթներուն կառնչւին, քան, ըսենք զուտ ֆիլմարւեստի: Չեմ համարձակիր ժապաւէնի քննադատի գլխարկ դնել: Ֆիլմարւեստի իմաստով, ներկայ հայկական իրականութեան մէջ (Հայաստան թէ արտասահման) ՄԻԱԿ քննադատը, որ տեսած եմ, լիբանահայ Հրաչ Պարսումեանն է: Այնպէս որ, ես ո՜ւր, Հրաչ Պարսումեանը ուր: Բայց, ինչպէս ըսինք, խորքային խնդիրներ կան հոս, որոնց պէտք է անդրադառնալ բաց մտքով ու աչքերով, որովհետեւ համահայկական հնչեղութիւն ունին եւ ճիշտ ա՛յս անկիւնն է, որ կը հետաքրքրէ այս յօդւածագիրը:
Յ. Խաչատրեանի ժապաւէնին տեսախցիկը, նոյն Լեւոնի անձնական կեանքին ոսպնեակով, պաստառ կը հանէ անոր հայու կերպարին խորտակումը: 96 վայրկեան (կամ րոպէ, նայած…) տեւած ժապաւէնը կը փորձէ հանդիսատեսին ներկայացնել արտագաղթին վտանգը, մնալով սակայն զուտ անձնական ու շատ նեղլիկ պատուհանի մը մէջ:
Շատ նեղլիկ, որովհետեւ ժապաւէնը զուրկ է մեր կողմէ վերը նշւած այդ ընդարձակ համայնապատկերէն, որ ըստ մեզի, անհրաժեշտ ենթահողը պէտք է ըլլայ նմանօրինակ որեւէ քննարկումի, վաւերագրական ժապաւէն ըլլայ ատիկա, գեղարւեստական գործ, թէ բանաւոր կամ մամուլի քննարկում:
Փոքր սրահի մը մէջ կազմակերպւած այս ցուցադրութեան «բախտի բերմամբ կամ պատահմամբ» ներկայ եղանք քանի մը օր առաջ, Գլենդէլի մէջ:
Ժապաւէնը չունէր «պատմող», առաջնորդող (narrator): Միակ խօսողը, պատմողը, Լեւոնը ինքն էր, որ ինչպէս ըսինք, մօտաւորապէս քսան քանի մը տարի առաջ «գրին քարտ»-ով («շահելով»… ինչպէս ինք կըսէ) կը հասնի Լոս Անջելէս: Կը հետեւին տեղական կեանքի դաժանութիւնները՝ լեզւի դժւարութիւն, ապրուստ հոգալու պարտադրանքներ՝ իրենց բոլոր բաղադրիչներով: Ասոնց վրայ կաւելնան իր նոր բնակած երկրի հասարակական յոռի բարքերը, խաբեբայութիւն (ո՞ր երկրին կամ հասարակութեան մէջ չկան), համակարգին կողմէ անհատին շահագործումը՝ մինչեւ վերջին կաթիլը (վայրագ դրամատիրական երկրի մը ընթացիկ յատկանիշ) եւ այլն:
Յատկանշական եւ յաջողած տեսարան էր (մօտաւորապէս 20-րդ վայրկեանին) Լեւոնի եւ բեմադրիչ Յ. Խաչատրեանի մտերմիկ զրոյցը, Լեւոնի աշխատանոցի փչացած ինքնաշարժներով լեցուն (ուրիշ «սիմբոլիզմ» մը) նրբանցքներուն մէջ: Լեւոնը «գրին քարտ»-ը «շահած» էր, սակայն իրականութեան մէջ իր «շահածը» իր իսկ խորտակումին վաւերաթուղթն էր… Այս էր ժապաւէնին ենթապատգամը, ներքին տրամաբանութիւնը, ու մեր նշած այս տեսարանն էր իրավիճակի գագաթնակէտը:
