فا

فرهنگ و هنر

دوشنبه, 27 دی 1400 13:30

دکتر رضوی زاده در مراسم رونمایی از کتاب تولد کافه نادری: پیشنهاد می کنم دیوار "مشاهیر کافه نادری" به نام "دیوار مردان بزرگ" نامگذاری شود

تاریخ تاسیس هتل  نادری و کافه و رستوران آن به سال هایی بر می گردد که کشور ایران با تحول عظیم به نام مدرنیسم یا تجدد خواهی روبرو بوده است. این تحول که ادامه جنبش مشروطه خواهی بوده ایرانیان را رفته رفته با نگاه زندگی نوین آشنا ساخت و ارمنیان در این آشنا سازی ایرانیان با ندرنیته نقش بسزایی داشتند.

«آلیک» - دکتر قوام الدین رضوی زاده در سخنرانی خود در مراسم رونمایی کتاب "تولد کافه نادری" که شامگاه چهارشنبه ۲۱ دی ماه در رستوران ۹۵ ساله هتل نادری صورت گرفت با بیان اینکه هتل «نادری» و کافه-رستوران آن از همان اهمیتی برخوردار است که هتل‌ «مردان بزرگ» در میدان پانتئون پاریس، زیرا سرنوشت بسیاری از آثار مهم ادبیات معاصرفارسی در همین هتل شکل گرفته است پیشنهاد نامگذاری دیوار مشاهیر کافه نادری را به نام دیوار مردان بزرگ مطرح کرد.

متن سخنان دکتر رضوی زاده، مترجم و نویسنده و مدرس دانشگاه با موضوع اهمیت خفظ و نگه داری کافه نادری به عنوان میراث و یادآور اندیشمندان و بنیان گذاران مدرنیته در ایران به این شرح است:

 

میدان پانتئون پاریس در منطقه ای از شهر واقع شده که چند بنای مهم قرار دارند. نخست خود پانتئون است که به سبک معابد یونان باستان ساخته شده و در آغاز کلیسایی بوده به نام سنت ژُنِویو که بعدها به مکانی برای دفن بزرگان تاریخ فرانسه اختصاص داده شد.

 بر پیشانی این بنا جمله ای به یاد ماندنی به چشم می خورد:

“Aux Grands Hommes, la Patrie est Reconaissante”

یعنی «وطن وامدار (سپاسگزار) مردان بزرگ است!».

سمت چپ پانتئون کتابخانه تاریخی و عظیم Sainte Genvieve با قدمت بیش از چهار سده، روبروی پانتئون ساختمان شهرداری منطقه ۵ و ساختمان دانشکده حقوق و سمت راست آن بنای کوچکی است که متلی قدیمی است به نام Hotel eles Grands Hommes یعنی هتل «مردان بزرگ». این هتل مکانی تاریخی است و در آغاز قرن ۲۰ محل دیدارهای نویسندگان و شاعران بزرگی مثل پل الوار، آندره برتون، لوییس آراگون، روبرت دنسوس، فرانسی ژرالد، فیلیپ سوپو و دیگر بزرگان ادب فرانسه بود.

در سال ۱۹۲۴ در همین هتل مانیفست سورئالیسم نوشته شد. یعنی سه سال پیش از تأسیس هتل نادری و کسانی مانند آندره برتن، پل الوار، لویی آراگون و فیلیپ سوپو مبتکراین مانیفست بودند.

این هتل که نام خود را از نوشته پیشانی ساختمان پانتئون گرفته به راستی مکان دیدارهای مردان بزرگ بوده است و امروز بر همین دلیل آنجا را به عنوان مکانی تاریخی در ادبیات فرانسه گرامی می دارند.

این مقدمه را از آن جهت گفتم تا بتوانم اهمیت فوق العاده مکانی را که امروز در آن گرد آمده ایم نشان دهم،‌ زیرا این مکان در تاریخ ادبیات ما از همان اهمیتی برخوردار است که هتل «مردان بزرگ» در پاریس. 

تاریخ تاسیس هتل  نادری و کافه و رستوران آن به سال هایی بر می گردد که کشور ایران با تحول عظیم به نام مدرنیسم یا تجدد خواهی روبرو بوده است. این تحول که ادامه جنبش مشروطه خواهی بوده ایرانیان را رفته رفته با نگاه زندگی نوین آشنا ساخت و ارمنیان در این آشنا سازی ایرانیان با ندرنیته نقش بسزایی داشتند.

