فا

فرهنگ و هنر

پنج شنبه, 06 شهریور 1393 10:45

گزارشی پیرامون هنر تئاتر در ارمنستان - قلب تئاتر در شهر کوچک

کشور ارمنستان اگر چه چندان وسعت جغرافیایی ندارد، اما به لحاظ فرهنگی و در حوزه های مختلف هنری آن چنان مهم و تاثیر گذار بوده و هست که به هیچ وجه نمی توان از کنار آن به سادگی گذر کرد و از تاثیرات هنری که بر منطقه و به ویژه کشورهای همسایه اش گذاشته است، چشم پوشید.

مهسا بزرگی


کشور ارمنستان اگر چه چندان وسعت جغرافیایی ندارد، اما به لحاظ فرهنگی و در حوزه های مختلف هنری آن چنان مهم و تاثیر گذار بوده و هست که به هیچ وجه نمی توان از کنار آن به سادگی گذر کرد و از تاثیرات هنری که بر منطقه و به ویژه کشورهای همسایه اش گذاشته است، چشم پوشید.
هنرمندان ارمنی در جغرافیایی که به لحاظ فرهنگی و سیاسی و اجتماعی همواره دشواری های متعدد تاریخی را به آنها تحمیل کرده، در طول سالیان دراز سفیران هنر موسیقی، تئاتر، معماری و هنرهای پلاستیک بوده اند و اغراق نیست اگر تئاتر ارمنی را به واسطه جریان تاثیرگذاری که این هنرمندان در منطقه ایجاد کرده اند، زمینه ساز شکل گیری و آغاز جریان های تئاتری در مناطقی چون آذربایجان و گرجستان و ترکیه و در چند دهه درخشان از تئاتر کشور ایران دانست.
صرف نظر از موسیقی ارمنی که همچون دری گرانبها در منطقه می درخشد و آوازه اشکال کلاسیک و فولکلور آن جهان را در نوردیده و نیز بر موسیقی بومی منطقه تاثیر مستقیم و غیرقابل چشم پوشی گذاشته است، تئاتر ارمنستان هم همواره نقاط روشن و گستره های درخشانی را در تاریخ این کشور و نیز در جریان تاریخ تئاتر منطقه تجربه کرده و بر جای گذاشته است.
هنرمندان مهاجر ارمنی چه از زمان هجوم عثمانی به کشورشان و چه در دوران های پس از آن، همیشه سفیران هنر تئاتر در جغرافیای وسیعی از منطقه بوده اند. تئاتری های ارمنی از گروه های دوره گرد تا بازیگران و کارگردان های بزرگ و تاثیر گذار در گرجستان، ترکیه، آذربایجان کنونی، ایران و حتی سوریه گروه های مختلف تئاتری ایجاد کردند و شکل ها و شیوه های مرسوم در کشورشان را تا اندازه زیادی به دیگر مناطق صادر کردند و به همکارانشان هدیه دادند.
حتی تعداد قابل توجهی از بزرگان درام ارمنستان در روسیه، اروپا و آمریکا نیز خوش درخشیدند و برای همیشه نام تئاتر ارمنیان را در تاریخ تئاتر جهان ماندگار کردند که معروف ترین آنها ویلیام سارویان و گابریل سندوکیان هستند. اگر چه مشکلات بسیار اقتصادی و سختی های ناشی از جنگ و سال ها حکومت بازدارنده کمونیستی اجازه نداد که تئاتر این کشور در دهه های گذشته رشد و بالندگی اش را همچنان که آغاز کرده بود ادامه دهد، اما به محض استقلال یافتن این کشور هنرمندپرور و هنردوست، حرکت و جهشی جدی به سوی پیشرفت هنر و به ویژه هنر تئاتر در ارمنستان آغاز شد.
