Հա

Հասարակական

Կիրակի, 10 Յունիսի 2012 11:13

ՀԱՅ ԵԿԵՂԵՑՈՒ ԼՈՒՍԱՊՍԱԿ ՍՈՒՐԲԵՐ - Հռիփսիմեանց եւ Գայիանեանց կոյսեր*) (Շար. 2 եւ վերջ)

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

(Շարունակութիւն նախորդ համարից)

altՄնացեալն արդէն ծանօթ է մեզ մեր եկեղեցու պատմութիւնից, թէ ինչպէ՜ս արքայաքրոջ՝ Խոսրովիդուխտի թելադրութեամբ՝ Տրդատ թագաւորի հրամանով ամբողջ 14 տարիներ Արտաշատի Խոր Վիրապում արգելափակւած քրիստոնեայ Գրիգորը դուրս բերւեց, որի աղօթքներով բժշկւեցին խելագարւած թագաւորն ու ողջ պալատականները։ Այնուհետեւ, երբ հայոց Տրդատ թագաւորն ու ամբողջ արքունիքը զղջալով՝ դարձի եկան եւ իրենց պատրաստակամութիւնը յայտնեցին՝ ընդունելու քրիստոնէական կրօնը, Գրիգորի առաջին գործերից մէկը եղաւ Հռիփսիմեանց եւ Գայիանեանց անթաղ մնացած մարմինները հաւաքել։ Այնուհետեւ, Ս. Էջմիածնի կառուցումն սկսելուց առաջ, արքայական ընտանիքի նիւթական ու բարոյական օժանդակութեամբ, նախ ձեռնարկեց Ս. Հռիփսիմէի, Ս. Գայիանէի եւ հիւանդ կոյսի՝ Մարիանայի վկայարանների (այժմ՝ Շողակաթի եկեղեցի) շինութեանը՝ նահատակ կոյսերի մասունքները պարունակող կնքեալ տապանները նախօրօք տեղադրելով յիշեալ վկայարանների պատերի հիմքերի մէջ։ Թէեւ մինչ այսօր կան նոյն այս անուններով երեք եկեղեցիներ՝ կառուցւած Ս. Էջմիածնից ոչ շատ հեռու, կոյսերի նահատակութեան վայրում, սակայն, բնականաբար, դրանք Լուսաւորչի ու Տրդատի ձեռքով կառուցւածները չեն։