ارمنیانی که در جنبش مشروطیت از جان مایه گذاشتند و ایرانیان هیچ گاه جانفشانی های جوانان و سردارانی دلیر همچون یپرم خان و همرزمان صادق او کری وهامازاسپ را از یاد نبردند.

به گواه شاهدان عینی، تشییع پیکر یپرم خان سردار، با شکوه ترین تشییع در تاریخ جنبش مشروطیت بوده است.

مجموعه های دارالفنون، مدرسه ها، موسسه های دولتی، بازارها و همه دکان ها بسته شد و تمام مردم پایتخت در تشییع پیکر سردار دلاور مبارزه با استبداد شرکت کردند و صادقانه اشک ریختند.

صداقتی را که ارمنیان در جنبش مشروطیت و مبارزه تجدد خواهی با کهنه پرستی از خودنشان دادند بار دیگر در برقراری نخستین جمهوری خود در ارمنستان به نمایش گذاشته شد و با وجود مشکلات فراوان و اسکان سیل بازماندگان نژادکشی بزرگ در تشکیل نخستین جمهوری خود، یک قانون اساسی بسیار مترقی را تدوین نمودند.

ارمنیان در آشنا ساختن ایرانیان با مدرنیته از هر حیث پیشتاز بودند، در زمینه معماری و تکنیک های جدید، در زمینه تئاتر و سینما،‌ ایجاد هتل ها، پانسیون ها، کافه ها، رستوران ها و دیگر مکان های به سبک اروپا، اکثراً به دست ارمنیان صورت می گرفت. ایرانیان حتی در کنار غذاها و شیرینی های سنتی خود با شیرینی ها و آشپزی اروپایی آشنا شدند که آن هم به همتارمنیان صورت می گرفت. کافه ها، رستوران ها،‌ هتل هایی که در آغاز دوره پهلوی اول شکل گرفت و چنانکه گفته شد به همت ارمنیان بود اکثراً در محله دولت بود.

از آن میان می توان از کافه فرودس،‌ کافه رستوران باغ شمیران، کافه رستوران و هتل نادری و بعدها کافه فیروز یاد کرد.

به زودی این کافه ها و رستوران ها محل تردد و هم نشینی کسانی از طبقه متوسط جدید یعنی کارمندان دولت قرار گرفت و رفته رفته متناسب با شرایط جامعه آن روز ایران بخش های سیاسی-اجتماعی و ادبی در این کافه-رستوران ها به دلیل اصلی حضور دیگرایرانیان در این کافه ها تبدیل شد.

مهمترین کافه-رستوران هایی که در دوران پهلوی اول گشایش یافت عبارت بود از:

۱ - کافه رستوران «ژاله» که نام سابقش «رُزنوار» بود در خیابان لاله زار بالاتر از سینمای متروپل و مدیر آن شخصی بود از اهالی ترابوزان ترکیه با نام اسحق افندی.

۲ - کافه  فرودسی  در خیابان استانبول که صاحب آن پیر مردی ارمنی بود که چون سبیل پرپشتی داشت دوستان به طنز او را «سبیل» می نامیدند.

۳ - کافه رستوران «کنتینانتال» که بعدها نامش «شمشاد» شد و درست روبروی کافه قنادی «فرودسی» بود.

۴ - کافه رستوران «باغ شمیران» در خیابان فردوسی بالاتر از چهارراه استانبول.

۵ - کافه رستوران و هتل «نادری» در خیابان نادری که بنیاد آن به سال ۱۳۰۶ خورشیدی یا ۱۹۲۷ میلادی بود و ادامه حیات و حفظ آن به همت زنده یاد خاچیک مادیکیانس صورت گرفت.

۶ - کافه رستوران «پرنده آبی» نبش میدان فردوسی که اکنون به جای بخشی از آن دراگ استور «رامین» و به جای بخش دیگرش سالن آرایش «ابری» قرار دارد.

۷ - کافه ماسکوت که مدیر آن موسیو ایزاک ارمنی-فرانسوی بود آن را به کمک خواهر و خواهرزاده اش اداره می کرد. کافه ماسکوت در خیابان فردوسی و نزدیک خیابان کوشک قرار داشت.

۸ - هتل «رئیس» که در ضلع شمالی غربی میدان فردوسی قرار داشت.

۹ - کافه «فیروز» در خیابان نادری.