ارمنستان اولین کشور دنیاست که به طور رسمی دین مسیحیت را به رسمیت شناخته است و به همین دلیل از دیرباز هنر دینی آمیخته با انگاره های مذهبی را می توان در آن به روشنی مشاهده کرد. قدیمی ترین کلیساهای جهان، معماری و دیگر هنرها در کنار طرح ها و نقش های مذهبی در حال حاضر از مهم ترین جاذبه های این کشور در جلب سلیقه های هنری هستند. به ویژه آنکه هم زمان با جنبش عظیم هنری رمانتیک ها در آلمان که پیوند ناگسستنی با اندیشه های والا و معنوی روح انسان داشت، هنر این کشور نیز اگر چه آرام و بی سر وصدا، اما به گونه ای مشهود هم گام با مسیر دگرگونی هنر در اروپا شیوه ها و شکل های مختلف را تجربه کرد.
امروز مجسمه های زیبا و فراوان را می توان در همه جای شهر ایروان و در کنار معماری سنتی و خیره کننده ساختمان های سطح شهر دید. مناسبت ها و جشنهای مختلف که تعداد آنها در ارمنستان کم نیست، هم بهانه ای هستند تا موسیقی و حرکات موزون خودش را همچون هنری مردم پسند و همه گیر از سالن ها و تالارها به خیابان ها و کوچه ها بکشاند. در حال حاضر علاوه بر مراکز فرهنگی و هنری و و گالری ها و نمایشگاه ها، هنرمندان هر روز نقاشی ها و دیگر آثارشان را درپارک ها و مراکز تجمع به نمایش می گذارند.
اما تئاتر هم مثل دیگر هنرها در ارمنستان از اهمیت ویژه ای برخوردار است. نگاهی گذرا به تاریخ تئاتر در کشورهای همسایه ارمنستان نشان می دهد که بسیاری از آنها موج ورود اشکال معاصر و مدرن تئاتر راتا همین چند دهه پیش مدیون حضور هنرمندان ارمنی در کشورهایشان بوده اند. فعالیت گسترده بین المللی چندین گروه فعال ارمنی در ترکیه، آذربایجان و گرجستان زمینه های ورود آرام تئاتر مدرن در این کشورها را هموار کرده است. در واقع بدون اغراق می توان مدعی شد که تئاتر ارمنستان مستقیم یا غیر مستقیم باعث ورود تئاتر مدرن و معاصر به این کشورها شده است.
تاریخ تئاتر ایران نیز با نام واهرام پاپازیان و گروهش که مقدمات آشنایی ما با تئاتر معاصر آن دوران را فراهم آورد، آشناست. نگاه به تاریخ تئاتر منطقه نشان می دهد که هنرمندان و گروه های ارمنی نقش مهمی در شکل گیری تئاتر امروز ایران، ترکیه، گرجستان و آذربایجان داشته اند. هر چند که حتی با در نظر داشتن این تاثیر گذاری مهم و بزرگ سهم تئاتر ارمنستان در تاریخ تئاتر منطقه آنگونه که باید مورد توجه قرار نگرفته و ثبت نشده است.
طی چند دهه اخیر، استقلال ارمنستان مقدمات استقلال و پیشرفت تئاتر را در این کشور کوچک و آرام بیش از بیش فراهم آورد. از سرگیری فعالیت ها این بار در محدوده ای مشخص تر و با اهداف جدی و دقیق تر ملی، هنرمندان تئاتر ارمنستان را روز به روز به معرفی هنرشان در منطقه و حتی فراتر از آن ترغیب و تشویق کرد. تئاتر ارمنستان روز به روز ارتباط بیشتری با تئاتر اروپا ایجاد کرد و هر بار، چه در داخل و چه در خارج از این کشور تجربیات تازه ای ارائه نمود.
دریافت جایزه پولیتزر توسط ویلیام سارویان از مهم ترین نمایشنامه نویسان معاصر ارمنستان با نمایشنامه زمان زندگی تو مهم ترین جایزه ای بود که ادبیات و ادبیات نمایشی ارمنی تاکنون تجربه کرده است،‌ اما تمایل به تکرار این افتخار جهانی در زمینه ادبیات و هنر را هم اکنون می توان به جدیت در میان هنرمندان جوان ارمنستان دید.