Առանց այլ մանրամասնութեանց մէջ մտնելու՝ այստեղ միայն յիշենք, որ Կոմիտաս Աղցեցի կաթողիկոսը (615-628), 615 թւականին, քանդելով Լուսաւորչի օրից մնացած «տախտակամած, մայրափայտեայ, բեւեռապինդ, հաստահեղոյս, երկաթագամ» մատուռը, դրա փոխարէն կառուցեց սրբատաշ քարից ներկայի հայ ճարտարապետութեան գլուխգործոցներից մէկը հանդիսացող կենտրոնագմբէթ եկեղեցին՝ խաչաձեւ յատակագծով։ Յատկանշական է, որ Կոմիտաս կաթողիկոսը յայտնաբերելով Հռիփսիմեանց մասունքների տապանը՝ եկեղեցու պատերի տակից, իր աչքերով տեսաւ, որ այն կնքւած էր նախ Գրիգոր Լուսաւորչի եւ ապա մէկ դար յետոյ՝ Ս. Սահակ Պարթեւի կնիքներով։ Չհամարձակւելով այդ կնիքները խախտել ու բացել տապանը՝ ինքը եւս իր կնիքն աւելացրեց դրանց վրայ եւ այն տեղափոխեց նորակառոյց եկեղեցու խորանի ներքնայարկը։ Այս առիթով Կոմիտաս կաթողիկոսը, մեծապէս ոգեւորւած ու ներշնչւած աւելի քան 300 տարիներ յետոյ կոյսերի մասունքների կրկին աշխարհ գալով, գրեց Սրբոց Հռիփսիմեանց ձօնւած, նրանց նահատակութիւնը պանծացնող եւ յիշատակը յաւերժացնող «Անձինք նւիրեալք» սքանչելի շարականը, որը Հայաստանեայց Եկեղեցու շարակնոցի էջերը զարդարող անգին գոհարներից մէկն է։
Տեղին է այստեղ նշել, որ Կոմիտաս կաթողիկոսի յաջորդներից Եզր կաթողիկոսը (630-641), իր հերթին, քանդել տալով Ս. Գայիանէի անւանը նւիրւած հին ու խղճուկ վկայարանը՝ նրա տեղ կանգնել տւեց գեղատեսիլ եւ հոյակապ Ս. Գայիանէի եկեղեցին՝ Գայիանեան կոյսերի աճիւնները նոյնպէս ամփոփելով խորանի տակ գտնւող գետնափորում։ Աւելի քան հազար տարիներ յետոյ, Փիլիպպոս կաթողիկոսի եւ նրա տեղապահ Յակոբ Ջուղայեցու (հետագայում՝ կաթողիկոս) օրօք, երբ Ս. Գայիանէի տաճարը վերանորոգութեան էր ենթարկւում, Ս. Գայիանէի եւ նրա հետ նահատակւած երկու կոյսերի աճիւնների տապանները յայտնւեցին եկեղեցու հիմքերի մէջ եւ դրանց դարեր շարունակ անխախտ եւ անաղարտ կերպով պահպանւած լինելը կրկին անգամ ստուգւեց եւ հաստատւեց։
Խօսելով յատկապէս Ս. Հռիփսիմէի տաճարի մասին, թէեւ Կոմիտաս կաթողիկոսից յետոյ, յաջորդող դարերի ընթացքում, տարբեր կաթողիկոսների միջոցով այնտեղ կատարւել են զանազան նորոգութիւններ եւ վանքի շրջափակում շինարարութիւններ, եկեղեցու ամենավերջին հիմնական նորոգութիւնը տեղի է ունեցել Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգէն Ա-ի օրով՝ 1962 թւականին։ Այս կապակցութեամբ անհրաժեշտ ենք համարում այստեղ աւելացնել, որ Ս. Հռիփսիմէի շքեղ տաճարի ներկայ զանգակատունը մաս չի կազմել իր սկզբնական շինութեան, այլ կառուցւել է շատ աւելի ուշ՝ 1790 թւականին՝ Ղուկաս կաթողիկոսի օրօք։
Ինչ վերաբերում է Սուրբ Հռիփսիմէի վանքի պարիսպի տակ գտնւող հնադարեայ մատուռի դամբարանում պահպանւած Հռիփսիմեան կոյսերի մասունքների նորագոյն յայտնաբերումներին, այն կատարւեց 1979 թւականին, որի մասին Վազգէն Ա Վեհափառ Հայրապետը, մեծ ցնծութեամբ, պաշտօնական մէկ գրութեամբ ժամանակին տեղեակ պահեց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ (այժմ երջանկայիշատակ) Խորէն Ա կաթողիկոսին եւ այնուհետեւ 1982 թւականին Ս. Էջմիածնից Անթիլիաս առաքւեց Հռիփսիմեանց նշխարներից մի մասունք2)։