اینها نمونه ای چند از کافه رستوران ها و هتل هایی بودند که ارسال های نخست حکومت پهلوی اول و دوم گشایش یافتند وگرنه می توان کافه های کوچک تر و هتل های کمتر مشهور را نیز نام برد مانند کافه «بارون» و هتل-پانسیون «اردیبهشت» در خیابان ارباب جمشید.

شوربختانه امروز از آن کافه رستوران ها و هتل ها و پانسیون ها به جز کافه-رستوران و هتل نادری اثری باقی نمانده است و این وظیفه ما را در نگاه داری از این مکان ارزشمند سنگین تر می کند.

به اعتقاد من امروز هتل «نادری» و کافه-رستوران آن از همان اهمیتی برخوردار است که هتل‌ «مردان بزرگ» در میدان پانتئون پاریس، زیرا سرنوشت بسیاری از آثار مهم ادبیات معاصرفارسی در همین هتل شکل گرفته است. لازم است یادآوری کنم که وقتی زنده یاد صادق هدایت از پاریس به ایران بازگشت سال ۱۳۰۹ بود و سی سالی بود که هتل «نادری» و کافه رستوران آن گشایش یافته بود، البته هنوز زنده یاد مادیکیانس در مدیریت آن قرار نداشت. در آن مقطع زمانی روشنفکران ایران برای پذیرایی از دوستانشان و نیز پرهیز از حضور در خانه شخصی و محیط خانوادگی ترجیح می دادند که این نشست ها در کافه ای یا رستورانی صورت گیرد. این روش که نتیجه زندگی چند ساله اغلب آنان در کشورهای اورپائی بود ملاقات ها را برای آنان آسان تر و دلچسب تر می کرد و بروز هر گونه رو دربایستی و ستو تفاهم را از میان می برد، به ویژه که بیشتر آنان هنوز مجرد بودند و خانه های آن روز شهر تهران نیز از امکانات کافی برای پذیرایی از یک جمع دوستانه آمادگی نداشت. گذشته از همه اینها حضور یک جمع دوستانه در یک کافه-رستوران باری را بردوش هیچ خانواده ای تحمیل نمی کرد. پرداخت ها اغلب به صورت دانگ صورت می گرفت و باز هم هزینه ای را بر شخص خاصی تحمیل نمی کرد.

زنده یاد صادق هدایت غالباً و به ویژه در زمستان ها شام خود را در رستوران هتل «نادری» صرف می کرد. جمع دوستان او که کنارش بودند عبارتند از: بزرگ علوی، مجتبی منیری، مسعود فرزاد،‌ آندره سورگین،‌ غلامحسین مین باشیان، حسن قائمیان، شاهین سرکیسیان.

بعدها به این جمع کسانی دیگری هم اضافه شدند. البته این بدان معنا نیست که در یک نشست همه این دوستان گرد هم می آمدند. دوستان دیگر عبارت بودند از نیما یوشیج که بندرت در جمع آنان بود، پرویز ناتل خانلری، صادق چوبک، ابوالقاسم‌ انجوی شیرازی، عبدالحسین بیات، محمد پروین گناباری، عبدالحسین نوشین، خانم لرتا هایراپتیان، بهمن دولتشاهی، اکبر هوشیار، حسن انصاری،‌ دکتر تقی رضوی‌، رضا جرجانی، دکتر حسین شهیدنورایی، دکتر مظفر بقائی، رحمت الهی،‌ عمادسالک، دکتر روحبخش،‌ پرویز داریوش، علی زهری،‌ حسن محشون، ‌محمد علی حکمت،‌ محمد شهیدنورایی،‌ دکتر محسن هشترودی،‌ یزدانبخش قهرمان، محمد حسین جلیلی، سید صادق گوهرین، جلال آل احمد و بعدها مصطفی فرزانه.

کسانی که به ویژه در سال های پس از شهریور ۱۳۲۰ به کافه-رستوران هتل نادری رفت و آمد داشتند و نشست های ادبی خود را در آنجا تشکیل می دادند عبارت بودند از:

زنده یادان مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، مهندس مرتضی کیوان،‌ خانم پوراندخت سلطانی،‌ خانم سمین دانشور، سیاوش کسرایی، ‌امیر هوشنگ ابتهاج،‌ فریدون رهنما، مصطفی فرزانه، هژیر داریوش، سیروس ذکاء و چندتن دیگر...