نمایشنامه نویسان و هنرمندان تئاتر ارمنستان رفته رفته تجربیات مدرن هنرشان را همگام با بهترین آثار اروپا در فستیوال ها و اجراهای مختلف داخلی و خارجی عرضه کردند و طی این سال ها در حرکتی رو به رشد و پیشرفتی جدی توانستند گام های بسیاری در جهت یکدست کردن همه تجربیات پراکنده سال های پیش بردارند.
نمایشنامه نه ارمنی نوشته لسلی آیوازیان در کلوپ تئاتر منهتن شهر نیویورک، در لس آنجلس و کنسرواتوار تئاتر آمریکا در سانفرانسیسکو به روی صحنه رفت. نمایشنامه هایی از اریک بوقوسیان علاوه بر ارمنستان در کشورهای زیادی به اجرا درآمدند و هنرمندان بسیاری نیز توانستند با اجراهای مختلف در فستیوال های متعدد جهانی، تئاتر ارمنستان را به طور جدی به جهان معرفی کنند. البته نباید در این نگاه کلی از واقعیت دور شویم. تئاتر ارمنستان با همه تاثیرگذاری و با وجود همه قوت هایش یک ضعف بزرگ داشت و این ضعف به پراکنده بودن هنر ارمنستان در کشورهای اطراف و همچنین در اروپا وآمریکا بر می گشت. در حال حاضر نیز بسیاری از ارمنی ها در خارج از کشورشان زندگی می کنند.
اما با تغییر نسبی شرایط و بهبود اوضاع، هنرمندان ارمنستان حالا فرصتی برای ایجاد ارتباط موثر در داخل و خارج از ارمنستان یافته اند و اشتیاق بیشتری برای معرفی آثارشان در خارج از مرزها نشان می دهند. بنابراین ارتباط موثر میان هنرمندان داخل و خارج هر روز بهتر و بیشتر شد و هنوز هم اشتیاق به استمرار و تقویت آن در میان هنرمندان این کشور وجود دارد.
حالا در ارمنستان و پایتخت آن ایروان تئاتر از یک سو در فکر جلب توجه مخاطبان داخلی است و از سوی دیگر می خواهد بهترین ها را برای عرضه در دنیا معرفی کند. این را هم باید اضافه کرد که با وجود همه تمایلی که هنرمندان ارمنی به ارتباط با تئاتر جهانی دارند، اشتیاق آنها برای برقراری ارتباط با مخاطبان داخل بیشتر است. از مهم ترین دغدغه های هنرمندان تئاتر در ارمنستان این است که چگونه هنری را برای مخاطبان امروز تئاتر تولید کنند و چگونه بتوانند تئاتر را که حالا در تمام دنیا با رسانه ها و هنرهای بسیار دیگر امروز دنیا رقابت دارد در جایگاه مناسب آن حفظ کنند.
تئاتر ارمنستان با همه قدمتی که دارد، به واسطه موقعیت سیاسی این کشور و فراز و نشیب هایی که همواره با آنها مواجه بوده است و همچنین به دلیل پراکنده بودن حضور هنرمندان تئاتر ارمنستان در کشورهای دیگر، هنوز هم به آن انسجام و یکدستیی که هنرمندان ارمنی انتظار آن را دارند، نرسیده است.
