Հա

Մշակոյթ

13/09/2021 - 13:10

Թանգարանի մօտ հրթիռ պայթեց, ամբողջը ջարդեց, աւերեց. Շուշիի թանգարանի փրկւած մօտ 170 գորգի ճակատագիրն օդում կախւած է՝ Երեւանում շէնք չկայ

44-օրեայ պատերազմի թէժ օրերին «Շուշիի գորգերի թանգարան»-ից մեծ դժւարութեամբ, գիշերով, պայթող արկերի տակ փրկւած մօտ 170 գորգ ժամանակաւոր տեղ է գտել Երեւանում՝ Ալեքսանդր Թամանեանի անւան ճարտարապետութեան ազգային թանգարան-ինստիտուտում:

Շուշիի գորգերի թանգարանի տնօրէն Վարդան Ասծատրեանն անձամբ է հաւաքել հարիւրամեակների պատմութիւն ունեցող գորգերն ու գրի առել դրանց պատմութիւնը:

«alikonline.ir» - 44-օրեայ պատերազմի թէժ օրերին «Շուշիի գորգերի թանգարան»-ից մեծ դժւարութեամբ, գիշերով, պայթող արկերի տակ փրկւած մօտ 170 գորգ ժամանակաւոր տեղ է գտել Երեւանում՝ Ալեքսանդր Թամանեանի անւան ճարտարապետութեան ազգային թանգարան-ինստիտուտում:

Շուշիի գորգերի թանգարանի տնօրէն Վարդան Ասծատրեանն անձամբ է հաւաքել հարիւրամեակների պատմութիւն ունեցող գորգերն ու գրի առել դրանց պատմութիւնը:

Նրա հետ 168.am-ը զրուցել է թանգարանի ստեղծման, գորգերի ձեռքբերման, պատերազմից յետոյ ստեղծւած իրավիճակի եւ նոր թանգարանի կարեւորութեան մասին:

 

- Պարո՛ն Ասծատրեան, թանգարան բացելու գաղափարն ինչպէ՞ս առաջացաւ. գորգերի ընդհանուր պատմութիւնն ուսումնասիրելուց յետո՞յ: 

- Երիտասարդ տարիքից հին սիմւոլիզմն ուսումնասիրում էի. գեղանկարչութիւն, հին իրեր եւ այլն, իսկ գորգերի թանգարան բացելու գաղափարն ինձ համար կարեւոր դարձաւ, քանի որ պարզ տեսնում էի, թէ ինչպէս են ուզում մեր ժողովրդից այդ մշակութային շերտը իւրացնել: Տարբեր ցեղեր 100 տարի առաջ որոշեցին հիմնել Ադրբեջան անունով պետութիւն, եւ քանի որ ամէն պետութիւն իրեն բնորոշ կատեգորիաներ ունի, նոր պետութեանը մշակութային հիմքեր են պետք, իրենք որոշեցին հայերից իւրացնել նաեւ գորգարւեստը:

Խորհրդային ժամանակահատւածում շրջում էին գիւղերում, հայկական ընտանիքներից ձեռք էին բերում գորգերը, տանում Բաքու: Իրենց ակադեմիական առաջին աշխատանքը՝ «ադրբեջանական գորգ» հասկացութիւնը, 1961 թւականին է եղել, ու այդ ժամանակահատւածից սկսեցին քայլեր կատարել: Այսօր էլ լաւ յաջողութիւնների են հասել, ԻՒՆԵՍԿՕ-ում կարողացել են գրանցել նման՝ «ադրբեջանական գորգ» հասկացութիւն: Սակայն իրենց աշխատանքը լրիւ առոչինչ կը դառնայ, եթէ մենք բոլորս՝ գիտնականների հետ միասին, սկսենք իրենց հետ փաստերով խօսել: Թանգարանի ամենանոր գորգը 120 տարեկան է, էլ չեմ խօսում 17-19-րդ դարերի գորգերի մասին, որ ունենք մեզ մօտ:

Քանի որ ես տեսնում էի, թէ ինչպէս էին գորգերը հանւում Արցախից, պարզ հասկանում էի, որ եթէ նմուշները սկզբնաղբիւրներից կտրւեն, հետագայում չես կարողանայ ապացուցել, որ դա մերն է: Ամենաճիշտ ապացոյցը ժողովուրդը, ընտանիքներն են, եւ ես սկսեցի դրանք ձեռք բերել գիւղերից, արձանագրել, թէ որ գիւղից է, ու եթէ ընտանիքը յայտնի է, ապա՝ որ ընտանիքից է: Դա է այս թանգարանի ստեղծման պատճառը:

