Հա

Գաղափարական

15/01/2020 - 14:30

Յովհաննէս Քաջազնունու ճակատագիրը Խորհրդային Հայաստանում

Յովհաննէս Քաջազնունին լայն հասարակայնութեանը յայտնի է որպէս 1918-1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին վարչապետ, Բաքւի հայկական Ս. Թադէոս-Բարդուղիմէոս մայր տաճարի ճարտարապետ եւ «Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլեւս» հանրայայտ գրքի հեղինակ, սակայն քչերին է յայտնի, թէ ինչ ճակատագրի արժանացաւ մեծանուն հայը` հայրենիք վերադառնալուց յետոյ: Ընթերցողին ներկայացնում ենք մեծ հայի կեանքի Խորհրդային Հայաստանում ապրած տարիների չլուսաբանված էջերը:

Յովհաննէս Քաջազնունին լայն հասարակայնութեանը յայտնի է որպէս 1918-1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին վարչապետ, Բաքւի հայկական Ս. Թադէոս-Բարդուղիմէոս մայր տաճարի ճարտարապետ եւ «Դաշնակցութիւնը անելիք չունի այլեւս» հանրայայտ գրքի հեղինակ, սակայն քչերին է յայտնի, թէ ինչ ճակատագրի արժանացաւ մեծանուն հայը` հայրենիք վերադառնալուց յետոյ: Ընթերցողին ներկայացնում ենք մեծ հայի կեանքի Խորհրդային Հայաստանում ապրած տարիների չլուսաբանված էջերը:

1923 թ. ապրիլի 7-ից մինչեւ մայիսի 19-ը Վիեննայի մէջ գումարւում է Հ.Յ.Դ. Արտասահմանեան մարմինների արտակարգ խորհրդաժողովը (կոնֆերանս): Խորհրդաժողով հրաւիրւում է եւ Յ. Քաջազնունին, սակայն վերջին պահին նա հրաժարւում է մասնակցել եւ իր զեկուցումը, որը վերնագրւած էր «Հ.Յ.Դաշնակցութիւնը անելիք չունի» ուղարկում է փոստով: 1923 թ. յուլիսին Յ. Քաջազնունին իր զեկոյցը կուսակցական շարքային ընկերներին աւելի մատչելի դարձնելու նպատակով հրապարակում է առանձին գրքոյկով, ինչը մեծ աղմուկ է բարձրացնում թէ ՀՅԴ կուսակցութեան մէջ եւ թէ Սփիւռքի գաղութներում: Նոյն թւի օգոստոսի 15-ին Յ. Քաջազնունին նամակ է գրում Կարպատների մեկուսի կոմիտէին (ՀՅԴ կուսակցութեան այն շրջանի ղեկավարութեանը, որի մէջ գտնւում էր Յ. Քաջազնունին,-Հ.Մ.), որով յայտնում է, որ դուրս է գալիս ՀՅԴ կուսակցութեան շարքերից: Այնուհետեւ Յ. Քաջազնունին 1924 թ. մարտի 15-ին դիմում է Բեռլինի Խորհրդային իշխանութեան ներկայացուցչութեան Անդրկովկասեան Խորհրդային Հանրապետութիւնների առեւտրական ներկայացուցչին` խնդրելով թոյլտւութիւն տալ վերադառնալ Խորհրդային Հայաստան: 1924 թ. սեպտեմբերի 25-ին Անդրերկրկոմի խնդրանքով եւ Ալ. Մյասնիկեանի զեկուցումով ՀամԿ(բ)Կ կետկոմի քաղբիւրոն թոյլտւութիւն տւեց եւ վերադարձի որոշում ընդունեց Յ. Քաջազնունու համար: 1924 թ. դեկտեմբերի վերջերին Յ. Քաջազնունին հասնում է Բաթում, որտեղից անցնում է Թիֆլիս, իսկ 1925 թ. յունւարի 19-ին նա արդէն Երեւանում էր: Եւ իրապէս մեծ յոյսերով ու նպատակներով Յ. Քաջազնունին վերադարձաւ Երեւան:

Պատանեկան խանդավառութեամբ նա անցաւ գործի իր մասնագիտական գիտելիքները ի նպաստ դնելու յանուն նոր Հայաստանի կերտմանը: Այդ տարիներին Հայաստանում ընթանում էին մեծ ծաւալի շինարարական աշխատանքներ եւ ճարտարապետների խիստ կարիք էր զգացւում: Եւ Քաջազնունու բարձր պրոֆեսոնալիզմը եւ խորը գիտելիքները մեծ դեր խաղացին երիտասարդ Հանրապետութեան հասարակական եւ ճարտարապետական կեանքում: 1925 թ. Յ. Քաջազնունին, գալով Երեւան, ընտրւում է ՀՍՍՀ Պետպլանին կից Տեխնիկական խորհրդի անդամ եւ կարճաժամկէտ ծառայութիւնից յետոյ մարտի սկզբից ստանձնում է Հայբամբակկոմիտէի շինարարական բաժանմունքի վարիչի պաշտօնը, որը զբաղեցնում է մինչեւ 1927 թ. մարտ ամիսը: Լինելով բարձրակարգ ճարտարապետ` նա յաճախ էր հրաւիրւում տարբեր յանձնաժողովների աշխատանքներին եւ տալիս նախագծերի եզրակացութիւններ: 1926 թ. Յ. Քաջազնունին մասնակցում է կառուցւելիք ժողտան (օպերայի եւ բալետի շէնքի) յայտարարւած մրցոյթին (նախագիծը ցաւօք չի պահպանւել,-Հ.Մ.): 1927-29 թթ. Քաջազնունու նախագծերով եւ նրա անմիջական ղեկավարութեամբ Երեւանում եւ Սարդարապատում կառուցւեցին բամբակամշակման գործարաններ (չեն պահպանել,-Հ.Մ.), նոյն թւականներին կառուցում է ձէթ-օճառի գործարանը Երեւանում, իր բոլոր օժանդակ կառոյցներով, բնակելի աւան աշխատողների համար:

Դրանք կառուցւեցին «Գրախտ» ընկերութեան կողմից եւ հանդիսացան Խորհրդային Հայաստանի առաջին արդիւնաբերական շինութիւնները: Իսկ բնակելի աւանի շինարարութիւնը գործարանի տարածքի մօտ Հայաստանում առաջին փորձերից է հանդիսանում: Այն հետապնդում է որոշակի նպատակ. աշխատողների բնակեցման շրջանները անմիջականորեն աշխատավայրին մօտեցնելը: Այդ միտումը բնորոշ է 20-ական թւականների հայկական ճարտարապետութեանը: 1926 թ. Գիւմրու սարսափելի երկրաշարժից յետոյ Յ. Քաջազնունին մշտապէս գտնւել է այնտեղ, ուսումնասիրել քանդւած տների բնոյթը, առաջարկել շէնքերը ճիշտ կառուցելու ուղիներ: 1927 թ. հանդէս է եկել զեկոյցով Լենինականում իրականացւող վերականգնողական շինարարական աշխատանքների բնոյթի վերաբերեալ:

Հետագայում 1935 թ. Յ. Քաջազնունին Լենինականում նախկին Բուլւարնայա (Կիրովի) եւ 27-րդ փողոցների խաչմերուկում կառուցում է բնակելի նոր շէնք: Այս կառոյցը մինչեւ օրս կանգուն է եւ դիմակայել է անգամ 1988 թ. աւերիչ երկրաշարժը, համարւում է Յ. Քաջազնունու լաւագոյն գործերից մէկը: 1927 թ. մարտից Յ. Քաջազնունին աշխատել է շինարարական նախագծերի հսկողութեան ոլորտում, սկզբում` Տնտխորհրդին կից Շինարարա-Տեխնիկական կոմիտէում, ապա Պետպլանին ԷԿՕՍՕ-ին կից Շինարարա-Տեխնիկական կոմիտէի նախագահի տեղակալ (մինչեւ 1931 թ.):