در ایروان تئاتر رقیب جدی ای به نام موسیقی و رقص دارد و برای اینکه بتواند با این هنر پر طرفدار رقابت کند، راه دشواری پیش رو دارد. به نظر نمی رسد که تئاتر توانسته باشد در رقابت با موسیقی و رقص های سنتی و فولکور و اجراهای مدرن موسیقی در میان جوانان این کشور پیروز میدان باشد. به خصوص اینکه موسیقی به عنوان یک هنر قدیمی و پر طرفدار از مهم ترین علاقه مندی های همه مردم ارمنستان، به ویژه جوانان به شمار می آید. اجراهای پرشمار موسیقی، کنسرت ها، برنامه های متعدد تلویزیونی و البته مدارس و دانشگاه هایی که به طور جدی هنرمندان آینده و سلایق امروز را در میان جوانان پرورش می دهند، احتمالا خیلی پیشروتر از تئاتر در ارمنستان هستند. کنسرواتوار هنر ارمنستان که از پرطرفدارترین مراکز آموزشی و آکادمیک در شهر ایروان است، در حال حاضر یکی از معتبرترین مراکز آموزش آکادمیک موسیقی در منطقه نیز هست.
در شهر کوچک ایروان صرفنظر از مراکز فرهنگی و دیگر نهادهایی که در اجرای تئاتر دخالت دارند، حدود پانزده مجموعه فعال تئاتری و یک سالن بزرگ اپرا بیشتر برنامه های تئاتری را به خود اختصاص داده اند. این تالارها بیشتر در مرکز شهر قرار گرفته اند. پوسترها و بیلبوردهای نمایش ها را در تمام مدت سال و به ویژه در تعطیلات می توان دید.
اما نکته جالب درباره اجرای نمایش ها به زمانبدی و تاریخ اجراها بر می گردد. بیلبوردها و پوسترهای یک نمایش را تقریبا ماه ها و حتی بیش از چند سال می توان در خیابان ها و مراکز فرهنگی دید، اما واقعیت این است که اجرای تئاتر در ایروان به محدوده زمانی کوتاهی خلاصه نمی شود و ممکن است یک نمایش حتی برای چندین ماه همچنان در نوبت اجرا برای عموم بماند و بارها و بارها هم اجرا شود.
تئاترها در ایروان مدت ها آماده اجرا هستند، اما کمتر پیش می آید که در این مدت اجراهای پشت سر هم داشته باشند. تقریبا بر روی همه پوسترها تنها می توان تاریخ یک، دو یا سه روز را مشاهده کرد. بعد از این چند روز گروه تئاتری بار دیگر منتظر زمان بعدی اجرایشان در یک سالن مشخص می مانند و موقتا نمایش را تعطیل می کنند، اما فعالیت هنری شان همواره ادامه دارد. تئاترهایی هم هستند که تنها چندبار اجرا می شوند و پس از آن نوبت اجرا را به آثار دیگر می دهند.
در واقع سالن های تئاتر همیشه برنامه اجراهایشان را با هم هماهنگ می کنند، اما باز هم روزهایی هست که هیچ تئاتری در هیچکدام از این سالن ها اجرا نمی شود.
اصلی ترین و مهم ترین مجموعه تئاتری شهر ایروان تئاتر سندوکیان است که گهگاه میزبان نمایش های خارجی هم هست. سالن های تئاتر این مجموعه بزرگ و قدیمی که در خیابان لوساووریچ قرار دارد، در بیشتر روزها شاهد اجرای بهترین آثار نمایشی شهر هستند. در حال حاضر آوریل 2014 چهار نمایش به طور مشخص در لیست برنامه این تئاتر قرار گرفته اند و هفت نمایش دیگر در انتظار اعلام زمان اجرا هستند. بیشترین مخاطبان این مجموعه بزرگسالان هستند و تعداد آنها به مراتب بیشتر از تماشاگران جوان است.
تئاتر روسی مجموعه فعال دیگری است که آمار اجرای نسبتا خوبی در طول سال دارد. این سالن در خیابان آبوویان و در مقابل سینما مسکو قرار دارد و اساسا یک تئاتر روسی است که به اجرای نمایش های هنرمندان روسیه و نمایشنامه های روسی اختصاص دارد. این تالار قدیمی درست در مرکز شهر قرار گرفته و از بهترین مراکز تئاتری شهر به شمار می آید. این سالن قدیمی، برنامه اجراهایش را هر ماه به صورت منظم منتشر و اعلام می کند. در این یک ماه هر بار حدود دوازده نمایش در لیست قرار می گیرند و معمولا همیشه می توان یک یا دو نمایشنامه چخوف را هم در لیست مشاهده کرد.
