Հա

Ազգային

19/03/2015 - 09:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մակար Եկմալեան (1856-1905)

«Մարտի 6-ին, 110 տարի առաջ, 49 տարիքը նոր բոլորած՝ մեր աշխարհէն առյաւէտ հեռացաւ հայ երաժշտութեան մեծագոյն արժէքներէն Մակար Եկմալեան։
Մակար Եկմալեան կը հանդիսանայ հայ ազգային երաժշտութեան ինքնուրոյն ոճին եւ բարձրարւեստ արժէքներուն արհեստավարժ մշակման ու կատարելագործման շարժումին յառաջապահներէն մէկը՝ Տիգրան Չուխաճեանի եւ Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի հետ։

Հայ ազգային ու ժողովրդական երաժշտութեան մեծարժէք վարպետը եւ ուսուցիչը

Ն.


«Մարտի 6-ին, 110 տարի առաջ, 49 տարիքը նոր բոլորած՝ մեր աշխարհէն առյաւէտ հեռացաւ հայ երաժշտութեան մեծագոյն արժէքներէն Մակար Եկմալեան։
Մակար Եկմալեան կը հանդիսանայ հայ ազգային երաժշտութեան ինքնուրոյն ոճին եւ բարձրարւեստ արժէքներուն արհեստավարժ մշակման ու կատարելագործման շարժումին յառաջապահներէն մէկը՝ Տիգրան Չուխաճեանի եւ Քրիստափոր Կարա-Մուրզայի հետ։
Ինչպէս որ Եկմալեանի սաներէն եւ իր կարգին հայ երաժշտութեան մեծատաղանդ վարպետներէն Ռոմանոս Մելիքեան պիտի վկայէր, իր սիրւած ուսուցիչին մահւան 10-րդ տարելիցին առիթով, 1915-ի մարտի 6-ին «Թատրոն եւ Երաժշտութիւն» հանդէսի էջերուն՝ «Անմահ է Մակար Եկմալեանը, ինչպէս անմահ յաւիտենական է գեղեցիկը միայն»։
Իսկ երաժշտագէտ պրոֆ. Ռ. Ա. Աթայեան, որ հիմնական ներդրում ունեցած է երկար տասնամեակներ, յատկապէս խորհրդային դարաշրջանին, անիրաւօրէն թերագնահատւած եւ լիարժէք չճանչցւած Եկմալեանի ժառանգութիւնն ու տաղանդը մոռացման փոշիներէն փրկելու եւ ըստ արժանւոյն գնահատելու գործին մէջ, հետեւեալ վկայութեամբ կը խտացնէ Եկմալեանի տեղն ու արժէքը հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր հարստութեան մէջ:
Մակար Եկմալեանի ստեղծագործական ժառանգութիւնը անցեալի հայ ազգային արհեստավարժ (պրոֆեսիոնալ) երաժշտութեան մէկ ամբողջական ու նշանակալից բաժինը կը կազմէ։ Այդ ժառանգութիւնը ունի ոչ միայն խոշոր պատմական, այլեւ մնայուն գեղարւեստական արժէք։ Անիկա հարուստ է իր իմաստային (թեմատիկ)-գաղափարական բովանդակութեամբ։ Անոր մէջ դրւած եւ նորարարական լուծում են ստացած հայկական երգահանական (կոմպոզիտորական) ոճի ու վարպետութեան կարեւոր խնդիրներ։ Կարա-Մուրզայէն յետոյ Եկմալեանի ստեղծագործութիւնը հայ արհեստավարժ երաժշտութիւնը բարձրացուց նոր մակարդակի մը, կարեւոր դեր խաղաց ազգային երգահանական դպրոցի ձեւաւորման գործին մէջ եւ նախապատրաստեց Կոմիտասի երեւան գալը։ Եկմալեանի գործունէութիւնը հաւասարապէս էական նշանակութիւն ունեցաւ նաեւ հայ երաժշտական մանկավարժութեան եւ կատարողական արւեստի զարգացման բնագաւառէն ներս։
Հայ ազգային ու ժողովրդական երաժշտութեան մեծավաստակ վարպետը ծնած էր 2 փետրւարի 1856-ին Վաղարշապատի մէջ (Էջմիածին), Գրիգոր Եկմալեանի գիւղական համեստ յարկին տակ։