اینان چهره های برجسته ای بودند که هر یک در زمینه حرفه ای خود منشا خدمات ارزنده ای شدند و جای آن دارد که عکس این انسان های شریف و هنرمندان بزرگ که نسل اول روشنفکران آغاز دوران مدرنیته محسوب می شوند بر دیوار انسان های ماندگار یا بر تعبیری که در آغاز این گفتار یاد نمودم  دیوار مردان بزرگ نصب شود.

پیشنهاد می کنم که این دیوار را دیوار مردان بزرگ نامگذاری کنیم.

همچون هتل مردان بزرگ در پاریس، هتل نادری و کافه-رستوران آن نیز مکانی است که آثار ماندگار از ادبیات نوین ایران در آن شکل گرفته اند، از آن جمله است برخی از  غضیه های کتاب "وغ وغ ساهاب" که هدایت با همکاری مسعود فرزاد به وجود آورد، کتابی به شیوه دادائیست ها که در آن به جنگ کهنه پرستان رفته است.

همچنین است موضوع قصیده معروف عقاب اثر زنده یاد دکتر خانلری که در سال های اشغال ایران به هنگام جنگ دوم جهانی سروده و به هدایت تقدیم کرده است.

هدایت در این مکان به دوستان خود مانند زنده یاد حسن قائمیان و زنده یاد رحمت الهی ترجمه آثاری را پیشنهاد می کرد مثلا کارخانه مطلق سازی اثر کارل چاپِک را به حسن قائمیان و ترجمه یادداشت های مرد زیرزمینی اثر فیودور داستایفسکی را به رحمت الهی پیشنهاد نمود که آنان به ترجمه این آثار دست زدند. دوستان هدایت نوشته ها و ترجمه های خود را در این مکان به او ارائه می دادند و او نظر می داد.

بجاست که این مکان استثنایی و‌ ارزنده و به یاد ماندنی یعنی هتل نادری همچون هتل مردان بزرگ در پاریس هتل مردان بزرگ در تهران نامگذاری شود. از آنجایی که این مکان ارزنده تنها یادگار بازمانده از آغاز دوران مدرنیته و مکان گردهم آیی انسان هایی به حساب می آید که در معماری یک دوران مهم از تاریخ فرهنگ معاصر ایران نقشی اساسی داشته اند باید آن را همچون نگینی گرانبها نگهداری کنیم.

یاید زنده یاد خاچیک مادیکیانس خانواده محترم مادیکیانس و تمام انسان های شریف و زحمتکش که در بنیانگذاری و نگهداری این مجموعه بی نظیر تلاش کرده و تلاش می کنند را گرامی می داریم،  همچنین زحمات ارزنده سازمان میراث فرهنگی را عمیقاً ارزش می نهیم که یا ثبت این مجموعه در لیست بناهای میراث فرهنگی از نابودی آن به دست سوداگران گنجینه فرهنگی ایرانیان جلوگیری کرد. همچنین از کمیسیون ملی یونسکو در ایران به خاطر ثبت کافه نادری در "قدمت وثبت خاطرات جمعی" و نیز زحمات شهردای منطقه ۱۲ تهران که راه های ثبت این مجموعه را در میراث فرهنگی هموار کردند قدردانی می کنیم.

از دوست ارجمند جناب آقای روبن آواکیان که با تلاش فراوان خاطرات زنده یاد خاچیک ماتیکیان را به ارمنی تحریر و سپس به فارسی ترجمه کرده و به چاپ رساندند عمیقاً قدردانی می کنیم.

از جناب آقای سبوه خاچاطوریان مدیر هتل نادری نو که آن هم از یادگارهای زنده یاد ماتیکیان است به خاطر هماهنگی های لازم و نیز جناب آقای آرموند داویتیان مدیر داخلی هتل، رستوران و کافه نادری سپاسگزاری می کنیم.

در پایان پیشنهاد می کنم که در زمانی مناسب که مورد توافق دوستان باشد با دسته گل بر مزار زنده یاد خاچیک مادیکیانس این انسان عمیقاً زحمتکش، فروتن،‌ رنجدیده، آینده نگر گرد آییم و یاد او را گرامی داریم. با سپاس.

من صمیمانه دست همه دوستان شریف و زحمتکش را که در هتل،‌ رستوران و کافه نادری تلاش می کنند می فشارم.

 

دکتر رضوی زاده، زمستان ۱۴۰۰، کافه نادری

اخبار مرتبط

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։