 

- Գորգերը հիմնականում գնե՞լ էք, թէ՞ նւիրել են:

- Նւիրած գորգերը մէկ տոկոս էլ չեն կազմում: 2-3 նման գորգ կայ, իսկ մեծ մասը գնել ենք: Սրանք Արցախում մնացած վերջին գորգերն են, որոնք ԽՍՀՄ տարիներին ընտանիքները չեն վաճառել ադրբեջանցիներին: 1994 թւականից յետոյ էլ Երեւանից եկած գորգաւաճառներին չեն վաճառել: Չեն ուզել իրենց գորգերը, այսպէս ասած, «շուկայի բերան տան»: Եւ, իմանալով, որ գորգերի թանգարան եմ ստեղծում, ու ինձ էլ ճանաչում էին, վաճառեցին: Եւ քանի որ մարդկանց գոյքն էր, մի քիչ ճիշտ չէր, որ նւիրէին:

- Դուք տնտեսագէտ, իրաւաբան, միջազգային իրաւունքի մասնագէտ էք, գործարար: Հասկացել էք, որ մշակութային ժառանգութիւն է, պէտք է պահպանւի, սակայն շատ գործարարներ կարծես թէ այդպէս չեն մտածում. շատ յուշարձանային տարածքներ են վերացնում իրենց բիզնեսի համար: Իսկ թշնամի երկրում, օրինակ, հակառակն է, կայ ֆինանսական օժանդակութիւն՝ անգամ իւրացրածը ներկայացնելու համար: Ինչո՞ւ է սա մեզ մօտ բացակայում. Դաստիարակութեա՞ն, կրթութեա՞ն խնդիր է:

- Ադրբեջանում պետական ֆինանսաւորում է, իսկ մեզ մօտ պետութիւնը դրանով չի զբաղւել՝ սկսած խորհրդային ժամանակներից մինչեւ վերջերս: Յուսով եմ՝ քաղաքական որոշում կը կայացնեն եւ մշակութային ժառանգութիւնը կը սկսեն պահպանել:

Ինչ վերաբերում է գործարարներին, դէ, դա մարդու աշխարհայեացքից է կախւած: Ընտրութեան իրաւունքը բոլորին տրւած է. մէկն այս ճանապարհն է ընտրում, միւսը՝ այն: Աւելի լաւ կը լինէր, որ այդ գործարարների մի մասը գոնէ ուշադրութիւն դարձնէր այս թեմային: Օրինակ, հիմա ես նեղւած եմ միջոցների առումով, քանի որ պատերազմի ժամանակ շատ բան կորաւ: Գումարը, պաշտօնը, ամէն ինչ աւարտւում է, մարդու անունն է մնալու, որը կաշխատի իրենց երեխաների համար: Ինձ թւում է՝ ամէն մարդ պէտք է հասկանայ, որ իրենից յետոյ պէտք է անուն թողնի, քանի որ կեանքը շարունակւում է, երեխաները չպէտք է ամաչեն իրենց ծնողներից:

 

- Դուք 44-օրեայ պատերազմի օրերին դժւարութեամբ կարողացել էք մօտ 170 գորգ փրկել: Մեր մշակութային ժառանգութեան մեծ մասը մնաց Շուշիում, ու երբ խօսում ես ոլորտի ներկայացուցիչների հետ՝ ասում են, որ ինչ կար՝ այնտեղ էին տարել, չէին կարծում, որ Շուշին կընկնի: Ինչպէ՞ս հասկացաք, որ հէնց Շուշիին է վտանգը սպառնում:

- Թանգարանային աշխատանքն ունի յստակ արարողակարգ: Յայտնի է՝ եթէ պատերազմը սկսւել է, ապա բոլոր նմուշները պէտք է ճիշտ ձեւով փաթաթւեն, պահեստաւորւեն: Եթէ վտանգն աւելի է մեծանում, ապա պէտք է տարհանւեն: Պարզ է, պէտք է ասեն, որ չէինք պատկերացնում, եւ այլն: Բայց ես պարզ տեսնում էի: Տարհանումը չէի ուզում շուտ անել, որպէսզի խուճապ չառաջացնեմ: Բայց վերջին օրերին արդէն պարզ էր, որ Շուշիի ուղղութեամբ են գալիս:

Թանգարանի մօտ հրթիռ պայթեց, ամբողջը ջարդեց, աւերեց, քաղաքում ոչ մի պետական վերահսկողութիւն չկար, ես եկայ ու կազմակերպեցի տարհանումը: Մեր Մշակոյթի նախարարին ասել եմ, մեքենայ են տրամադրել, տեղափոխել ենք գորգերը:

- Գորգերն այս պահին ցուցադրւում են Ալեքսանդր Թամանեանի անւան ճարտարապետութեան ազգային թանգարան-ինստիտուտում: Շէնք տրամադրելու համար Դուք որեւէ առաջարկ արե՞լ էք կառավարութեանը:

- Չէ, յոյսս իրենց տրամաբանական մտածելակերպի վրայ է: Բոլորի համար պարզ է, որ այս հարցը պէտք է լուծւի: Յոյսս չեմ կորցնում, կարծում եմ՝ տրամաբանական որոշում կը կայացնեն:

Սա թանգարան է, սովորական հաւաքածու չէ: Բոլոր տեղերում գորգերը կոլեկցիոն նմուշներ են, մի քանի ձեռք անցած, վերջում թանգարանում յայտնւած: Մեզ մօտ հէնց սկզբնաղբիւրներից ձեռք բերւած գորգեր են, ու արձանագրւած է, թէ որ գիւղերից են:

Թանգարանային նմուշը յստակ կարգավիճակ ունի. պէտք է իմանաս սկզբնաղբիւրը եւ ծագումնաբանութիւնը: Եթէ չգիտես՝ աշխարհում աճուրդներում հիմա հազարաւոր գորգեր կան, վաճառում են, կարող ես գումար ներդնել, բերել: Իսկ դա թանգարան չէ, հաւաքածու է:

Իսկ ես հէնց նպատակադրւած թանգարան էի ստեղծում, դրա համար բոլորն արձանագրում էի: Ուսումնասիրել եմ թանգարանային աշխատանքը, յետոյ՝ արել: Նմուշներից իւրաքանչիւրը բացառիկ է ոչ միայն թւագրութեամբ, այլեւ պատմութեամբ։ Մի գորգ կայ՝ երկու կտոր էր: Ինձ ասացին, որ Արցախի Մարտունի քաղաքում գորգ կայ, գնացի այդ մարդկանց տուն, համաձայնեցին մեզ տրամադրել այդ գորգը: Մի կտորը ձեռք բերեցինք, հարցրի՝ բա միւս կտորը որտե՞ղ է, ասաց՝ մի քիչ ներքեւ մեր բարեկամների տանն է, ասացի՝ զանգէք, զգուշացրէք, որ գնանք, պատասխանեցին՝ մենք իրենց հետ չենք խօսում: Հարցնում եմ, թէ պատճառը ո՞րն է, ասացին՝ մեր պապիկները կռւել են: Տոհմերը պապիկների պատճառով իրար հետ չէին խօսում:

Գնացի իրենց այդ բարեկամի տուն, խօսեցի, գորգի միւս հատւածն էլ նրանք տրամադրեցին: Վերջում ասացի՝ պապիկներ են, միմեանց հետ կռւել են, իսկ դուք արդէն ընտանիք, երեխաներ, թոռներ ունէք, ամօթ է այսպէս, ու գնացի: Մէկ շաբաթից զանգեցին՝ արդէն իրար հետ կերած-խմած, ուրախ: Ինձ շնորհակալութիւն էին յայտնում, թէ՝ լաւ է՝ եկաք, մենք իրար հետ արդէն նորմալ յարաբերութիւններ ունենք: Այս գորգի միացումը բերեց այդ ընտանիքների միացմանը: Գորգը 1900-1910թթ. է:

 

- Գորգերին անհրաժեշտ են պահման յատուկ պայմաններ, գուցէ վերանորոգման կարիք է պէտք, ինչպէ՞ս է այստեղ դա արւում:

- 6 ամիս է՝ այստեղ են, պայմաններն աշխատում ենք պահել, ու երբ որոշում լինի, թէ որտեղ պէտք է ցուցադրւեն, այնտեղ արդէն ջերմութիւնը, խոնաւութիւնը եւ այլ չափանիշները յստակ կը պահպանւեն:

 

Անի Կարապետեան

 

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։