1872-ին, աւարտելով Ս. Էջմիածնի Ժառանգաւորացը, Եկմալեան անվարան նւիրւեցաւ հայ հոգիին ձայնային խորագոյն լարերն ու թրթռացումները յայտնագործելու եւ վերծանելու առաքելութեան։
1873-էն սկսեալ, Ն. Թաշճեանի ղեկավարութամբ, ընտելացաւ հայկական նոթագրութեան եւ մասնակցեցաւ հայ հոգեւոր երգերու ձայնագրութեան ու ժողովածուներու պատրաստութեան։
1874-ին արդէն սկսաւ երգեցողութիւն եւ հայ եկեղեցւոյ երաժշտութեան տեսութիւն դասաւանդել «Գէորգեան» ճեմարանի մէջ՝ միաժամանակ մշակելով իր սեփական երաժշտական ընդունակութիւնները։
1877-ին երաժիշտի կոչումը զինք առաջնորդեց դէպի Ս. Պետերբուրգ, որ ժամանակաշրջանի հոգե-մտաւոր պատրաստութեան եւ գեղարւեստի զարգացման մեծագոյն կենտրոններէն կը հանդիսանար։ Մինչեւ 1891 Եկմալեան ապրեցաւ Պետերբուրգի մէջ. 1879-ին ընդունւեցաւ երաժշտանոց ու 1888-ին աւարտեց Ն. Կ. Սոլովչովի երաժշտական դասարանը։
Եկմալեանի երաժշտական ստեղծագործութեան վրայ մեծ դեր ունեցաւ՝ ժամանակի չափանիշներուն համապատասխան միջազգային արհեստավարժ երաժիշտի ուսումնառութիւնը։ Բարձրագոյն իր ուսման եւ երաժշտական ընդունակութիւններու մշակման վրայ հիմնական ու բարերար ազդեցութիւն գործեցին յատկապէս Ն. Ռիմսկի Կորսակովի երաժշտական դասարանի իր պարապմունքները։
Միաժամանակ՝ ուսումնառութեան եւ ստեղծագործական կազմաւորման այդ ամբողջ շրջանին, Եկմալեան հայ հոգեւոր երաժշտութեան խմբերգային մշակումներ կատարեց եւ վարեց ղեկավարութիւնը Պետերբուրգի հայոց եկեղեցւոյ դպրաց դասի երգչախումբին։ Նոյն այդ տարիներուն էր, որ երեսնամեայ երաժիշտը լծւեցաւ իր գլուխգործոցը հանդիսացող ս. պատարագի մշակումին։
Մինչեւ իր ուսման աւարտը Եկմալեանի ստեղծած գործերուն մեծ մասը, սակայն, որոնք ձեռագիր վիճակի մէջ էին, այսօր անհետ կորսւած են։
Իսկ փրկւած մասը երկար ժամանակ սպասեց հրատարակութեան եւ ինչպէս երաժշտասէր հասարակութիւնը, այնպէս ալ քննադատները երկար տասնամեակներ ընդհանրապէս պատկերացում չունեցան Եկմալեանի մշակած եւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման նւիրւած գործերուն ու ժողովրդային, գաւառական եւ սիրային ստեղծագործութիւններուն մասին։
Բախտաւոր ճակատագիր ունեցաւ 1891-ին արդէն աւարտած Եկմալեանի ս. պատարագը, որ կորուստէ փրկւեցաւ՝ շնորհիւ Թբիլիսիի մէջ հայ մշակոյթի եւ երաժշտութեան ջերմ պաշտպաններու նախաձեռնութեան (կատարւեցաւ հանգանակութիւն եւ հրատարակւեցաւ ձեռագիր վիճակի մէջ գտնւող ստեղծագործութիւնը)։
Հետեւաբար, յատկապէս խորհրդահայ եւ ընդհանրապէս հայ իրականութեան մէջ, մինչեւ 1960-ականները Եկմալեան կը նկատւէր բացառապէս հայ եկեղեցական երաժշտութեան վարպետը։
Ս. Պետերբուրգի երաժշտանոցէն շրջանաւարտ՝ Եկմալեան 1891-ին հրաւիրւեցաւ Թբիլիսիի «Ներսիսեան» դպրոցը, իբրեւ երաժշտութեան դասատու եւ երգեցիկ խումբի ղեկավար: Եկմալեանի պահանջով՝ երաժշտութեան դասերը բոլոր դասարաններուն մէջ սկսան դառնալ պարտադիր, շաբաթական երկու ժամ: Եկմալեան հիմնովին վերակազմեց եւ ընդլայնեց դպրոցի արական երգեցիկ խումբն ու անոր փորձերու ժամերը բարձրացուց շաբաթական վեց ժամի: Եկմալեանի առաջին գործերէն մէկը եղաւ ընտրել երաժշտականօրէն առաւել ընդունակ տղաները եւ առանձին խնամքով ու հոգատարութեամբ հետեւիլ անոնց՝ յատուկ ծրագրով արտադասարանային փորձեր կատարելով եւ առհասարակ ուղղութիւն տալով անոնց։