معمولا تماشاگرانی که سن و سال بیشتری دارند و به دنبال تماشای آثار کلاسیک هستند و همچنین آنها که ادبیات و درام روسی را دوست دارند و در میان آنها همیشه می توان تماشاگران دانشگاهی ارمنستان را دید، برای دیدن نمایش به این سالن می روند.
یک سالن مهم دیگر تئاتر که البته چند انجمن و کانون تئاتری هم در ساختمان آن مستقر هستند، خانه هنرمندان دراسانی دون است که در خیابان ماشتوتس قرار دارد و معمولا در طول ماه میزبان نمایش های کمتری است. سالن نمایش این مجموعه تئاتری هر چند از ظاهر آن این طور به نظر نمی رسد، سالنی بزرگ و با امکانات مناسب و مجهز است.
در نزدیکی همین سالن و در خیابان امیریان سالن هامازگاین در چند قدمی دانشگاه سینما و تئاتر واقع شده و از شلوغ ترین و پر مخاطب ترین تئاترهاست و معمولا دانشجویان و جوانان می توانند تئاترهای پیشرو و مدرن تر را درآن ببینند.
تئاتر پوس در خیابان مارشال باقرامیان یکی از مرکزی ترین نقاط شهر واقع شده است و در ساختمان آن انجمن نویسندگان ارمنستان با چند اتاق کوچک فعالیت دارد، اما به نظر می رسد که کمتر از سایر تئاترها مورد توجه قرار می گیرد. شاید مهم ترین دلیل این استقبال کم آن است که این تئاتر اجراهای کمتری نسبت به سایر سالن ها دارد.
سالن دیگری که در انتهای خیابان مارشال باقرامیان و در خیابان پروشیان قرار دارد هم مخاطبان زیادی دارد، اما تعداد آثاری که در آن به نمایش در می آیند به نسبت کمتر از سالن های فعال دیگر است. به هر حال نزدیک بودن همه این تالارها به مرکز شهر امکان دسترسی راحت تماشاگران به تالار برای رزرو بلیت و تماشای آثار را فراهم آورده است.
تئاتر کمدی موزیکال یکی از بزرگترین و مجهزترین تئاترهای شهر است. این تالار بزرگ در نزدیکی میدان بزرگ هراپاراک در خیابان سارکیسیان قرار گرفته است و معمولا نمایش های بزرگ و پرزرق و برق کمدی موزیکال و اجراهایی از این دست که نیازمند سالنی بزرگتر و امکانات بیشتر هستند را میزبانی می کند و استقبال تماشاگران از آن بسیار زیاد است. طوری که بلیت های هر نمایش این تالار در همان اولین روزهای پیش فروش تمام می شوند.
اما در میان همه این سالن های بزرگ که همه نوع تماشاگری را به خود جلب می کنند، یک سالن تئاتر دیگر هم ویژه نمایش های جوان پسند و آثار مدرن نمایشی در خیابان نالبندیان قرار گرفته که به نظر می رسد بیش از همه سالن ها مورد توجه جوانان و دانشجویان تئاتر است و تقریبا همیشه می توان آثار جدیدی در آن تماشا کرد که معمولا هم از آثار خوب تئاتر ارمنستان هستند. پاتوق ها و کافی شاب هایی هم اطراف این سالن هستند که همیشه جوانان و هنرمندان جوان تئاتر را می توان در آن دید.
تئاتر چمبر و تئاتر قاپلانیان هم دو سالن دیگر تئاتر شهر ایروان هستند که در خیابان کریون و در منطقه ای آرام و بی سر و صدا واقع شده اند و بیشتر اوقات می توان تماشاگران آنها را که از نیمه شب، قدم زنان به خانه بر می گردند، درخلوتی خیابان دید.
