شب یلدا
شب یلدا یا شب چله یا شب چله بزرگ یکی از کهنترین جشنهای ایرانی است که هر سال با فرا رسیدن بلندترین شب سال برگزار میشود. این شب همزمان با انقلاب زمستانی است و آغاز روزهای بلندتر در نیمکرهٔ شمالی بهشمار میآید. مراسم شب یلدا از غروب آفتاب ۳۰ آذر آغاز شده و تا طلوع آفتاب ۱ دی ادامه مییابد، زمانی که خانوادهها دور هم جمع میشوند و به شادی میپردازند.
در این شب، ایرانیان میوهها و خشکبار مانند انار، هندوانه و خرمالو را آماده کرده و به صورت خانوادگی مصرف میکنند؛ این میوهها نمادی از زندگی، انرژی و امید هستند. در برخی مناطق اعتقاد بر این است که چهل نوع خوراکی باید در مراسم شب چله آماده باشد. رنگ قرمز این میوهها نماد رنگهای سرخ سپیدهدم و تابش زندگی است. باور بر این است که خوردن هندوانه در شب چله، سلامت و رفاه فرد را در طول ماههای تابستان تضمین میکند و او را از آسیبهای گرمای شدید یا بیماریهای ناشی از اخلاط گرم محافظت مینماید. از دیگر آیینهای رایج در شب چله، قصهگویی بزرگان برای اعضای خانواده، خواندن شاهنامه و همچنین فالگیری با دیوان حافظ است که نشاندهنده پیوند نسلها و انتقال فرهنگ و حکمت است. ریشه واژهٔ «یلدا» به زبان سریانی بازمیگردد و به معنای تولد است که اشاره به زایش خورشید دارد. ایرانیان باستان با این جشن طولانیترین شب سال را گرامی میداشتند تا هم تاریکی زمستان را پشت سر بگذارند و هم به استقبال نور و روشنایی بروند.
از دیدگاه تاریخی و مردمشناسی، شب یلدا در کتابها و پژوهشهای علمی بررسی شده است و نشان میدهد که این جشن چگونه در طول تاریخ، با حفظ ویژگیهای نمادین خود، جایگاه خود را در زندگی اجتماعی و فرهنگی ایرانیان حفظ کرده است. نویسندگانی که در زمینه فرهنگ ایران پژوهش میکنند، ارتباط این جشن را با جشنهای باستانی، اسطورهها، نمادها و تاریخ آنان بررسی کردهاند. ابن جشن در بسیاری از کشورهای آسیای میانه مانند افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان و همچنین در برخی کشورهای قفقاز مانند آذربایجان و ارمنستان مشترک است. ایرانیان این جشن سالانهٔ نو شدن را از بابلیها پذیرفتند و آن را در آیینهای زرتشتی، دین زمان خود، وارد کردند. بر اساس دیدگاه زانا صالحراد، تداوم برگزاری شب یلدا در فرهنگهای ایرانیزبان را میتوان نشانهای از تداوم حافظهی فرهنگی و سازگاری سنتهای باستانی با ساختارهای اجتماعی نو دانست. او در پژوهش خود اشاره میکند که این جشن، ریشه در آیینهای خورشیدی دارد که در دوران پیشازرتشتی برای بزرگداشت باززایی خورشید در طولانیترین شب سال برگزار میشده است.
شب چله در نیمکرهٔ جنوبی برخلاف نیمکرهٔ شمالی کوتاهترین شب سال است. واژه یلدا از واژهای سریانی است که از مسیحیان سریانی وارد فارسی شده است. شب یلدا بهطور رسمی در دسامبر ۲۰۲۲ به فهرستهای میراث فرهنگی ناملموس یونسکو اضافه شد. پس از شب یلدا چله بزرگ (چلهبزرگا) شروع میشود و تا ۴۰ روز (۱۱ بهمن) ادامه دارد. انتقال این سنت عمدتاً بهصورت غیررسمی در خانوادهها انجام میشود، اما برنامههای رادیویی و تلویزیونی، نشریات، شبکههای اجتماعی و منابع آموزشی نیز در سالهای اخیر نقش مهمی در انتقال آن ایفا کردهاند. همچنین رویدادها، همایشها، آموزشها، کارگاهها و فعالیتهای آگاهیبخشی که توسط مراکز پژوهشی، سازمانهای غیردولتی، موسسات فرهنگی و آموزشی برگزار میشوند، تأثیر قابل توجهی در حفظ و انتقال صحیح این عنصر فرهنگی به نسلهای آینده داشتهاند.