«Ներսիսեան» դպրոցի քառաձայն երգչախումբը արագօրէն ձեռք բերաւ արհեստավարժ բարձր մակարդակ, որուն հռչակը 1894-1895 թւականներուն տարածւեցաւ Անդրկովկասի տարածքին եւ անոր սահմաններէն անդին: «Հայութիւնը իր բովանդակ կեանքին մէջ,- ինչպէս որ հետագային պիտի վկայէր համաշխարհային հռչակի տիրացած հայ երգիչը՝ «Տարօնի սոխակ» Արմենակ Շահմուրադեանը,- Եկմալեանի Ներսիսեան վարժարանի խումբին պէս նմանը ունեցած չէ:
Ռուս քրիթիկները (քննադատները) գրած են, թէ «Եկմալեանի խումբը ամբողջ մայր կայսրութեան եկեղեցական խումբերէն է՛ն աղէկներէն է»: Ամէն կիրակի, Թբիլիսիի, վանքի եկեղեցին ու բակը խռնւած էր ամէն ազգի երկսեռ բազմութեամբ, երբ իր՝ Եկմալեանի քառաձայն խումբը կերգէր»:
Մակար Եկմալեան մինչեւ 1902 հայոց երաժշտութիւն դասաւանդեց «Ներսիսեան» վարժարանի մէջ, արական երգչախումբ կազմեց ու ղեկավարեց, հայ երաժիշտներու սերունդ հասցուց, այդ շարքին՝ Կոմիտասին հայ հոգեւոր երաժշտութեան տեսութիւն սորվեցուց եւ, միաժամանակ, մեծ եռանդով ստեղծագործեց։
Պատահականօրէն չէ, որ հայ երաժշտութեան ճառագայթող հանճարը՝ Կոմիտաս վարդապետ, իր ուսուցիչին նւիրւած առանձին աշխատութեան մը մէջ, կը վկայէ, թէ՝ «Հայոց երաժշտական անդաստանին մէջ Մակար Եկմալեանն անդրանիկ տունկը տնկեց»: Մակար Եկմալեան երկար կեանք չունեցաւ, բայց հայ ժողովուրդին ժառանգ թողուց ազգային ու ժողովրդական երաժըշտութեան մեծ հարստութիւն մը, որուն կոթողական նւաճումը հանդիսացաւ «Ս. պատարագ»-ը։ Անիկա մշակւած է երեք տարբեր երգչախումբային կազմերու համար.- եռաձայն՝ արական, քառաձայն՝ արական եւ քառաձայն՝ երկսեռ:
Հայ Հոգիին ամէնէն թովիչ երգերը կը պարտինք Եկմալեանի՝ վաղ-գիւղական «Քելէ, քելէ խորոտ աղջիկ»-ի օրինակով մշակումներէն մինչեւ քաղաքային «Սիրուհիս քեզ համար» եւ «Աղջիկ դու սիրուն»-ը, աշուղական «Վարդ կօշիկս»-ը, ազգային-ազատագրական «Ազնիւ ընկեր»-ը, «Ձայնը հնչեց»-ը, «Քաջ Զէյթուն»-ը եւ մեր օրերուն անգամ այնքան լայն ժողովրդականութիւն վայելողով «Ով Հայոց աշխարհ»-ն ու «Թաղումն քաջորդոյն» երգերը։
Հայոց հոգեւոր, ժողովրդական եւ ազգային երգերու բարձրարժէք մշակման մեծ վարպետն ու, միաժամանակ, հայ երաժիշտներու սերունդ կերտող բազմավաստակ ուսուցիչը հանդիսացաւ Եկմալեան, որուն աշակերտեցին Ա. Շահմուրադեանի, Շ. Տալեանի, Մ. Աղայեանի, Ա. Տէր-Յովհաննիսեանի, Ա. Մայիլեանի, Ա. Մանուկեանի, Ա. Տիգրանեանի, Կոմիտասի եւ այլ մեծանուն տաղանդներու օրինակով հայկական երաժշտութեան անմահ արժէքներ։
Մակար Եկմալեան վախճանեցաւ 49 տարեկանին, Թբիլիսիի մէջ, նիւթական անձուկ պայմաններու հետեւանքով առողջութեան քայքայւած վիճակի մէջ։

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։