Փակելուց առաջ մասամբ ոգեկոչական եւ առաւել չափով տեղեկատւական նկարագիր ունեցող այս գրութիւնը՝ պարտք ենք համարում այստեղ ընդգծել, որ Հռիփսիմեանց եւ Գայիանեանց կոյսերի նահատակութեան տօնը ամէն տարի յատուկ շուքով նշւում է Նոր Ջուղայում։ Այս լուսապսակ սրբուհիների յիշատակին մատուցւում է ս. պատարագ՝ Նոր Ջուղայի հայազգի կոյսերի Ս. Կատարինեան մենաստանի մատուռում, որին նախագահում է թեմակալ առաջնորդը եւ այդ առիթով տալիս է իր հոգեւոր պատգամը՝ ներկայ հաւատացեալներին։ Խօսելով հայոց քրիստոնէութեան դարձի պատմութեան մէջ Հռիփսիմեանց եւ Գայիանեանց կոյսերի խաղացած ճակատագրական դերի մասին՝ առաջնորդ Սրբազան Հայրը յատկապէս ոգեկոչում եւ պանծացնում է շուրջ 350 տարիներ Նոր Ջուղայի հայութեան, յատկապէս իգական սեռի հոգեւոր եւ մշակութային, կրօնական եւ բարեսիրական կեանքի վերելքում կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած Ս. Կատարինեան մենաստանի հայ կոյսերի յիշատակը։ Յաւարտ ս. պատարագի, Սրբազան Հօր նախագահութեամբ, կատարւում է հոգեհանգստեան պաշտօն՝ Նոր Ջուղայի Հայուհեաց բարեգործական միութեան եւ Նոր Ջուղայի Ազգային գիշերօթիկի հաստատութեան (նախկին որբանոց) հիմնադիրների, վաստակաւորների եւ բարերար-բարերարուհիների յիշատակին։
Հոգեհանգիստ է կատարւում այն անձնւէր հայորդիների հոգիների համար, որոնք աւելի քան հարիւր տարի3), Հռիփսիմեանց եւ Գայիանեանց կոյսերի օրինակով, սրբութեան գաղափարն ու Աստծու սէրը կեանքի վերածած՝ մարդասիրական ու բարեսիրական, ուսումնական եւ կրթադաստիարակչական, քրիստոնէական աստւածահաճոյ գործեր են կատարել Նոր Ջուղայում, որի համար ո՛չ թէ միայն Նոր Ջուղայի համայնքը, այլեւ ողջ իրանահայութիւնն այսօր նրանց հանդէպ երախտապարտ է զգում։
Հռիփսիմեանց եւ Գայիանեանց կոյսերն իրենց քրիստոնէական հաւատքով եւ ողբերգական նահատակութեամբ իրենց անջնջելի կնիքն են դրել հայ ժողովրդի հեթանոսութիւնից քրիստոնէութեան դարձի պատմութեան վրայ, այնուհետեւ դարեր շարունակ դարձել են ներշնչման աղբիւր՝ բազմաթիւ սերունդների համար։
Մեր եկեղեցու հայրապետները նրանց աճիւնները որպէս սրբութիւն՝ ամենայն երկիւղածութեամբ պահպանել են՝ դրանք տեղադրելով նրանց նահատակութիւնը պանծացնելու եւ յիշատակը յաւերժացնելու նպատակով կառուցւած նախ համեստ վկայարանների եւ ապա հոյակերտ տաճարների հիմքերում։ Հայկական ճարտարապետութեան այդ չքնաղ կոթողները, իրենց հերթին, դարերի ընթացքում վերածւել են պաշտամունքի առարկայ ուխտատեղիների եւ սրբավայրերի։
Նրանց յիշատակին ձօնւել են այնպիսի առինքնող շարականներ, որոնք մինչ այսօր երգւում են մեր եկեղեցու սրբազան կամարների տակ։
Նրանց հաւատացած գաղափարներին եւ սկզբունքներին հաւատարիմ մնալու նպատակով՝ թէ՛ պատմական Հայաստանում, եւ թէ՛ Հայկական Սփիւռքի գաղթօջախներում կառուցւել են Ս. Հռիփսիմէի եւ Շողակաթի անւանը նւիրւած եկեղեցիներ ու մատուռներ4), ուր ամէն տարի նրանց անւան տօնին, ինչպէս նաեւ այլ առիթներով, ս. պատարագ է մատուցւում։
Վերջապէս, մեր եկեղեցու պատմութեան ընթացքում տարբեր ժամանակներում եւ վայրերում կեանքի կոչւած հայ կոյսերի միաբանութեանց վերջինը, որ հաստատւել է Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Գարեգին Բ հայրապետի կողմից, 1990 թւականին, Լիբանանում, մի զարմանալի եւ միաժամանակ հրաշալի զուգադիպութեամբ, Հռիփսիմէի եւ Գայիանէի նահատակութիւնից 1690 տարիներ յետոյ, այսօր կոչւում է ԳԱՅԻԱՆԵԱՆ քոյրերի միաբանութիւն։