Ատկէ անդին սակայն, մօտաւորապէս մէկ ժամ, ինչպէ՞ս դիտել մնացածը, որ մանրամասնութիւններու կոյտ մըն էր, զուրկ՝ որեւէ կշռոյթէ ու զարգացումէ: Առաւել, կարգ մը տեսարաններու անհարկի երկարութիւններ ու դանդաղութիւն, ինչպէս օրինակ պսակի ու հարսանիքի մը տեսարանները, գերեզմանի մը վրայ աղօթքի մը գրեթէ ծայրէծայր պաստառահանումը. տեսարաններ, որոնք գրեթէ զուրկ էին որեւէ պարունակէ («քոնթեքս»): Գալով դանդաղութեան, արդեօք խորհրդային ֆիլմարւեստի մտածողութեան դպրոցի՞ն պէտք է վերագրել այս մէկը: Շատ հաւանաբար:
Ըսինք պարունակ ու յիշեցինք նաեւ այն տեսարանը, ուր հայ հոգեւորականներ կայցելեն հայ բանտարկեալներու, Աստուծոյ խօսքը փոխանցելով անոնց: Ի՞նչ էր այս տեսարանին իմաստը, «եթէ արտագաղթէք, ձեր երիտասարդ զաւակները թմրամոլութեամբ բանտ կը նետւի՞ն»-ն էր, այնքա՜ն պարզունակ՝ իր կարգին: Տարբեր կրնար ըլլալ պարագան, եթէ բեմադրիչը «քննէր», թէ ինչո՞ւ այսքան մեծ թւով հայ բանտարկեալներ կան Լոս Անջելէսի բանտերուն մէջ, որ ինքնին քննելի լուրջ խնդիր է եւ դարձեալ, սերտօրէն կառնչւի մեր նշած ներքին պաշտպանական համակարգի բացակայութեան:
Այս յօդւածագրին համար բացարձակապէս անտեղի էր նաեւ Լեւոնի ամուսնալուծման պարագան: Արտագաղթի պատճառած «անել»-ին հետ ոչ մէկ կապ կար, որովհետեւ, ըստ նոյնինքն ժապաւէնին, ոչ մէկ ձեւով առնչւած էր ատոր: Ընդհակառակը, մինչ ամուսնալուծում մը Մ. Արեւելքի՝ պաշտպանական համակարգով գէշ-աղէկ օժտւած հայահոծ համայնքներուն մէջ գայթակղութեան համազօր է, անդին, Հայաստանի մէջ, շատ «սովորական» երեւոյթ է: Այնպէս որ, Լեւոնի ամուսնալուծումը բերել դնել այս ժապաւէնին մէջ՝ զայն վերածեց առնչութենէ ու պարունակէ զուրկ գործի մը:
Խորիմաստ էր ժապաւէնին վերջին տեսարանը, ուր «հինցած» ինքնաշարժներ մեծ ու հզօր գործիքներով կը ճզմւին, իբրեւ մետաղի ջարդօն: Մեր համոզումով, շատ աւելի հզօր «խօսք» կար այս տեսարանին մէջ, քան ժապաւէնի հերոսին երկարապատում նկարագրութիւնները իր «շահած» նոր երկրին հետ իր անհաշտութեան մասին:
Աւելի վեր նշեցինք տեսարան մը, ուր բեմադրիչն ու հերոսը կը ճեմէին աշխատանոցին մէջ: Եթէ ինքնաշարժներու (մարդոց) ճզմւելու տեսարանը յաջորդէր այդ տեսարանին, հո՛ն պէտք է աւարտէր ժապաւէնը, ու մենք կունենայինք դիտւելիք գործ մը, աւելի կուռ, հոգ չէ թէ ոչ համապարփակ, առանց հանդիսատեսին համբերութիւնը չարաշահելու անհարկի ու յաւելեալ 60 վայրկեաններով:
Միշտ այս յօդւածագրին համոզումով ալ, արտագաղթ-Սփիւռք երեւոյթը խորունկ տագնապ է, փակուղի ըլլալու չափ: Դժբախտաբար սակայն, «Փակուղի»-ն զուրկ էր այս փակուղիին համապատասխան խորքային ու համապարփակ մօտեցումէն:

 

«Ասպարէզ»

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։