یک تالار ویژه نمایش های عروسکی هم با دو سالن نمایش کوچک و اصلی باهمین نام در خیابان هنرمندنشین سایات نوا وجود دارد که هنرمندان تئاتر عروسکی و علاقمندان این نوع تئاتر همیشه می توانند در آن به تماشای نمایش های عروسکی بنشینند.
سالن های دیگر شهر میزبان نمایش های متوسط و مخاطب پسند هستند و یکی از این سالن ها ویژه نمایش های کودک ونوجوان است و تقریبا همیشه می توان صفوف طولانی بچه ها را در مقابل آن دید.
مردم ایروان تئاتر را دوست دارند، هر چند که بیشتر جوانان این شهر از میان یک اجرای امروزی موسیقی، یک اپرای با شکوه یا اپرای سنتی و تئاتر، در آخرین انتخاب به سراغ تئاتر می روند. ضمن اینکه برای پیدا کردن سالن های تئاتر در ارمنستان باید آنها را جستجو کرد و به این راحتی ها نمی توان این تالارها را پیدا کرد.
تئاتر ارمنستان همچنین دو فستیوال مهم تئاتری دارد که از این میان فستیوال بین المللی های فست به عنوان مهم ترین فستیوال کشورهای مشترک المنافع خارج از مسکو از بقیه معتبرتر است. این فستیوال تاکنون هفت دوره برگزار شده و از چند سال اخیر توانسته به عنوان یک فستیوال معتبر بین المللی در دنیا نیز مطرح شود. های فست فستیوال حالا با تجربیات همین چند سال به جشنواره ای تبدیل شده که بسیاری از بهترین آثار اروپا را می توان در آن دید و البته این به پیشرفت تئاتر ارمنستان هم کمک فراوانی کرده است.
فستیوال هنری های فست تنها به تئاتر اختصاص ندارد، اما تئاتر و هنرهای مربوط به آن از مهمترین برنامه های آن هستند. های فست شامل هنرهای اجرایی از جمله تئاتر است که همه شکل های تئاتر دراما، کمدی میم، موومنت، سیرک، تئاتر خیابانی، عروسکی، ماریونت تئاتر انگشتی و ویژیوال در برنامه آن قرار دارند.
دو فستیوال دیگر هم طی چند سال اخیر در کنار برنامه های های فست قرار گرفته اند: اول پنجمین فستیوال نمایش عروسکی و اجراهای کودک و دوم چهارمین دوره آرمز فست و فستیوال جوانان که ویژه دانشجویان خارجی مشغول تحصیل در ایروان است. فستیوال بین المللی های فست امسال نیز از اول تا دهم اکتبر در ایروان برگزار می شود و پیش بینی می شود که چند صد مهمان خارجی در آن شرکت کنند.
فستیوال بین المللی دیگر تئاتر ارمنستان که در سایه های فست برگزار می شود، به واسطه محدودیت ها و سنتی تر بودنش چندان رونقی پیدا نکرده است. این جشنواره مختص اجراهای مدرن و کلاسیک از آثار شکسپیر است. اجازه بدهید یادآوری کنم که هنرمندان و دانشگاهیان و بیشتر مخاطبان تئاتر در ارمنستان بعد از درام نویسان روسی بیشترین علاقه را به شکسپیر دارند.
ارمنستان این روزها مثل تمام کشورهای دنیا به نسبت گستره تئاتر در این کشور با بحران مهم مخاطب مواجه است و تئاترهای این کشور همچنان در تلاشند تا حیات و استمرار تئاتر را در رقابت با سایر رسانه ها و هنرها محقق سازند.
هیچ چیز لذت بخش تر از این نیست که یک شب آرام و زیبا را در شهر ایروان و روشنایی آرام بخشش به تماشای یک تئاتر بروید و در یکی از این سالن های بزرگ و گاه قدیمی یک نمایش خوب ببینید.

اخبار مرتبط

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։