__________________________________________________
2)- 17-րդ դարի սկզբում Հայաստան եկած լատին կրօնաւորների կողմից կատարւած մի գողութեան պատճառով, իսկ հետագայում այլ հանգամանքների բերումով՝ այդ մասունքներից որոշները ցրւել են թէ՛ Հայաստանում, եւ թէ՛ Հայաստանից դուրս՝ տարբեր վայրեր։ Թէեւ այս գրութեան նպատակներից դուրս է զբաղւել այդ մասունքների պատմութեամբ, այսուհանդերձ՝ արժէ այստեղ միայն յիշատակել, որ լատին կրօնաւորների կողմից գողացւած վերոյիշեալ Հռիփսիմեանց մասունքներից մէկը հասել էր Շահ Աբբասի ձեռքը, որը հետագայում նւիրեց մի այլ լատին եկեղեցականի, իսկ նա, իր հերթին, այդ մասունքը փոխադրելով Հնդկաստանի Գոա (Goa) քաղաքը՝ այն տեղադրեց մի նորակառոյց եկեղեցու հիմքերի ներքեւում։
3)- Վերոյիշեալ միութեան հիմնադրութեան (1892) 100-ամեակը տօնւեց Նոր Ջուղայում, 1993 թւականին, մէկ տարւայ ուշացումով։
4)- Այս կապակցութեամբ լոկ մի գաղափար կազմելու համար՝ յայտնենք, որ իրանահայութեան երկու պատմական թեմերի՝ Իրանա-Հնդկաստանի եւ Ատրպատականի հայոց թեմերի աշխարհագրական սահմաններում, սկսած 17-րդ դարից, եղել են թւով չորս եկեղեցիներ՝ Ս. Հռիփսիմէի եւ երկու այլ եկեղեցիներ՝ Ս. Շողակաթ անունով։ Ստորեւ տալիս ենք դրանց ցանկը։
ա)- Ատրպատականի հայոց թեմի Ղարադաղի Դզմար գաւառակի Ղուլուդի գիւղում եղել է Ս. Հռիփսիմէի եկեղեցին՝ կառուցւած 18-րդ դարում։
բ)- Նոյն գաւառակի Ուրգիւթիւն գիւղում եղել է Ս. Շողակաթի եկեղեցին՝ կառուցւած 18-րդ դարում. գիւղը հայութիւնից դատարկւել է 1969-70 տարիներում։
գ)- Ատրպատականի հայոց թեմի յայտնի Մուժամբար գիւղի 17-րդ դարի դեռեւս կանգուն եկեղեցու անունն է Ս. Հռիփսիմէ։ Գիւղը դատարկւել է 1960-70 տարիներում։
դ)- Թաւրիզի հայոց ազգային գերեզմանատանը 1940 թւականին կառուցւած փառաւոր եկեղեցին եւս կոչւում է Ս. Շողակաթ։
ե)- Երբեմնի Իրանա-Հնդկաստանի հայոց թեմի Ղազւինի հայոց հին գաղթօջախը դեռեւս 17-րդ դարից ունեցել է իր եկեղեցին, իսկ ներկայի 1936 թւականին կառուցւած եկեղեցու անունն է Ս. Հռիփսիմէ։
զ)- Վերջապէս, Իրանա-Հնդկաստանի հայոց թեմի Ծայրագոյն Արեւելքի գաղթօջախներից Ինդոնեզիայի (նախկին Ջաւա) Ջակարտա (Բատաւիա) քաղաքում՝ Նոր Ջուղայից գաղթած հայերի կողմից 1831 կամ 1835 թւականին կառուցւած եկեղեցին կոչւել է Ս. Հռիփսիմէ։ Վերոյիշեալ տեղեկութեանց համար տեսնել Լ. Գ. Մինասեան, «Իրանի հայկական եկեղեցիները», Նոր Ջուղա, 1983։

(Շար. 2 եւ վերջ)

 

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը կայանա՞յ արդեօք Հենրիխ Մխիթարեանի տրանսֆերն «Արսենալ»:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։