1932-37 թթ. եղել է ՀՍՍՀ Կոմունալ տնտեսութեան ժողկոմիսարիատի խորհրդի գիտ. քարտուղարը: Միաժամանակ Յ. Քաջազնունին ակտիւօրէն մասնակցում է հասարակական գործունէութեամբ: Հայաստանի Տեխնիկական ընկերութեան նախագահութեան անդամ էր, ապա` նախագահ: 1928 թ. Հ. Աճառեանի, Գ. Յակոբեանի, Ա. Տէրեանի հետ համահեղինակութեամբ Յ. Քաջազնունին իր տեխնիկական եւ գրական գիտելիքների մեծ պաշարով մասնակցում է «Շինարարական կառոյցների ռուս-հայերէն բառարանի» ստեցծմանը: Այդ բառարանը բաղկացած էր 7560 բառ-յօդւածներից: 1929 թ. նոյեմբորի 1-ից հանդիսանում էր «Կորչի անգրագիտութիւնը» ընկերութեան անդամ: 1926 թ. աշնանից մինչեւ 1931 թ. գարունը Յ. Քաջազնունին դասաւանդում է Երեւանի համալսարանի նոր կազմակերպւած տեխնիկական ֆակուլտետում (շինարարական արւեստ), ապա Շինարարական ինստիտուտում (ճարտարապետական նախագծում) առարկաները: 1930 թ. փետրւարի 9-ին ՀՍՍՀ Լուսժողկոմատի կոլեգիայի որոշմամբ Յ. Քաջազնունու շնորհում են Պրոֆեսորի գիտական կոչումը: 1930 թ. Յ. Քաջազնունին կառուցում է Ապարանի շրջխորհրդի երկյարկանի շէնքը, որի ծաւալի մէջ ընդգրկւած են նաեւ ճաշարան եւ հիւրանոցը, իսկ 1936 թ. մարտի 8-ին նա «Աշխատանքային պայմանագիր» (Трудовое соглашение) է կնքում Բերիայի անւան Բարձրագոյն կոմունիստական գիւղատնտեսական դպրոցի տնօրէն Ս. Խաչատրեանի հետ, որով պարտաւորւում է վերանախագծել եւ շարունակել այդ շինութեան կենտրոնական մասի եւ աջ թեւի կառուցումը: Այդ շէնքը այժմեան Տէրեան փողոցի վրայ գտնւող Պոլիտեխնիկական ինստիտուտի այժմեան ռեկտորատն է, որը Ա. Թամանեանի յանձնարարութեամբ են սկսել առաջին նախագծային եւ շինարարական աշխատանքները: Ըստ Ճարտարապետ Լ. Դոլուխանեանի այդ շէնքի վերաբերեալ բացի յիշեալ «Աշխատանքային պայմանագրից» որեւէ փաստաթուղթ չի պահպանւել, եւ հեղինակի հարցը մտորումների տեղիք է տալիս:

Հասցրե՞լ է արդեօք, Քաջազնունին իրականացնել այդ պայմանագիրը` մնացել է անյայտ: Միաժամանակ պէտք է նշել, որ Յ. Քաջազնունու կեանքը Խորհրդային Հայաստանում այնքան էլ հեշտ չի անցել: Հայրենիքում նա մշտապէս գտնւել է ՆԿՎԴ-ի գործակալների մշտական հսկողութեան տակ, ենթարկւում զանազան ճնշումների, հասարակութեան կողմից յաճախ մեղադրւում էր իր լոյալութեան համար, պիտակաւորւելով` որպէս «ծպտւած յեղափոխական եւ սաբոտաժնիկ»:

1930 թ. Յ. Քաջազնունին Խորհրդային Հայաստանի 10-ամեակին նւիրւած մի յօդւած է պատրաստում տպագրել (որն այդպէս էլ չի տպագրւում), սակայն այս յօդւածը մեծ աղմուկ է բարձրացնում ուսանողութեան շրջանում, որոնք ծանօթանալով յօդւածի բովանդակութեանը Հայաստանի ինժեներ-տեխնիկների եւ գիւղատնտեսական մասնագէտների համագումարում, դիտարկում են օտար գաղափարախօսութեան առկայութիւն Յ. Քաջազնունու յօդւածի բովանդակութեան մէջ եւ ընդունում պարսաւանքի բանաձեւ: Այդ համագումարում ելոյթ է ունենում ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի 1-ին քարտուղար Ա. Խանջեանը: «Խորհրդային Հայաստան» թերթը անրադառնում է այդ համագումարի եւ Ա. Խանջեանի ճառին: Իր խօսքում Ա. Խանջեանը անրադառնալով Յ. Քաջազնունուն մասնաւորապէս ասում է. «…Քաղաքացի Քաջազնունին, չնայած իր ծերունի հասակին, երիտասարդի պէս ոգեւորւում է մեր շինարարութեամբ, մեր կուլտուրական վերելքով: Սակայն նա եւ նրա նմանները չեն ուզում կամ չեն կարողանում հաշտւել այդ շինարարութեան սոցալիստական իմաստի ու բովանդակութեան հետ, շարունակելով զարդարւած մնալ սոսկ լոյալութեան փետուրներով»: 1931 թ. աշնանը Յ. Քաջազնունին չդիմանալով այդ աննախադէպ քննադատութեանը ու ճնշմանը դուրս է գալիս Շինարարական ինստիտուտից եւ այլեւս գիտա-կրթական գործունէութեամբ չի զբաղւում: Հետաքրքրական է, որ ականատեսնի վկայութեամբ Յ. Քաջազնունին հանդիպում է խնդրում ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի նախագահ՝ Սահակ Տէր-Գաբրիէլեանի հետ եւ բողոքում, որ իրեն մեղադրում են որպէս հակայեղափախական, «ծպտւած Դաշնակցական, սաբոտաժնիկ եւ անգամ Չեկան ստիպում է մամուլի մէջ դաշնակցութեանը վարկաբեկող յօդւածներ գրել, սակայն նա մերժում է` պատճառաբանելով, որ Դաշնակցութեան մասին իր ասելիքը արդէն ասել է արտասահմանում եւ անգամ խնդրում, որ եթէ իր ներկայութիւնը անբաղձալի է եւ վնասակար է Հայրենիքում, կամ թոյլ տալ վերադառնալ արտասահման, կամ աքսորել Սիբիր: Իհարկէ Քաջազնունուն արտասահման վերադառնալ թոյլ տալ չէր կարող Սահակ Տէր-Գաբրիէլեանը, բայց խոստանում է, որ նման ելոյթներ Քաջազնունու հանդէպ այլեւս չեն լինի: Այս խօսակցութիւնից յետոյ Սահակ Տէր-Գաբրիէլեանը ափսոսանքով ասում է. « Մեր այս յիմար լրբերը փոխանակ գնահատելու եւ օգտւելու այս մեծ մարդուց եւ հայրենասէրից, իրենց ելոյթներով ցոյց են տալիս միայն իրենց տգիտութիւնն ու հոգու փոքրութիւնը»: Բնականաբար, Քաջազնունին ներքուստ վերաիմաստաւորելով իր Խորհրդային Հայաստանի հանդէպ, ընդունում է, որ սխալւել է եւ այդ մասին խոստովանել իր դստեր՝ Մարգարիտայի առջեւ:

1950 թ.-ին Մարգօ Քաջազնունին պատմաբան Դ. Մուրադեանի հետ ունեցած իր անկեղծ զրոյցում վկայել է. «Երբ 1936 թւին՝ Աղասի Խանջեանի սպանութիւնից յետոյ, սկսւեցին զանգւածային բանտարկութիւնները, հայրս խիստ շփոթւել էր եւ տխուր էր: Նա հաւատացած էր, որ իրեն եւս կը բանտարկեն: Մտերիմ ընկերներն ասում էին, որ չպէտք էր գար Հայաստան, բայց հայրս պատասխանում էր՝ պէտք է գայի, բայց այդ գիրքը չպէտք է գրէի: Նա ասում էր՝ ես խիստ զղջում եմ: Խօսակցութեան վերջում Մարգօ Քաջազնունին աւելացրեց. «Հայրս շատ էր ափսոսում, որ գրել է այդ գիրքը»: Վերը յիշատակւած Յ. Քաջազնունու մեղադրական գործի եզրակացութեան ուսումնասիրութիւնը ցոյց է տալիս, որ 1931 թ. Յ. Քաջազնունու եւ մի խումբ մարդկանց նկատմամբ յարուցւել է քրէական գործ ՀՍՍՀ քրէական օրէնսգրքի 154-րդ յօդւածի համաձայն եւ մեղադրւել անտնտեսվարութեան մէջ, սակայն յանցակազմ չգտնելով 1931 թ. փետրւարի 26-ի որոշումով այդ գործը կարճւում է: 1937 թ. որոշակի դադարից յետոյ Խորհրդային ՆԿՎԴ-ն չէր կարող աննկատ թողնել Յ. Քաջազնունուն: 1937 թ. յուլիսի վերջերին Յ. Քաջազնունին հանգստանում էր Ստեփանաւանում եւ իր աղջկան` Մարգարիտային ուղղւած նամակում յիշատակում է, որ մտադիր է մնալ այնտեղ մինչեւ օգոստոսի 6-ը, սակայն Յ. Քաջազնունու վիճակւած չէր երկար հանգստանալու, քանի որ յուլիսի 28-ին ՆԳ Ժողկոմիսար Խ. Մուղդուսու ստորագրութեամբ տրւում է օրդեր թիւ 6/41 Յ. Քաջազնունու բնակարանը խուզարկելու եւ ձերբակալելու վերաբերեալ: Յուլիսի 29-ին նա Ստեփանաւանում ձերբակալւում է ՀՍՍՀ ՆԿՎԴ-ի կողմից:

Հետաքրքրական է, որ Յ. Քաջազնունու ձերբակալելու եւ մեղադրանք ներկայացնելու հիմք հանդիսացել է նրա որդի Կարէն Քաջազնունու ցուցմունքը-մատնագիրը, որտեղ նա յայտնում է, որ իր հայրը` Յովհաննէս Քաջազնունին հանդիսանում է համոզւած դաշնակցական, «կատարեալ բուրժուաէ, «խորհրդային կառավարութեան թշնամի», բացի դա հիմք է հանդիսացել ձերբակալելու համար որոշ օպերատիւ տւեալները: Ժամանակակիցները, ովքեր եղել են Չեկայի նկուղներում եւ տեսել են Յ. Քաջազնունուն եւ հետագայում հրաշքով կարողացել են դուրս գալ Խորհրդային կայսրութեան սահմաններից պատմել են, որ Յ. Քաջազնունին բանտարկւած է եղել թիւ 17 խցիկում եւ մեղադրւել «լրտեսութեան» մէջ, իբր «գողացել եւ օտար պետութեան է տրամադրել ինչ-որ գծագրեր»: Եւ որպէսզի ստիպեն նրան խոստովանել իր արարքը Քաջազնունին ենթարկւել է զանազան կտտանքների եւ կուրացւել է 3500 մոմանոց էլեկտրական լամպերի միջոցով: Ի հարկէ դժւար է ասել որքանով են համապատասխանում ժամանակակիցների պատմածները, սակայն դրանք հեռու չեն իրականութիւնից եւ բոլշեւիկները ընդունակ էին կտտանքների միջոցով ստանալ իրենց ուզած ցուցմունքը: Իրականութիւնն այն է, որ Յ. Քաջազնունու մեղադրական գործում միակ հարցաքննութիւնը կատարւել է 1937 թ. նոյեմբերի 16-ին: Հարցաքննութեան ժամանակ Յ. Քաջազնունին չի հերքել, որ ինքը մինչեւ Խորհրդային կարգերի հաստատումը վարել է ակտիւ դաշնակցական գործունէութիւն, բայց միաժամանակ նշել, որ Խորհրդային Հայաստան վերադառնալուց յետոյ հակապետական գործունէութեամբ չի զբաղւել: Ընդ որում, առաջադրւած մեղադրանքներում Քաջազնունին իրեն մեղաւոր չի ճանաչել։ Յ. Քաջազնունու մեղադրական գործը 2016 թ. յայտնաբերել է յայտնի պատմաբան՝ Արարատ Յակոբեանը եւ տպագրել «Վէմ» ամսագրի 2016 եւ 2017 թթ. համարներում: Իր յօդւածներում ուսումնասիրելով ողջ արխիւային գործը, պատմաբան Ա. Յակոբեանը գրում է. «Եռեակը 1937 թ. դեկտեմբերի 5-ին մեղադրեալ Յ. Քաջազնունու հանդէպ կայացրել է գնդակահարութեան դատավճիռ՝ անձնական գոյքի բռնագրաւմամբ։ Առողջական խնդիրների պատճառով նա պառկած է եղել Երեւանի բանտային հիւանդանոցում։ Սակայն նախկին վարչապետի առողջական վիճակի հետագայ սրացումը (պաշտօնական վարկածով՝ ծերունական թուլութիւն, տուբերկուլեոզ եւ գրիպ) յանգեցնում է նրան, որ նա մահանում է բանտային հիւանդանոցում 1938 թ. յունւարի 15-ին, 70 տարեկան հասակում։ Հազարաւոր այլ բռնադատւածների հարազատների նման իր հօրը արդարացնելու նպատակով Մարգօ Քաջազնունին 1955 թ. յունիսի 22-ին ընդարձակ, հիմնաւորումներով լի դիմում-հայց է ուղղել Հայկ. ՍՍՌ ՊԱԿ-ի նախագահ Գ. Բադամեանցին, սակայն այն մերժւեց: Արդարացման հարցը յետաձգւեց, եւ ի վերջոյ խնդիրը լուծւեց միայն ԽՍՀՄ փլուզումից եւ Հայաստանի անկախութեան հռչակումից յետոյ։ Անկախ Հայաստանի դատախազութիւնը, ուսումնասիրելով Յ. Քաջազնունու քր. ՀՀ գլխաւոր դատախազ Արտաւազդ Գէորգեանը 1992 թ. դեկտեմբերի 12-ի. «Որոշեց Յովհ. Քաջազնունու նկատմամբ քր. գործը կարճել յանցակազմի բացակայութեան պատճառով, նրան համարել արդարացւած եւ ռեաբիլիտացւած»։

Մինչեւ 1990-ական թւերը թէ´ Մարգարիտային եւ թէ´ հանրութեանը անյայտ էր թէ որտեղ է ամփոփւած Յ. Քաջազնունու աճիւնը: Քաջազնունու մարմինը ամփոփւած է եղել ներկայիս ժամացոյցի գործարանի տարածքում գտնւող «Կոզերէ կոչւող գերեզմանատանը, սակայն այդ տարածքում ժամացոյցի գործարան եւ դպրոցի շէնք կառուցելու նպատակով հողին է հաւասարեցւում ողջ գերեզմանատունը, իսկ Յ. Քաջազնունու եւ միւս երեւելի մարդկանց աճիւնները անհետ կորչում են: Հօր յիշատակը վառ պահելու նպատակով Մարգարիտա Քաջազնունին «Թոխմախեան լճի» գերեզմանատանը Յովհաննէս Քաջազնունու անունով յիշատակաքար է կանգնեցնում:

Անուրանալի է Յովհաննէս Քաջազնունու ծառայութիւնները Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան կերտման գործում, նա իր ողջ գիտակից կեանքը, կարողութիւնը եւ գիտելիքները նւիրեց յանուն Հայաստանի Հանրապետութեան բարօրութեանը:

 

Հայկ Մարտիրոսեան

ԵՊՀ Սփիւռքագիտութեան ամբիոնի ասիստենտ

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։